Skip to content

← मूल्यमान्यता र नागरिक चेतना

नागरिक चेतना, कर्तव्य र अधिकार

एकाइ 3 · पाठ्यपुस्तकका पृष्ठ 46–63

परीक्षाअघि दोहोर्‍याउन कथा, रोचक तथ्य, फोटो, क्रियाकलाप र अन्तरक्रियात्मक सामग्री लुकाउनुहोस्
यस एकाइमा 6 खण्ड
  1. पाठ १: सम्पदाको संरक्षण गरौँ
  2. पाठ २: हाम्रा परम्परागत सामाजिक नियम
  3. पाठ ३: विवाद र यसको समाधान
  4. पाठ ४: सडक सुरक्षा र सावधानी
  5. पाठ ५: सुरक्षामा सहयोगी सेवाहरू
  6. स्वप्रतिबिम्बन

गाउँको पुरानो मन्दिर कसले जोगाउँछ? सडक काट्दा के हेर्ने? साथीसँग झगडा पर्‍यो भने के गर्ने? घरमा आगो लाग्यो भने कहाँ फोन गर्ने?

यी सबै प्रश्नको उत्तर नागरिक चेतना हो। नागरिक चेतना भनेको आफू बसेको ठाउँ र मानिसप्रति सजग हुनु हो।

यस एकाइमा पाँचओटा पाठ छन्। पहिले सम्पदा जोगाउने स्थानीय प्रयास पढिन्छ। त्यसपछि गुठी, ढिकुर, पर्म र ऐँचोपैँचोबारे जानिन्छ। अनि विवाद मिलाउने तरिका, सडक सुरक्षा र हाम्रो सुरक्षामा सहयोग गर्ने सेवाहरू पढिन्छन्।

पाठ १: सम्पदाको संरक्षण गरौँ

हाम्रो वरिपरि पुर्खाले छोडेका र प्रकृतिले दिएका धेरै कुरा छन्। यस्ता अमूल्य कुरालाई सम्पदा भनिन्छ।

  • प्राकृतिक सम्पदा: वन, नदी, ताल, डाँडा जस्ता प्रकृतिले दिएका कुरा
  • सांस्कृतिक सम्पदा: मन्दिर, गुम्बा, जात्रा, मेला जस्ता मानिसले बनाएका र मान्दै आएका कुरा

संरक्षण भनेको बिग्रन नदिई जोगाउनु हो। संवर्धन भनेको जोगाएर अझ राम्रो बनाउँदै लैजानु हो।

एक दिन शिक्षकले कक्षालाई तीन समूहमा बाँड्नुभयो। गङ्गा, समुन्द्र र सागर समूह नेता भए। विद्यालयनजिकै आलमदेवी मन्दिर छ। उनीहरूले मन्दिर र आसपासको क्षेत्र अवलोकन गर्ने योजना बनाए।

तीनै समूहले आपसमा छलफल गरे। अभिभावक र स्थानीय व्यक्तिसँग सोधखोज गरे। अनि कामको बाँडफाँड गरेर कक्षामा यस्तो प्रस्तुत गरे।

समूह क: मन्दिर संरक्षणमा स्थानीय प्रयास

आलमदेवी मन्दिर स्याङ्जा जिल्लाको कालीगण्डकी गाउँपालिकामा छ। मन्दिरभित्र देवीको कुनै मूर्ति छैन। देवीलाई अदृश्य शक्तिका रूपमा पुजिन्छ। अदृश्य भनेको आँखाले नदेखिने हो।

यहाँ पुजारीले दैनिक पूजा गर्छन्। दसैँमा विशेष पूजा हुन्छ। चैतेदसैँ र वैशाख १ गते मेला लाग्छ। मेलामा टाढाटाढाबाट मानिस आउँछन्।

मन्दिर जोगाउन स्थानीयले यस्ता काम गरेका छन्:

  • क.वडा अध्यक्षको संयोजकत्वमा मेला व्यवस्थित गर्ने समिति बनाएका छन्।
  • ख.स्थानीय युवा स्वयम्सेवक भएर काम गर्छन्। स्वयम्सेवक भनेको ज्याला नलिई आफ्नै इच्छाले सेवा गर्ने व्यक्ति हो।
  • ग.मन्दिरनजिकै मेला स्थल, पिउने पानी र शौचालय बनाएका छन्।
  • घ.हालै मन्दिरको भित्ता र पेटी मर्मत गरेर रङरोगन गरेका छन्। वरिपरि बार पनि लगाएका छन्।
  • ङ.लसर्घा सामुदायिक वनको खाली जग्गामा रुख रोपेका छन्।
  • च.वन संरक्षण समितिले वन जोगाउने काम गरिरहेको छ।

