परीक्षा अभ्यास

हरेक एकाइको अन्त्यमा दिइएका सबै प्रश्न, सङ्केत र उत्तरसहित। उत्तर हेरेपछि आफ्नो उत्तर मिल्यो कि मिलेन, चिनो लगाउनुहोस्। नमिलेका प्रश्न पछि फेरि अभ्यास गर्नुहोस्।

43 प्रश्न

एकाइ 5 · शारीरिक संरचना र जीवन प्रक्रिया

कार्यपत्र (PDF, 4 पृष्ठ) शिक्षकका लागि उत्तरकुञ्जिका

2. भिन्नता लेख्नुहोस्

क.

राता रक्तकोष र सेता रक्तकोष

उत्तर

राता रक्तकोष (RBC)	सेता रक्तकोष (WBC)
बाइकन्केभ, चक्काको आकारका हुन्छन्।	यिनको निश्चित आकार हुँदैन।
न्युक्लियस हुँदैन।	न्युक्लियस हुन्छ।
हेमोग्लोबिन हुने भएकाले रातो रङका हुन्छन्।	हेमोग्लोबिन हुँदैन; रङहीन हुन्छन्।
प्रति mm³ रगतमा 45–50 लाख हुन्छन्।	प्रति mm³ रगतमा 4,000–11,000 हुन्छन्।
करिब 120 दिनसम्म बाँच्छन्।	केही घण्टादेखि वर्षौँसम्म बाँच्छन्।
अक्सिजन (र केही कार्बनडाइअक्साइड) बोक्छन्।	कीटाणुसँग लड्छन् र रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता दिन्छन्।

ख.

अरिकल र भेन्ट्रिकल

उत्तर

अरिकल (अट्रियम)	भेन्ट्रिकल
मुटुका माथिल्ला कोठा हुन्।	मुटुका तल्ला कोठा हुन्।
रगत लिन्छन्: शरीरबाट (दायाँ) वा फोक्सोबाट (बायाँ)।	रगत बाहिर पठाउँछन्: फोक्सोमा (दायाँ) वा शरीरमा (बायाँ)।
भित्ता पातला हुन्छन्।	भित्ता बाक्ला र मांसपेशीयुक्त हुन्छन्।
शिरासँग जोडिएका हुन्छन् (भेनाकाभा, पल्मोनरी शिरा)।	धमनीसँग जोडिएका हुन्छन् (पल्मोनरी धमनी, एओर्टा)।

ग.

धमनी र शिरा

उत्तर

धमनी	शिरा
रगतलाई मुटुबाट टाढा लैजान्छ।	रगतलाई मुटुसम्म ल्याउँछ।
प्रायः शुद्ध रगत बोक्छ (पल्मोनरी धमनीबाहेक)।	प्रायः अशुद्ध रगत बोक्छ (पल्मोनरी शिराबाहेक)।
भित्ता बाक्लो, मांसपेशीयुक्त र लचिलो हुन्छ; भित्रको ठाउँ साँघुरो हुन्छ।	भित्ता पातलो हुन्छ; भित्रको ठाउँ फराकिलो हुन्छ।
भल्भ हुँदैन।	ठाउँ ठाउँमा भल्भ हुन्छन्।
रगत उच्च चापमा, छिटो र झट्काझट्कामा बग्छ।	रगत कम चापमा, बिस्तारै र एकनासले बग्छ।
प्रायः शरीरभित्र गहिराइमा हुन्छ।	धेरै शिरा सतहनजिक हुन्छन्।

घ.

पल्मोनरी रक्तसञ्चार र सिस्टमिक रक्तसञ्चार

उत्तर

पल्मोनरी रक्तसञ्चार	सिस्टमिक रक्तसञ्चार
मुटु र फोक्सोका बिचमा हुन्छ।	मुटु र शरीरका अरू सबै भागका बिचमा हुन्छ।
दायाँ भेन्ट्रिकलदेखि बायाँ अरिकलसम्म हुन्छ।	बायाँ भेन्ट्रिकलदेखि दायाँ अरिकलसम्म हुन्छ।
अशुद्ध रगत जान्छ (पल्मोनरी धमनी) र शुद्ध रगत फर्किन्छ (पल्मोनरी शिरा)।	शुद्ध रगत जान्छ (एओर्टा) र अशुद्ध रगत फर्किन्छ (भेनाकाभा)।
बाटो छोटो हुन्छ र चाप कम हुन्छ।	बाटो लामो हुन्छ र चाप उच्च हुन्छ।
रगतले अक्सिजन लिन्छ।	रगतले कोषलाई अक्सिजन दिन्छ।

ङ.

सिस्टोलिक रक्तचाप र डाइस्टोलिक रक्तचाप

उत्तर

सिस्टोलिक चाप	डाइस्टोलिक चाप
धमनीमा हुने सबैभन्दा उच्च चाप हो।	धमनीमा हुने सबैभन्दा कम चाप हो।
भेन्ट्रिकल खुम्चिँदा हुन्छ।	भेन्ट्रिकल फुक्दा हुन्छ।
रक्तचापको माथिल्लो (पहिलो) सङ्ख्या हो।	तल्लो (दोस्रो) सङ्ख्या हो।
वयस्कमा सामान्यतया करिब 90–120 mmHg हुन्छ।	वयस्कमा सामान्यतया करिब 60–80 mmHg हुन्छ।

च.