समूह ख: पर्यटनको सम्भावना

मन्दिरबाट टाढासम्मका रमाइला दृश्य देखिन्छन्। उत्तर र दक्षिण दुवैतिर कालीगण्डकी नदी बगेको देखिन्छ। पाल्पाको रानीमहल, श्रीनगर र गुल्मीको रिडी क्षेत्र पनि प्रस्ट देखिन्छन्। त्यसैले यहाँ पर्यटन बढ्न सक्छ। पर्यटन भनेको घुम्न जाने मानिसबाट हुने काम र आम्दानी हो।

पर्यटकका लागि यहाँ यी काम हुँदै छन्:

  • क.पालिकाले पर्यटन पूर्वाधार विकास समिति बनाएको छ।
  • ख.समितिले स्थानीय विशेषता समेटेर प्रचारप्रसार सामग्री तयार पारेको छ।
  • ग.आँपको बगैँचाबाट मन्दिर जाने बाटोमा ढुङ्गा छाप्ने काम भइरहेको छ।
  • घ.उकालोमा हरेक सय मिटरमा विश्राम गर्ने ठाउँ बनाउन स्थानीय क्लबले सहयोग गरेको छ।
  • ङ.हावाबाट बिजुली निकाल्ने सम्भावनाको अध्ययन भएको छ।
  • च.मन्दिरनजिकै होटल र रेस्टुरेन्ट खुल्न थालेका छन्। गाउँमा होमस्टे चलेको छ। होमस्टे भनेको पाहुनालाई आफ्नै घरमा राख्ने सेवा हो।

यस क्षेत्रबाहेक रानीमहल र रुरु क्षेत्रमा पनि पर्यटन बढ्ने सम्भावना छ।

कालीगण्डकी नदीको किनारमा रहेको सेतो दरबार रानीमहल
चित्र 3.1 कालीगण्डकी नदीको किनारमा रहेको पाल्पाको रानीमहल। आलमदेवी मन्दिरबाट यसतर्फ हेर्न सकिन्छ। फोटो: Gunjan Raj Giri, CC BY-SA 4.0

समूह ग: पहिरो नियन्त्रणको प्रयास

मन्दिर वरपर भिरालो जमिन छ। अघिल्लो वर्षायाममा मन्दिरको पूर्वपट्टिको पाखामा पहिरो गएको थियो। पहिरो रोक्न स्थानीयले यी काम गरे:

  • क.पहिरो गएको ठाउँमा तारजालीमा ढुङ्गा भरेर पर्खाल उठाए। तारजाली भनेको तारले बुनेको जाली हो।
  • ख.वडा कार्यालयले त्यही वर्षदेखि वर्षायाममा वृक्षारोपण सुरु गर्‍यो। वृक्षारोपण भनेको रुख बिरुवा रोप्ने काम हो।
  • ग.अवलोकनको दिन पनि सबै स्थानीय जम्मा भएर धेरै प्रकारका बिरुवा रोपेका थिए।
  • घ.हरेक वर्ष वातावरण दिवसमा त्यो पाखामा वृक्षारोपण गर्ने निर्णय भयो।

रुखका जराले माटो समातेर राख्छन्। त्यसैले वृक्षारोपणले पहिरो रोक्न र वातावरण जोगाउन मदत गर्छ।

आलमदेवी क्षेत्रका कुन कामले पहिरो रोक्न मदत गर्छ?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

मन्दिरबाट टाढाका रमाइला दृश्य देखिने भएकाले यस ठाउँमा कुन कुरा बढ्न सक्छ?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

क्रियाकलाप

अभ्यास

क.

हामीले हाम्रा सम्पदाको संरक्षण किन गर्नुपर्छ?

उत्तर
ख.

वृक्षारोपणबाट कुन कुन सम्पदाको संरक्षणमा सहयोग पुग्छ?

उत्तर
ग.

सम्पदा संरक्षणबाट हुने फाइदाको सूची तयार पार्नुहोस्।

उत्तर
घ.

आलमदेवी मन्दिरको संरक्षणमा गरिएका प्रयास उल्लेख गर्नुहोस्।

उत्तर

पाठ २: हाम्रा परम्परागत सामाजिक नियम

समाजमा धेरै सामाजिक नियम हुन्छन्। यी कसैले कानुन बनाएर ल्याएका होइनन्। धेरै पहिलेदेखि सबैले मान्दै आएका चलन हुन्। यिनले समाजलाई व्यवस्थित बनाउँछन्। एकता र सद्भाव अर्थात् मिलेर बस्ने भावना बढाउँछन्।

यहाँ चारओटा चलन पढिन्छन्: गुठी, ढिकुर, पर्म र ऐँचोपैँचो।

गुठी

गुठी मिलेर काम गर्ने सामाजिक परम्परा हो। यो नेवार समुदायमा बढी चलेको छ।

गुठीले यी काम गर्छ:

  • क.धार्मिक सम्पदाको व्यवस्थापन र रेखदेख गर्छ।
  • ख.संस्कृति जोगाउँछ।
  • ग.जात्रा, जन्म र मृत्यु संस्कार पूरा गर्न सहयोग र सहकार्य गर्छ।

गुठीका सदस्यलाई गुठियार भनिन्छ। गुठीको प्रमुखलाई थकाली वा गुठी नाइके भनिन्छ। हरेक गुठियारको काम तोकिएको हुन्छ। आफ्नो जिम्मेवारीको काम उसले पूरा गर्नुपर्छ।

नेवार समुदायमा देवाली गुठी, सी गुठी, सना गुठी, देव गुठी आदि चलेका छन्।

ढिकुर

ढिकुर नेपाली समाजमा धेरै पहिलेदेखि चलेको परम्परा हो। यो थकाली समुदायमा चलेको छ। यसले समाजलाई एकतामा बाँध्छ। ढिकुर चलाउने व्यक्तिलाई घोपा भनिन्छ।

ढिकुरमा सबै सदस्यले बराबर रकम जम्मा गर्छन्। जम्मा भएको रकमलाई कोष भनिन्छ। पैसाको खाँचो परेको बेला सदस्यले पालो मिलाएर कोषको रकम पाउँछन्। त्यो रकम आफ्नो आवश्यकताअनुसार खर्च वा लगानीमा लगाउँछन्। यसमा सदस्यबिचको विश्वास र सहकार्य सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

गरेर हेर्नुहोस्

ढिकुरको एक फन्को

पाँच जनाको एउटा काल्पनिक ढिकुर हेरौँ। हरेक महिना कोषको रकम कसले पाउँछ? पाँच महिनापछि कसले कति तिरेको र पाएको हुन्छ?

कोषरु. ०लक्ष्मीकर्मडोल्माइन्द्रताशी
महिना
० / ५
हरेकले तिरेको
रु. ०
पालो पाएका
० जना

पाँच जना मिलेर ढिकुर चलाउँछन्। हरेकले महिनामा रु. १,००० जम्मा गर्छन्। “अर्को महिना” थिच्नुहोस्।

पर्म

पर्म नेपालका गाउँमा अझै चलेको असल अभ्यास हो। अरूको खेतबारीमा ज्याला नलिई काम गरिदिने, अनि आफ्नो काम पर्दा उनीहरूले आएर गरिदिने चलन नै पर्म हो।

यसमा पैसा होइन, श्रम अर्थात् शारीरिक काम साटिन्छ। पालैपालो काम गरिन्छ। यसले सहयोग र सहकार्यको भावना बढाउँछ।

हिलो खेतमा लहरै बसेर धान रोप्दै गरेका मानिसहरू
चित्र 3.2 धेरै जना मिलेर गर्दा धान रोपाइँ छिटो सकिन्छ। गाउँमा यस्तो काम पर्म लगाएर पनि गरिन्छ। फोटो: Krish Dulal, CC BY-SA 3.0

ऐँचोपैँचो

आफूलाई चाहिएको तर घरमा नभएको सामान अर्को परिवारबाट ल्याइन्छ। पछि त्यति नै परिमाणमा फिर्ता गरिन्छ। यो चलन ऐँचोपैँचो हो।

यसबाट तत्काल चाहिएको सामान पाइन्छ। आपसी सहयोग र सहकार्यको भावना बढ्छ।

गरेर हेर्नुहोस्

कुन परम्परा?