रक्तअल्पता र हिमोफिलिया

उत्तर

रक्तअल्पता	हिमोफिलिया
राता रक्तकोष वा हेमोग्लोबिन धेरै कम हुन्छ।	रगत राम्ररी जम्न सक्दैन।
प्रायः खानामा फलाम (वा भिटामिन) को कमीले वा रगत बगेर हुन्छ।	वंशाणुगत रोग हो: रगत जमाउने एउटा प्रोटिन हुँदैन।
मानिस थाक्छ, फिक्का हुन्छ र स्वाँ स्वाँ हुन्छ।	काटेको घाउ र चोटबाट धेरै बेर रगत बग्छ।
प्रायः फलाम प्रशस्त भएको खाना र फलामको चक्कीले उपचार गरिन्छ।	नभएको क्लटिङ फ्याक्टर दिएर उपचार गरिन्छ।

छ.

एन्जियोग्राम र ओपन हर्ट सर्जरी

उत्तर

एन्जियोग्राम	ओपन हर्ट (बाइपास) सर्जरी
परीक्षण हो: यसबाट अवरोध पत्ता लगाइन्छ।	उपचार हो: यसबाट अवरोधलाई छलेर रगत पुर्‍याइन्छ।
पातलो ट्युबबाट धमनीमा रङ हालेर एक्स-रे लिइन्छ।	छाती खोलेर अवरोध छल्ने गरी स्वस्थ रक्तनली सिलाइन्छ।
छाती खोलिँदैन; बिरामी ब्युँझै हुन्छ।	पूरै बेहोस बनाएर (जनरल एनेस्थेसिया दिएर) गरिने ठुलो शल्यक्रिया हो।
एक घण्टाभन्दा कम समय लाग्छ।	कैयौँ घण्टा लाग्छ र निको हुन हप्तौँ लाग्छ।

ज.

प्लेटलेट्स र सेता रक्तकोष

उत्तर

प्लेटलेट्स	सेता रक्तकोष
सबैभन्दा साना रक्तकोष हुन्; ठुलो कोषका टुक्रा हुन्।	राता रक्तकोषभन्दा ठुला हुन्छन्; पूर्ण कोष हुन्।
न्युक्लियस हुँदैन।	न्युक्लियस हुन्छ।
प्रति mm³ मा 1.5–4.5 लाख हुन्छन्।	प्रति mm³ मा 4,000–11,000 हुन्छन्।
करिब 7–10 दिन बाँच्छन्।	केही घण्टादेखि वर्षौँसम्म बाँच्छन्।
रगत जमाउन मदत गर्छन्।	कीटाणुसँग लड्छन्।

3. कारण दिनुहोस्

क.

रगत रातो हुन्छ।

उत्तर

राता रक्तकोषमा हेमोग्लोबिन नामक रातो रङ्गकण हुन्छ। हेमोग्लोबिनको फलाम भएको भागका कारण यसको रङ रातो हुन्छ। रगतमा राता रक्तकोष धेरै (हरेक घन मिलिमिटरमा करिब 50 लाख) हुने भएकाले पूरै रगत रातो देखिन्छ।

ख.

सेता रक्तकोषलाई शरीरका सेना भनिन्छ।

उत्तर

सेता रक्तकोषहरूले शरीरको रक्षा गर्छन्। शरीरमा पसेका कीटाणुलाई यिनीहरूले खोजेर निल्छन् र नष्ट गर्छन्। यिनीहरूले कीटाणुविरुद्ध एन्टिबडी पनि बनाउँछन्। देशको रक्षा गर्ने सेनाजस्तै सेता रक्तकोषहरूले शरीरलाई सङ्क्रमणबाट जोगाउँछन् र रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता दिन्छन्।

ग.

अरिकलको भन्दा भेन्ट्रिकलको भित्ता बाक्लो मांसपेशीबाट बनेको हुन्छ।

उत्तर

अरिकलले रगतलाई तलको भेन्ट्रिकलसम्म थोरै दुरी मात्र धकेल्छ। भेन्ट्रिकलले भने रगतलाई मुटुबाट बाहिर फोक्सोसम्म वा पूरै शरीरभरि उच्च चापमा पम्प गर्नुपर्छ। यसका लागि धेरै बढी बल चाहिने भएकाले भेन्ट्रिकलको भित्तामा बढी मांसपेशी हुन्छ।

घ.

दायाँ भेन्ट्रिकलको भन्दा बायाँ भेन्ट्रिकलको भित्ता बाक्लो हुन्छ।

उत्तर

दायाँ भेन्ट्रिकलले नजिकै रहेका फोक्सोसम्म मात्र रगत पम्प गर्छ। बायाँ भेन्ट्रिकलले भने एओर्टा हुँदै टाउकोदेखि खुट्टासम्म शरीरका हरेक भागमा रगत पम्प गर्छ। यसका लागि धेरै उच्च चाप चाहिने भएकाले बायाँ भेन्ट्रिकलको भित्ता बाक्लो र बलियो हुन्छ।

ङ.

धमनीमा भल्भ हुँदैन तर शिरामा भल्भ हुन्छ।

उत्तर

धमनीको रगतमा मुटुबाट आएको उच्च चाप हुन्छ। यही चापले रगत अगाडि बगिरहने भएकाले धमनीमा भल्भ चाहिँदैन। शिरासम्म पुग्दा रगतको चाप कम हुन्छ र रगत बिस्तारै बग्छ। खुट्टाबाट त रगत उकालो बग्नुपर्ने भएकाले शिरामा रगत पछाडि फर्कन सक्छ। शिराका भल्भले रगतलाई मुटुतिर मात्र बग्न दिन्छ।

च.

रक्तअल्पता भएको मानिस केही छिन हिँड्दा नै थाक्छ।

उत्तर

रक्तअल्पता भएको मानिसमा राता रक्तकोष वा हेमोग्लोबिन धेरै कम हुने भएकाले रगतले कम अक्सिजन बोक्छ। हिँड्दा मांसपेशीलाई खानाबाट ऊर्जा निकाल्न बढी अक्सिजन चाहिन्छ, तर पर्याप्त अक्सिजन पुग्दैन। त्यसैले त्यस्तो मानिस छिट्टै थाक्छ र स्वाँ स्वाँ हुन्छ।

छ.

धमनीहरू मांसपेशीभित्र दबिएर रहेका हुन्छन् भने शिराहरू शरीरको बाहिरी सतहमै हुन्छन्।

उत्तर

धमनीमा रगत उच्च चापमा बग्ने भएकाले धमनी काटियो भने निकै छिटो धेरै रगत बग्छ। मांसपेशीभित्र गहिराइमा रहँदा धमनीमा चोट लाग्ने डर कम हुन्छ। शिरामा रगतको चाप कम हुने भएकाले यिनमा चोट लाग्नु त्यति खतरनाक हुँदैन र धेरै शिरा सतहनजिकै हुन्छन्। सतहनजिकका शिरालाई वरिपरिका मांसपेशीहरूले थिचेर रगत मुटुतिर धकेल्न पनि मदत गर्छन्।

ज.

रक्तदान गर्नुपूर्व रक्त समूह पहिचान गर्नु आवश्यक हुन्छ।

उत्तर

रक्तदान गरिएको रगत बिरामीलाई चढाइन्छ। बिरामीको आफ्नै कोषमा नभएको एन्टिजेन (A, B वा D) बोकेका राता रक्तकोष चढाइयो भने बिरामीका एन्टिबडीहरूले ती कोषमाथि आक्रमण गर्छन्। ती कोष रक्तनलीभित्रै डल्लो परेर फुट्छन् र रक्तनली तथा मिर्गौला थुनिएर बिरामीको ज्यान जान सक्छ। त्यसैले रक्तदान गर्नुअघि दाताको र रगत चढाउनुअघि बिरामीको रक्त समूह पहिचान गरिन्छ र दुवैको रगत क्रस-म्याच गरिन्छ। यसरी दाताको रगत मिल्ने बिरामीलाई मात्र दिइन्छ।

झ.

हिमोफिलियाका बिरामीको रगत निकै ढिलो जम्छ वा जम्दै जम्दैन।

उत्तर

हिमोफिलिया वंशाणुगत रोग हो। यस रोगमा फाइब्रिनोजिनलाई फाइब्रिनको जालीमा बदल्न चाहिने रगत जमाउने प्रोटिनमध्ये एउटा हुँदैन। जाली नबनेकाले बलियो ढिक्का बन्न सक्दैन र धेरै बेर रगत बगिरहन्छ। (प्लेटलेट्स कम हुँदा पनि रगत ढिलो जम्छ, तर त्यो अवस्थालाई थ्रोम्बोसाइटोपेनिया भनिन्छ।)

4. तलका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्

क.

मानव रक्तसञ्चार प्रणालीका मुख्य भागको वर्णन गर्नुहोस्।

उत्तर

मुटु: छातीमा दुई फोक्सोका बिचमा रहेको चार कोठे मांसपेशीयुक्त पम्प हो। यसको दायाँ भागले अशुद्ध रगत फोक्सोमा पम्प गर्छ भने बायाँ भागले शुद्ध रगत शरीरमा पम्प गर्छ।
रक्तनली: धमनीले रगतलाई मुटुबाट टाढा लैजान्छ। केशिकाबाट कोष र रगतबिच पदार्थको साटासाट हुन्छ। शिराले रगतलाई मुटुमा फर्काउँछ।
रगत: प्लाज्मा (55 %) तथा राता रक्तकोष, सेता रक्तकोष र प्लेटलेट्स (45 %) मिलेर बनेको तरल तन्तु हो। रगतले अक्सिजन, खाना, हर्मोन र विकार पदार्थ बोक्छ, कीटाणुसँग लड्छ र घाउमा रगत जमाउँछ।

ख.