वाक्य पढ्नुहोस् र त्यो कुन परम्परासँग मिल्छ, छान्नुहोस्।

“आज तिम्रो खेत रोपौँ, भोलि मेरो खेत रोप्न आऊ।”

वाक्य
१ / ८
सही उत्तर
० / ०

यो कुन परम्परा हो? तलको एउटा थिच्नुहोस्।

पर्म मा के साटिन्छ?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

ढिकुर चलाउने व्यक्तिलाई के भनिन्छ?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

क्रियाकलाप

अभ्यास

क.

ढिकुर प्रथा भनेको के हो?

उत्तर
ख.

गुठी परम्पराको महत्त्व उल्लेख गर्नुहोस्।

उत्तर
ग.

पर्म प्रथाले समाजमा सहयोग र सहकार्यलाई कसरी मदत पुर्‍याएको छ, उल्लेख गर्नुहोस्।

उत्तर
घ.

ऐँचोपैँचो प्रथाको महत्त्व उल्लेख गर्नुहोस्।

उत्तर

पाठ ३: विवाद र यसको समाधान

निर्मलको झोला

निर्मलको घर विद्यालयबाट अलि टाढा थियो। उनी पुग्दा साथीहरू आइसकेका हुन्थे। त्यसैले उनी सधैँ पछाडिको बेन्चमा बस्थे।

एक दिन बाटोमा एक जना मोटरसाइकल चालकको खल्तीबाट मोबाइल खस्यो। निर्मल चिच्याए। हातले इसारा पनि गरे। तर चालकले थाहा पाएनन्।

निर्मलले मोबाइल उठाए। “अब यो कसरी फिर्ता गर्ने?” उनलाई चिन्ता लाग्यो। त्यत्तिकैमा मोबाइलको घन्टी बज्यो। फोन गर्ने तिनै चालक रहेछन्। उनी फर्केर आए र धन्यवाद दिए। अनि निर्मललाई मोटरसाइकलमा विद्यालयको गेटसम्म पुर्‍याइदिए।

त्यो दिन निर्मल साथीहरूभन्दा छिटो पुगे। उनले अगाडि बस्ने सोचे। झोला अगाडिको डेस्कमा राखेर शौचालय गए। फर्कँदा झोला पछाडिको डेस्कमा सारिएको थियो। कक्षामा सौरभ मात्र थिए।

निर्मलले सौरभलाई झोला कसले पछाडि सारेको भनेर सोधे। सौरभले आफूले नसारेको बताए। तर निर्मलले पत्याएनन्। “तैँले नभए कसले त?” उनले भने। सौरभले अरू साथीका झोला देखाउँदै कक्षामा आफू मात्र नभएको सम्झाए।

त्यत्तिकैमा शिवानी, सरोज, गोकुल, दोर्जे र शुक्र कक्षामा पसे। शिवानी त्यही ठाउँमा गएर बसिन्। झोला उनैले सारेकी रहेछन्। निर्मलले रिसाउँदै किन झोला पछाडि राखिदिएको भनेर सोधे। शिवानी सधैँ त्यहीँ बस्थिन्। त्यसैले उनले निर्मललाई आज त्यो ठाउँ किन चाहियो भनेर सोधिन्। निर्मल सधैँ ढिलो आएर चुपचाप पछाडि बस्थे। आज सबैभन्दा छिटो आएकाले आफू त्यहीँ बस्न पाउनुपर्ने र शिवानी पछाडि बस्नुपर्ने उनको भनाइ थियो। शिवानीलाई भने पछाडि बस्ने बानी थिएन।

त्यसपछि सरोजले दुवैलाई सम्झाए। निर्मलको घर अरूको भन्दा धेरै टाढा छ। त्यसैले उनी ढिलो आउँछन्। उनलाई पनि अगाडि बसेर सिक्न मन होला। साथी भएर यस्ता साना कुरामा विवाद गर्न सुहाउँदैन। सरोजले उपाय पनि दिए: केही दिन निर्मल अगाडि बसुन्, शिवानी पछाडि बसुन्। केही दिनपछि शिवानी फेरि अगाडि बस्दा भइहाल्छ। सरोज आफू पनि कहिलेकाहीँ पछाडि बस्छन्। पालैपालो बस्दा रमाइलो पनि हुन्छ।

सरोजको कुराले शिवानीको चित्त बुझ्यो। निर्मल पनि खुसी भए। शिवानीले कक्षाको नियम बनाएर पालैपालो अगाडि बस्ने प्रस्ताव गरिन्। नियम भए हल्ला कम हुन्छ र शान्त वातावरणमा सिक्न पाइन्छ भन्ने कुरा उनले बताइन्। सबै साथीले सहमति जनाए।

विवाद भनेको के हो?

दुई वा दुईभन्दा बढी जनाको विचार वा चाहना नमिल्दा हुने झगडालाई विवाद भनिन्छ। निर्मल र शिवानी दुवै एउटै ठाउँमा बस्न चाहन्थे। त्यसैले विवाद भयो।

निर्मलको कथाबाट विवाद मिलाउने तरिका सिकिन्छ:

रिस थाम्नेनकराई शान्त हुनेदुवैको कुरा सुन्नेको किन रिसायो?उपाय खोज्नेदुवैलाई ठिक हुनेमिलेर नियम बनाउनेसबैले मान्ने रिस थाम्नेनकराई शान्त हुनेदुवैको कुरा सुन्नेको किन रिसायो?उपाय खोज्नेदुवैलाई ठिक हुनेमिलेर नियम बनाउनेसबैले मान्ने
चित्र 3.3 साथीबिचको सानो विवाद मिलाउने चार चरण। सरोजले यही गरे। दुवै जनालाई ठिक हुने उपाय खोजे।

विवाद मिलाउन पनि सिप चाहिन्छ। सरोजले कसैलाई गाली गरेनन्। उनले दुवैको कुरा बुझे। निर्मल किन ढिलो आउँछन् भन्ने कारण बताए। अनि पालैपालो बस्ने उपाय दिए। दुई जनाको बिचमा बसेर विवाद मिलाउने यस्तो कामलाई मध्यस्थता भनिन्छ।

निर्मल र शिवानीको विवादको मूल कारण के थियो?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

क्रियाकलाप

अभ्यास

क.

विवाद भनेको के हो? आफ्नो विचार प्रस्तुत गर्नुहोस्।

उत्तर
ख.

तपाईँको कक्षामा कस्तो कुरामा विवाद हुने गर्छ, उल्लेख गर्नुहोस्।

उत्तर
ग.

कक्षामा हुने विवादको समाधान गर्ने उपायहरू के के हुन सक्छन्? बुँदागत रूपमा लेख्नुहोस्।

उत्तर
घ.

विवाद समाधानमा सरोजले खेलेको भूमिका तपाईँलाई कस्तो लाग्यो? आफ्ना विचार प्रस्तुत गर्नुहोस्।

उत्तर
ङ.

निर्मलको ठाउँमा तपाईँ भएको भए के गर्नुहुन्थ्यो, लेख्नुहोस्।

उत्तर

पाठ ४: सडक सुरक्षा र सावधानी

सडकमा यस्ता कुरा सुनिन्छन्:

“नानीलाई समात न, सडकतिर जान लागिन्। उताबाट मोटरसाइकल र अर्कोतिरबाट ट्रक आइरहेको छ।”
“सडकमै धान सुकाएर के गर्न लागेको होला? धन्न मोटरसाइकल चिप्लिए पनि लडेन।”
“रातो बत्ती बलिरहेको छ। अब गाडी रोकिन्छ, अनि मात्र सडक पार गर्नुपर्छ।” आमाले सानो छोरालाई डोर्‍याउँदै बाटो काट्ने तरिका सिकाउँदै हुनुहुन्छ।
“सडकको बिचबाट कहाँ काट्न लागेकी? गाडी आइरहेको छ, हेर त। हिँड, आकासे पुलबाट काटौँ।” शान्तिले साथी निशालाई सम्झाइन्।

आज सडक सुरक्षा सबैको चासोको विषय भएको छ। सडक सुरक्षा भनेको के हो?

सडकमा हिँड्दा वा सडक पार गर्दा अपनाउनुपर्ने होसियारी र सचेतना नै सडक सुरक्षा हो। यसले सुरक्षित रूपमा सडक पार गर्ने तरिका सिकाउँछ। बाटोमा होसियारसाथ हिँड्न सचेत गराउँछ। सवारी चलाउँदा होसियार हुनुपर्छ भन्ने पनि बताउँछ।

सडक पार गर्दा जेब्रा क्रसिङबाट मात्र काट्नुपर्छ। आकासे पुल छ भने त्यसैबाट पार गर्नुपर्छ। सडकको पेटी छ भने पेटीबाट मात्र हिँड्नुपर्छ। ट्राफिक बत्ती छ भने बत्तीको सङ्केतअनुसार पार गर्नुपर्छ।