रगतका मुख्य कार्य लेख्नुहोस्।

उत्तर

परिवहन: रगतले अक्सिजनलाई फोक्सोबाट कोषसम्म र कार्बनडाइअक्साइडलाई कोषबाट फोक्सोसम्म पुर्‍याउँछ। पचेको खाना, हर्मोन, इन्जाइम र विकार पदार्थ पनि रगतले नै बोक्छ।
नियन्त्रण: रगतले शरीरको तापक्रम, पानी र लवणको मात्रा तथा pH स्थिर राख्छ।
सुरक्षा: सेता रक्तकोष र एन्टिबडी कीटाणुसँग लड्छन्। प्लेटलेट्स र फाइब्रिनोजिन मिलेर रगत जमाउँछन् र रगत बग्न रोक्छन्।

ग.

शरीरको कुनै भागमा चोट लाग्दा केही छिन रगत बगेपछि रोकिन्छ, कसरी?

उत्तर

काटिएको ठाउँमा रक्तनली साँघुरिन्छ। प्लेटलेट्स क्षति भएको किनारामा र एकअर्कामा टाँसिएर बिर्को बनाउँछन्। प्लेटलेट्सबाट निस्कने रसायनहरूले प्लाज्माको प्रोटिन फाइब्रिनोजिनलाई फाइब्रिनका धागामा बदल्छन्। फाइब्रिनका धागा मिलेर जाली बन्छ र त्यसमा रक्तकोष अड्किन्छन्। यसरी बनेको ढिक्काले घाउ टालिन्छ र रगत बग्न रोकिन्छ।

घ.

रमिला छोटो दुरी हिँड्दा पनि निकै थाक्छिन् र स्वाँ स्वाँ हुन्छिन्। उनलाई यस्तो किन भएको हो? कारणसहित स्पष्ट पार्नुहोस्।

उत्तर

उनलाई सम्भवतः रक्तअल्पता छ। यस अवस्थामा राता रक्तकोष वा हेमोग्लोबिन धेरै कम हुन्छ। प्रायः खानामा फलामको कमीले यस्तो हुन्छ। रमिलाको रगतले पर्याप्त अक्सिजन बोक्न नसक्ने भएकाले हिँड्दा उनका मांसपेशीमा अक्सिजन पुग्दैन र मांसपेशी छिट्टै थाक्छन्। बढी अक्सिजन पाउन उनी जोडजोडले सास फेर्छिन्। उनले डाक्टरलाई देखाउनुपर्छ र फलाम प्रशस्त भएको खाना (साग जस्ता हरिया पातदार तरकारी, गेडागुडी, मासु, अन्डा) खानुपर्छ।

ङ.

एउटा मानिसको रक्तचाप 130/90 mmHg छ। यसको अर्थ स्पष्ट पार्नुहोस्।

उत्तर

130 mmHg सिस्टोलिक चाप हो। भेन्ट्रिकल खुम्चिँदा धमनीमा यति चाप हुन्छ। 90 mmHg डाइस्टोलिक चाप हो। भेन्ट्रिकल फुक्दा धमनीमा यति चाप हुन्छ। वयस्कको सामान्य रक्तचाप करिब 120/80 mmHg हुन्छ। यसको तुलनामा यी दुवै सङ्ख्या सामान्यभन्दा बढी छन्। सिस्टोलिक चाप (130) बढेको छ तर 140 भन्दा कम छ। डाइस्टोलिक चाप (90) भने उच्च रक्तचापको सीमामा पुगेको छ। डाक्टरहरू (र WHO) 140 वा बढी वा 90 वा बढी चापलाई हाइपरटेन्सन मान्छन्। फेरि नाप्दा पनि यस्तै आएमा यी मानिसलाई उच्च रक्तचाप छ। उनले डाक्टरलाई देखाउनुपर्छ, नुन र चिल्लो खाना कम खानुपर्छ र नियमित व्यायाम गर्नुपर्छ।

च.

रक्तचाप नाप्न कुन उपकरणको प्रयोग गरिन्छ?

उत्तर

स्फिग्मोम्यानोमिटर। यसमा माथिल्लो पाखुरामा बेरिने, हावा भर्न मिल्ने कफ र चापलाई mmHg मा देखाउने मिटर (वा डिजिटल मिटर) हुन्छ।

छ.

डाक्टरले कुनै बिरामीलाई रगत दिनुअगाडि रक्त समूह पहिचान गर्न लगाउँछन्, किन?

उत्तर

बिरामीको प्लाज्मामा उसको आफ्नै राता रक्तकोषमा नभएका A र B एन्टिजेनविरुद्धका एन्टिबडी हुन्छन् (Rh नेगेटिभ मानिसमा एन्टि-D पनि बन्न सक्छ)। रक्तदाताका राता रक्तकोषमा त्यस्तो एन्टिजेन भएमा ती एन्टिबडीहरूले बिरामीको रक्तनलीभित्रै कोषलाई डल्लो पार्छन् र फुटाउँछन्। यस्तो प्रतिक्रिया ज्यानमारा हुन सक्ने भएकाले रक्तदाता र बिरामी दुवैको रक्त समूह जाँचिन्छ र क्रस-म्याच गरिन्छ। यसबाट रगत मिल्छ भन्ने पक्का हुन्छ।

ज.

सरिताकी हजुरआमालाई छिन छिनमा पिसाब लाग्ने, छिट्टै थकान महसुस हुने, हातखुट्टा बाउँडिने र झमझमाउने तथा धेरै तिर्खा लाग्ने जस्ता लक्षण देखिएका छन्। उहाँलाई के समस्या भएको छ? उक्त समस्याबाट बच्ने उपाय लेख्नुहोस्।

उत्तर

यी मधुमेहका लक्षण हुन्। उहाँको रगतमा ग्लुकोज धेरै छ (हाइपरग्लाइसेमिया)। उहाँको शरीरमा इन्सुलिन धेरै कम बन्छ वा शरीरमा इन्सुलिनले राम्ररी काम गर्दैन। मिर्गौलाले बढी भएको चिनी धेरै पानीसँगै बाहिर फाल्छ (छिन छिनमा पिसाब लाग्नु, तिर्खा लाग्नु)। रगतमा धेरै चिनी हुँदा स्नायुमा क्षति पुग्छ (हातखुट्टा झमझमाउनु)। उहाँका कोषले ग्लुकोजबाट ऊर्जा निकाल्न सक्दैनन् (थकान)। उहाँले रगतमा चिनीको परीक्षण गराउनुपर्छ।
बच्ने उपाय: हरियो सागसब्जी र फलफूल प्रशस्त खानुपर्छ; नियमित व्यायाम गर्नुपर्छ र हरेक बिहान हिँड्नुपर्छ; तौल स्वस्थ राख्नुपर्छ; सक्रिय र तनावरहित जीवन जिउनुपर्छ; सन्तुलित भोजन खानुपर्छ र चिल्लो तथा कार्बोहाइड्रेट धेरै भएका खानेकुरा (मिठाई, चिनीयुक्त पेय, सेतो भात, मैदा) कम खानुपर्छ। मधुमेह भइसकेको छ भने खानपान र जीवनशैली बदल्नुपर्छ र डाक्टरको सल्लाहअनुसार औषधी वा इन्सुलिन लिनुपर्छ।

झ.

उच्च रक्तचापका असर र बच्ने उपाय लेख्नुहोस्।

उत्तर

असर: उच्च रक्तचापमा मुटुले बढी काम गर्नुपर्छ। समयसँगै धमनीका भित्तामा क्षति पुग्छ र धमनी साँघुरिन्छन्। यसबाट हृदयाघात, मुटुले काम गर्न छोड्ने (हार्ट फेलियर), मस्तिष्क घात (मस्तिष्कमा रक्तनली फुट्नु वा थुनिनु), मिर्गौलामा क्षति र आँखामा क्षति हुन सक्छ। टाउको दुख्ने, नाकबाट रगत आउने, सास फेर्न गाह्रो हुने, थकाइ लाग्ने र निद्रा नलाग्ने जस्ता लक्षण पनि देखिन सक्छन्, तर प्रायः कुनै लक्षण नै देखिँदैन।

बच्ने उपाय: नुन र चिल्लो खाना कम खानुपर्छ; प्रशस्त तरकारी र फलफूलसहितको सन्तुलित भोजन गर्नुपर्छ; दिनहुँ व्यायाम गर्नुपर्छ; तौल स्वस्थ राख्नुपर्छ; धूमपान र मद्यपान गर्नुहुँदैन; तनाव व्यवस्थापन गर्नुपर्छ (योग, ध्यान, प्राणायाम, मनोरञ्जन); र नियमित रूपमा रक्तचाप जाँच गराउनुपर्छ।

ञ.

मानव शरीरमा रहेका श्वासप्रश्वास प्रणाली, पाचन प्रणाली र रक्तसञ्चार प्रणाली एकअर्कामा अन्तरसम्बन्धित छन्। यस भनाइलाई कारणसहित स्पष्ट पार्नुहोस्।

उत्तर

पाचन प्रणालीमा खाना पचेर ग्लुकोजजस्ता सरल र घुलनशील पदार्थ बन्छन्। यी पदार्थ रगतमा सोसिन्छन्।
श्वासप्रश्वास प्रणालीले अक्सिजनलाई फोक्सोसम्म ल्याउँछ। फोक्सोबाट अक्सिजन रगतमा जान्छ।
रक्तसञ्चार प्रणालीले ग्लुकोज र अक्सिजन दुवैलाई हरेक कोषसम्म पुर्‍याउँछ। कोषमा कोषीय श्वासप्रश्वास हुँदा ग्लुकोज र अक्सिजनबाट ऊर्जा निस्कन्छ र कार्बनडाइअक्साइड बन्छ। रगतले यो कार्बनडाइअक्साइड फोक्सोसम्म फर्काउँछ र सास फेर्दा बाहिर फालिन्छ।

पाचन नभए कोषलाई खाना पुग्दैन। सास फेर्ने काम नभए खानाबाट ऊर्जा निकाल्ने अक्सिजन पुग्दैन। रक्तसञ्चार नभए खाना र अक्सिजन कुनै पनि कोषसम्म पुग्दैनन्। त्यसैले यी प्रणाली एकअर्कामा निर्भर छन्।

ट.

रक्तचाप बढेको वा घटेको कसरी थाहा पाइन्छ?