पेटी (यहाँबाट हिँड्ने)ट्राफिक बत्तीजेब्रा क्रसिङआकासे पुल पेटीट्राफिक बत्तीजेब्रा क्रसिङआकासे पुल
चित्र 3.4 माथिबाट हेर्दा सहरको सडक। हिँड्ने ठाउँ पेटी हो। सडक पार गर्ने सुरक्षित ठाउँ जेब्रा क्रसिङ र आकासे पुल हुन्। नेपालमा गाडी बायाँ भागबाट चल्छन्।

ट्राफिक बत्ती भएको ठाउँमा रातो बत्ती बलेर गाडी रोकिएपछि मात्र बाटो काट्नु राम्रो बानी हो। ट्राफिक बत्तीका तीन रङका फरक अर्थ हुन्छन्। रातो बत्तीले गाडी रोक्न भन्छ। पहेँलो बत्तीले रोकिन तयार हुन भन्छ। हरियो बत्तीले गाडी चलाउन सुरु गर्न भन्छ।

गरेर हेर्नुहोस्

चोकको ट्राफिक बत्ती

“अर्को” थिचेर बत्ती फेरिएको हेर्नुहोस्। गाडी रोकिँदा पैदल यात्रीले बाटो काट्न पाउँछन्।

गाडीकालागिपैदल यात्रीकालागिरोक्ने रेखाजेब्रा क्रसिङ
गाडीका लागि
रोक्नुहोस्जानुहोस्रोक्न तयार हुनुहोस्
पैदल यात्रीका लागि
बाटो काट्नुहोस्काट्न सुरु नगर्नुहोस्पर्खनुहोस्

गाडीलाई रातो बत्ती छ, त्यसैले गाडी रोक्ने रेखाअघि रोकिएको छ। यही बेला पैदल यात्रीलाई हरियो मानिस बल्छ।

पैदल यात्रीले अरू नियम पनि मान्नुपर्छ। बाटो काट्दा दायाँ बायाँ हेरेर मात्र काट्नुपर्छ। सडकको बिचबाट हिँड्नु वा पार गर्नु हुँदैन। भिर भएको बाटोमा भित्तापट्टिबाट हिँड्नुपर्छ।

सडक सुरक्षामा सवारी चालकको पनि जिम्मेवारी हुन्छ। चालकले यी कुरा मान्नुपर्छ:

  • क.गाडी चलाउँदा मोबाइलमा कुरा नगर्ने
  • ख.मादक पदार्थ अर्थात् रक्सी जस्ता लाग्ने कुरा नखाने
  • ग.निद्रा लागेको बेला गाडी नचलाउने
  • घ.गाडीमा सिटबेल्ट बाँध्ने
  • ङ.मोटरसाइकल वा साइकल चलाउँदा हेल्मेट लगाउने
  • च.तीव्र गतिमा नचलाउने

गरेर हेर्नुहोस्

सुरक्षित कि असुरक्षित?

हरेक वाक्य पढेर छान्नुहोस्।

“जेब्रा क्रसिङबाट दायाँ बायाँ हेरेर बाटो काट्नु”

वाक्य
१ / ८
सही उत्तर
० / ०

यो काम सुरक्षित छ कि छैन?

केही ट्राफिक चिह्न

सडक छेउका चिह्नले अगाडि के छ भनेर पहिल्यै बताउँछन्। रातो किनारा भएको त्रिकोणले चेतावनी दिन्छ। पहेँलो र कालो बोर्डले घुम्ती वा अवरोध देखाउँछन्।

बायाँ मोडदायाँ मोडपैदल यात्रीकाट्ने ठाउँगति रोक्नेथुम्कोखाल्डाखुल्डीबाटोबायाँ घुम्नेबोर्डदायाँ घुम्नेबोर्डअवरोधबोर्डसाइकलकाट्ने ठाउँबाटोमाकाम हुँदैखतराबायाँ कडाघुम्तीदायाँ कडाघुम्ती बायाँ मोडदायाँ मोडपैदल यात्रीकाट्ने ठाउँगति रोक्नेथुम्कोखाल्डाखुल्डीबाटोबायाँ घुम्नेबोर्डदायाँ घुम्नेबोर्डअवरोधबोर्डसाइकलकाट्ने ठाउँबाटोमाकाम हुँदैखतराबायाँ कडाघुम्तीदायाँ कडाघुम्ती

Most signs: Department of Roads, Nepal (public domain), via Wikimedia Commons

चित्र 3.5 सडकमा देखिने केही चेतावनी चिह्न। चिह्न देखेपछि चालकले गति घटाएर होसियार हुनुपर्छ।

बाटोमा रातो किनारा भएको त्रिकोणभित्र खोपडीको चित्र देखियो। यसको अर्थ के हो?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

क्रियाकलाप

अभ्यास

क.