उत्तर

स्फिग्मोम्यानोमिटर (हातले चलाउने वा डिजिटल) ले नापेर थाहा पाइन्छ। माथिल्लो पाखुरामा बेरिएको कफमा धमनी थिचिएर बन्द नहुन्जेल हावा भरिन्छ। त्यसपछि बिस्तारै हावा निकालिन्छ। पल्सको आवाज सुरु हुँदाको चाप सिस्टोलिक चाप हो भने आवाज हराउँदाको चाप डाइस्टोलिक चाप हो। एकभन्दा बढी पटक नाप्दा 140/90 mmHg वा बढी आएमा उच्च रक्तचाप हो। 90/60 mmHg भन्दा कम आएमा न्यून रक्तचाप हो। उच्च रक्तचापमा प्रायः लक्षण नदेखिने भएकाले नियमित जाँच नै यसलाई पत्ता लगाउने पक्का उपाय हो।

ठ.

चारओटा चित्रमा क्रमशः (1) एक जना मानिसले चक्की निलेको, (2) पाचन प्रणाली, (3) रक्तसञ्चार प्रणाली र (4) दुखेको घुँडा देखाइएको छ। यी चित्रमा शरीरमा हुने कुन प्रक्रिया देखाइएको छ? यस प्रक्रियामा कुन कुन प्रणालीको भूमिका हुन्छ? व्याख्या गर्नुहोस्। यदि चित्र 3 को प्रणाली नहुने हो भने चित्र 1 मा देखाइएको, मुखबाट खाएको औषधी घुँडासम्म कसरी पुग्न सक्छ? कारणसहित स्पष्ट पार्नुहोस्।

उत्तर

यी चित्रमा मुखबाट खाएको औषधी आवश्यक ठाउँसम्म कसरी पुग्छ भन्ने देखाइएको छ। निलिएको औषधी पेट र सानो आन्द्राबाट रगतमा सोसिन्छ (पाचन प्रणाली)। रगतमा मिसिएको औषधी शरीरभरि घुम्दै घुँडासम्म पुग्छ (रक्तसञ्चार प्रणाली)। त्यसैले यस प्रक्रियामा पाचन र रक्तसञ्चार प्रणालीको भूमिका हुन्छ।
रक्तसञ्चार प्रणाली नभएको भए औषधी डिफ्युजनबाट मात्र फैलिन सक्थ्यो। अणुहरू धेरै भएको ठाउँबाट थोरै भएको ठाउँतिर बिस्तारै फैलिने प्रक्रियालाई डिफ्युजन भनिन्छ। एक मिलिमिटरभन्दा पनि कम दुरीमा डिफ्युजन छिटो हुन्छ। तर पेटदेखि घुँडासम्मको दुरी पार गर्न डिफ्युजनबाट वर्षौँ लाग्छ। यसरी त औषधी काम लाग्ने समयभित्र घुँडासम्म पुग्दैनथ्यो। ठुला जनावरलाई रक्तसञ्चार प्रणाली चाहिनुको कारण ठ्याक्कै यही हो।

ड.

तलको तालिकाका आधारमा प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्।

रक्तकोषको नाम	आकार	न्युक्लियस	उत्पादन हुने क्षेत्र	क्षय हुने क्षेत्र
X	बाइकन्केभ	हुँदैन	हाडको बोनम्यारो	कलेजो र फियो
Y	अनियमित	हुन्छ	हाडको बोनम्यारो र लिम्फ नोड	कलेजो, फियो र सङ्क्रमण भएको ठाउँ
Z	गोलो	हुँदैन	हाडको बोनम्यारो	फियो

i.कुन रक्तकोषको कमीले गर्दा मानिसमा रक्तअल्पता हुन्छ?
ii.Y रक्तकोषको सङ्ख्या अत्यधिक वृद्धि हुँदा मानव शरीरमा कस्तो समस्या हुन्छ?
iii.यदि कुनै व्यक्तिको काटेको भागमा रगत एकदमै ढिलो जम्छ वा जम्दै जम्दैन भने उक्त व्यक्तिमा कुन रक्तकोषको कमी छ होला? उक्त अवस्थालाई के भनिन्छ?

उत्तर

X रातो रक्तकोष, Y सेतो रक्तकोष र Z प्लेटलेट्स हो।

i.X अर्थात् राता रक्तकोषको कमीले रक्तअल्पता हुन्छ।
ii.Y अर्थात् सेता रक्तकोषको सङ्ख्या असामान्य रूपमा धेरै बढ्नु ल्युकेमिया (रक्त क्यान्सर) को लक्षण हुन सक्छ। यस रोगमा असामान्य सेता रक्तकोषहरूले सामान्य रक्तकोषको ठाउँ ओगट्छन्। (सेता रक्तकोष थोरै मात्र बढेका छन् भने प्रायः शरीर सङ्क्रमणसँग लडिरहेको हुन्छ।)
iii.Z अर्थात् प्लेटलेट्स सामान्यभन्दा कम छन्। प्लेटलेट्सको सङ्ख्या कम हुनुलाई थ्रोम्बोसाइटोपेनिया भनिन्छ। कतिपय पुस्तकमा यस अवस्थालाई हिमोफिलिया भनिएको हुन्छ। तर हिमोफिलिया भनेको प्लेटलेट्स सामान्य हुँदाहुँदै रगत जमाउने प्रोटिनको वंशाणुगत कमी हो। दुवै तरिकाले ठिक हुने उत्तर: “Z, प्लेटलेट्स: थ्रोम्बोसाइटोपेनिया। (प्लेटलेट्स सामान्य हुँदाहुँदै रगत जमाउने प्रोटिन नभएर रगत ढिलो जम्नु हिमोफिलिया हो।)”

ढ.

बाटोमा हिँडिरहेका बेला सरिताले छाती दुखेर छटपटाइरहेका एक जना वृद्धलाई देखिन्। उनले उहाँलाई तुरुन्तै अस्पताल पुर्‍याइन्। प्रारम्भिक जाँचमा उहाँको मुटुमा समस्या आएको हुन सक्ने अनुमान गरियो। उहाँको मुटुको अवस्था पहिचान गर्न कुन जाँच गर्नु उपयुक्त होला? कारणसहित व्याख्या गर्नुहोस्।

उत्तर

सुरुमा छिटो हुने ECG जाँच गर्नुपर्छ। यसबाट मुटुको मांसपेशीमा रगत नपुगेको वा क्षति भएको छ कि छैन भन्ने थाहा हुन्छ। साथमा ट्रोपोनिनका लागि रगत परीक्षण पनि गरिन्छ। ECG बाट हृदयाघातको सङ्केत देखिएमा एन्जियोग्राम (एन्जियोग्राफी) गरिन्छ। यसमा कोरोनरी धमनीमा रङ हालेर एक्स-रे लिइन्छ। एन्जियोग्रामबाट कुन धमनी कहाँ र कति साँघुरिएको वा थुनिएको छ भन्ने ठ्याक्कै थाहा हुन्छ। त्यसपछि डाक्टरले तुरुन्तै एन्जियोप्लास्टी र स्टेन्टबाट धमनी खोल्न सक्छन् वा बाइपास सर्जरीको योजना बनाउन सक्छन्।

ण.

मानव शरीरमा हुने रक्तसञ्चारको चित्रसहित व्याख्या गर्नुहोस्।

उत्तर

चित्र 5.1 जस्तै चित्र कोर्नुपर्छ। एक फन्कोमा रगत मुटुबाट दुई पटक गुज्रिन्छ (दोहोरो रक्तसञ्चार):

पल्मोनरी रक्तसञ्चार: दायाँ भेन्ट्रिकलले अशुद्ध रगत पल्मोनरी धमनी हुँदै फोक्सोमा पम्प गर्छ। फोक्सोमा रगतले कार्बनडाइअक्साइड छोड्छ र अक्सिजन लिन्छ। पल्मोनरी शिराहरूले शुद्ध रगत बायाँ अरिकलमा ल्याउँछन्। बायाँ अरिकलबाट रगत बायाँ भेन्ट्रिकलमा झर्छ।
सिस्टमिक रक्तसञ्चार: बायाँ भेन्ट्रिकलले शुद्ध रगत एओर्टामा पम्प गर्छ। एओर्टा हरेक अङ्गमा धमनी, उपधमनी र केशिकामा बाँडिन्छ। केशिकामा रगतले कोषलाई अक्सिजन र खाना दिन्छ र कोषको कार्बनडाइअक्साइड र विकार पदार्थ लिन्छ। उपशिरा र शिरा हुँदै अशुद्ध रगत भेनाकाभामा पुग्छ। भेनाकाभाबाट रगत दायाँ अरिकलमा र दायाँ अरिकलबाट दायाँ भेन्ट्रिकलमा झर्छ। यसपछि यही चक्र दोहोरिन्छ।

भल्भका कारण रगत एकै दिशामा बगिरहन्छ।

त.

युरिक एसिडबाट बच्ने उपाय लेख्नुहोस्।

उत्तर

नियमित व्यायाम गर्नुपर्छ र शरीरको तौल स्वस्थ राख्नुपर्छ।
पर्याप्त पानी पिउनुपर्छ: थोरै थोरै गरी दिनमा धेरै पटक।
मद्यपान (विशेष गरी बियर) र धूमपान गर्नुहुँदैन।
प्युरिनयुक्त खाना कम खानुपर्छ: बोसोयुक्त रातो मासु, भित्री अङ्गको मासु (कलेजो, मिर्गौला) र समुद्री खाना। चिनीयुक्त पेय पिउनुहुँदैन।
चेरी र अरू फलफूल तथा प्रशस्त तरकारी खानुपर्छ।
मधुमेहजस्ता मिर्गौलामा हानि पुर्‍याउने रोगको उपचार गराउनुपर्छ।

थ.