सडक सुरक्षा भनेको के हो?

उत्तर
ख.

सडक दुर्घटना हुनुका कारण उल्लेख गर्नुहोस्।

उत्तर
ग.

सडकमा सुरक्षित हुन के के गर्नुपर्छ?

उत्तर
घ.

सडक सुरक्षाको महत्त्व उल्लेख गर्नुहोस्।

उत्तर

पाठ ५: सुरक्षामा सहयोगी सेवाहरू

दमकल

भर्‍याङ बोकेको रातो रङको पुरानो दमकल गाडी, काठमाडौँको दमकल कार्यालयको ग्यारेजभित्र
चित्र 3.6 काठमाडौँको दमकल कार्यालयमा राखिएको पुरानो दमकल गाडी। दमकललाई वारुण यन्त्र पनि भनिन्छ। फोटो: Royonx, CC0

दमकल आगो निभाउने साधन हो। घर, पसल, कारखानामा आगो लाग्दा नजिकको वारुण यन्त्र कार्यालयमा खबर गर्नुपर्छ। यसका लागि १०१ मा फोन गरिन्छ।

दमकलले पानीको ठुलो फोहोरा फ्याँकेर आगो निभाउँछ। यसले आगो धेरै ठाउँमा फैलिन दिँदैन। ठुलो क्षति हुनबाट जोगाउँछ। ठुला सहर र औद्योगिक क्षेत्रमा आगलागी हुँदा यसको बढी आवश्यकता पर्छ।

एम्बुलेन्स

एम्बुलेन्स बिरामी र दुर्घटनामा परेका मानिसलाई छिटो उपचार केन्द्र वा अस्पताल पुर्‍याउने गाडी हो। यसको मुख्य उद्देश्य बिरामी वा घाइतेलाई चाँडो उपचार पाउन सहयोग गर्नु हो।

एम्बुलेन्सको साइरन बजेपछि अरू गाडीले अगाडि जान बाटो छोडिदिनुपर्छ। एम्बुलेन्स चाहिएमा नजिकको रेडक्रस, अस्पताल वा एम्बुलेन्स सेवा दिने निकायमा सम्पर्क गरिन्छ।

नेपालको सडकमा एम्बुलेन्स
चित्र 3.7 बिरामी बोक्ने एम्बुलेन्स। साइरन सुन्नेबित्तिकै यसलाई बाटो दिनुपर्छ। फोटो: User:Tannim101, CC BY-SA 3.0

सहयोगका फोन नम्बर

हाम्रो सुरक्षामा सहयोग गर्ने अरू निकाय पनि छन्। सबैले तिनका नम्बर थाहा पाउनुपर्छ। थाहा भए आवश्यक परेको बेला सहयोग लिन सकिन्छ। अरूलाई पनि बताउन सकिन्छ।

निकाय कहिले? नम्बर
नेपाल प्रहरी चोरी, झगडा, अपराध १००
वारुण यन्त्र (दमकल) आगलागी १०१
एम्बुलेन्स बिरामी वा घाइते १०२
ट्राफिक प्रहरी सडकका समस्या १०३

एम्बुलेन्सका लागि आफ्नो ठाउँको अस्पताल वा रेडक्रसको नम्बर पनि टिपेर राख्नु राम्रो हुन्छ।

गरेर हेर्नुहोस्

कुन नम्बरमा फोन गर्ने?

घटना पढ्नुहोस् र सही नम्बर थिच्नुहोस्।

“छिमेकको पसलबाट आगोको ज्वाला निस्किरहेको छ।”

वाक्य
१ / ६
सही उत्तर
० / ०

कुन नम्बरमा फोन गर्ने? तलको एउटा थिच्नुहोस्।

सिसिटिभी

आजभोलि धेरै ठाउँमा सिसिटिभी अर्थात् क्लोज सर्किट टेलिभिजन राखिएको छ। यो वरिपरिका घटनाको दृश्य खिचिराख्ने विद्युतीय क्यामेरा हो। यसको सहयोगले अपराध, सडक दुर्घटना र चोरी गर्ने व्यक्ति पत्ता लगाउन सजिलो हुन्छ।

छतमा जोडिएको गोलो सिसिटिभी क्यामेरा
चित्र 3.8 छतमा जोडिएको गोलो सिसिटिभी क्यामेरा। यो विदेशको रेल स्टेसनमा खिचिएको हो। हाम्रा पसल र चोकमा पनि यस्तै क्यामेरा देखिन्छन्। फोटो: Sanderflight, CC BY-SA 4.0

साइरन

साइरन एक किसिमको सङ्केत दिने आवाज हो। कुनै आकस्मिक घटनाको जानकारी दिन साइरन बजाइन्छ। आकस्मिक भनेको अचानक आइपर्ने हो। दमकल र एम्बुलेन्सका साइरन छुट्टाछुट्टै हुन्छन्। नदी किनारमा बस्नेलाई साइरनबाट बाढीको जोखिमको जानकारी दिइन्छ।

सुरक्षा एप्स

हिजोआज आकस्मिक सुरक्षामा मोबाइल एप्स पनि चल्न थालेका छन्। हिमाल आरोही र पदयात्रीलाई मौसमको खतराको जानकारी दिन सुरक्षा एप्स प्रयोग गरिन्छ। यसले आकस्मिक दुर्घटनाबाट बच्न मदत गर्छ।

आवश्यक परेमा यी सेवा लिएर सुरक्षित रहौँ। अरूलाई पनि जानकारी दिएर सहयोग गरौँ।

नदी किनारको बस्तीमा साइरन किन राखिन्छ?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

क्रियाकलाप

अभ्यास

क.

हाम्रो सुरक्षाका लागि कुन कुन निकायले सहयोग पुर्‍याउने गरेका छन्? सूची तयार पार्नुहोस्।

उत्तर
ख.

वारुण यन्त्रले कसरी सहयोग पुर्‍याउँछ?

उत्तर
ग.

प्रहरीको सुरक्षा सेवा आवश्यक परेमा तपाईँ कहाँ र कसरी सम्पर्क गर्नुहुन्छ?

उत्तर
घ.

साइरन तथा मोबाइल एप्सको सेवाबाट के के सुरक्षा सहयोग लिन सकिन्छ?

उत्तर
ङ.

एम्बुलेन्स सेवाको महत्त्व उल्लेख गर्नुहोस्।

उत्तर

स्वप्रतिबिम्बन

आफूले सिकेको कुरा आफैँ जाँच्ने कामलाई स्वप्रतिबिम्बन भनिन्छ।

१.

दमकल, सिसिटिभी क्यामेरा, ट्राफिक बत्ती र ठुला व्यक्तिले दुई विद्यार्थीलाई सम्झाउँदै गरेको दृश्य: यी चित्र केसँग सम्बन्धित छन्, छलफल गर्नुहोस्।

उत्तर
२.

“सम्पदा संरक्षणमा हाम्रो भूमिका” शीर्षकमा पोस्टर तयार पारी कक्षामा टाँस्नुहोस्। टोलका मानिस मिलेर बाटो सफा गर्दै गरेको दृश्य जस्तो चित्र राख्न सकिन्छ।

उत्तर

३. तलका वाक्य ठिक छन् कि बेठिक, छान्नुहोस्। ठिक वाक्य कापीमा सार्नुहोस्।

सम्पदा संरक्षणमा विद्यार्थीको भूमिका हुँदैन।

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

एम्बुलेन्स सेवा सबै ठाउँमा उपलब्ध हुन्छ।

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

विवाद समाधान गर्न सिप चाहिन्छ।

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

सडकको बिचबाट हिँड्नु राम्रो होइन।

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

४.

ट्राफिक सुरक्षासँग सम्बन्धित विभिन्न नारा तयार पार्नुहोस्। जस्तै: “जेब्रा क्रसिङबाट मात्र बाटो काटौँ।”

उत्तर

यो पाठ्यपुस्तकको सहायक सामग्री हो, पाठ्यपुस्तकको सट्टा होइन। विद्यालयमा पढाइने पुस्तक नै पढ्नुहोस् र कुनै कुरा फरक परे शिक्षकको कुरा मान्नुहोस्। गल्ती भेटे हामीलाई भन्नुहोस्।