नामाङ्कित सफा चित्रसहित मुटुको आन्तरिक बनोटको व्याख्या गर्नुहोस्।

उत्तर

चित्र 5.7 जस्तै चित्र कोरेर नामाङ्कन गर्नुपर्छ। मुटुमा चारओटा कोठा हुन्छन्: माथि रगत लिने पातला भित्ता भएका दुई अरिकल (दायाँ र बायाँ) तथा तल रगत बाहिर पम्प गर्ने बाक्ला भित्ता भएका दुई भेन्ट्रिकल। मांसपेशीयुक्त सेप्टमले अशुद्ध रगत भएको दायाँ भागलाई शुद्ध रगत भएको बायाँ भागबाट छुट्याउँछ। बायाँ भेन्ट्रिकलको भित्ता सबैभन्दा बाक्लो हुन्छ।

रक्तनली: सुपेरियर र इन्फेरियर भेनाकाभाले शरीरबाट अशुद्ध रगत दायाँ अरिकलमा ल्याउँछन्। पल्मोनरी धमनीले दायाँ भेन्ट्रिकलबाट अशुद्ध रगत फोक्सोमा लैजान्छ। पल्मोनरी शिराहरूले फोक्सोबाट शुद्ध रगत बायाँ अरिकलमा ल्याउँछन्। एओर्टाले बायाँ भेन्ट्रिकलबाट शुद्ध रगत शरीरमा लैजान्छ।

भल्भ: ट्राइकस्पिड भल्भ (दायाँ अरिकल → दायाँ भेन्ट्रिकल), बाइकस्पिड वा माइट्रल भल्भ (बायाँ अरिकल → बायाँ भेन्ट्रिकल), पल्मोनिक भल्भ (दायाँ भेन्ट्रिकल → पल्मोनरी धमनी) र एओर्टिक भल्भ (बायाँ भेन्ट्रिकल → एओर्टा) का कारण रगत एकै दिशामा बगिरहन्छ।

द.

हृदयाघात हुनुको प्रमुख कारण वर्णन गर्नुहोस्।

उत्तर

मुटुको मांसपेशीको कुनै भागमा रगतको आपूर्ति बन्द हुँदा हृदयाघात हुन्छ। वर्षौँसम्म कोरोनरी धमनीका भित्तामा बोसो र कोलेस्ट्रोलको प्लाक जम्छ र धमनी साँघुरिन्छन्। प्लाक चर्कियो भने त्यसमा रगतको ढिक्का बन्छ र धमनी थुनिन्छ। अनि त्यसभन्दा परको मांसपेशी अक्सिजन नपाएर मर्छ।
हृदयाघातको सम्भावना बढाउने कारक: उमेर (45 वर्षभन्दा माथिका पुरुष, 55 वर्षभन्दा माथिका महिला), धूमपान र सुर्ती चपाउनु, उच्च रक्तचाप, उच्च कोलेस्ट्रोल र ट्राइग्लिसराइड्स, मधुमेह, हृदयाघातको पारिवारिक इतिहास, व्यायामको अभाव र अस्वस्थ आहार (ट्रान्सफ्याट, नुन, चिनी, जनावरको बोसो, प्रशोधित खाना), लामो समयसम्मको तनाव र कोकिनजस्ता लागुऔषध।

ध.

हृदयाघातको परीक्षण गर्ने विधि एन्जियोग्रामको परिचय र महत्त्व उल्लेख गर्नुहोस्।

उत्तर

साधारण एक्स-रेमा रक्तनली देखिँदैनन्। एन्जियोग्राफीमा नाडी वा तिघ्राको फेदको धमनीबाट मुटुसम्म पातलो ट्युब (क्याथेटर) पुर्‍याइन्छ। चलिरहेको एक्स-रे लिँदै कोरोनरी धमनीमा एक्स-रे छिर्न नसक्ने रङ (सूचक पदार्थ) हालिन्छ। धमनीको यस्तो एक्स-रे तस्बिरलाई एन्जियोग्राम भनिन्छ।
महत्त्व: एन्जियोग्रामबाट धमनी कहाँ र कति साँघुरिएको वा थुनिएको छ भन्ने ठ्याक्कै थाहा हुन्छ। यसका आधारमा डाक्टरले कुन उपचार चाहिन्छ भनेर निर्णय गर्छन्: औषधी, स्टेन्टसहितको एन्जियोप्लास्टी वा बाइपास सर्जरी। प्रायः त्यही ट्युबबाट तुरुन्तै स्टेन्ट राखेर अवरोध खोल्न पनि सकिन्छ।

न.

ओपन हर्ट सर्जरीको छोटो परिचय दिनुहोस्।

उत्तर

कोरोनरी धमनी बाइपास सर्जरीमा छाती खोलिने भएकाले यसलाई ओपन हर्ट सर्जरी भनिन्छ। कोरोनरी धमनी धेरै थुनिएका बेला यो शल्यक्रिया गरिन्छ। सर्जनले बिरामीकै शरीरबाट एउटा स्वस्थ रक्तनली (खुट्टाको शिरा वा छातीको भित्ताभित्रको धमनी) लिन्छन्। यस रक्तनलीको एउटा छेउ एओर्टामा र अर्को छेउ अवरोधभन्दा परको कोरोनरी धमनीमा सिलाइन्छ। त्यसपछि रगत यही नयाँ बाटो (बाइपास ग्राफ्ट) हुँदै अवरोधलाई छलेर बग्छ र मुटुको मांसपेशीले फेरि अक्सिजन र खाना पाउँछ। यो ठुलो शल्यक्रिया हो। प्रायः यो योजना बनाएर गरिन्छ, तर कहिलेकाहीँ हृदयाघातका बेला आपत्कालीन शल्यक्रियाका रूपमा पनि गरिन्छ।

प.

समिपको रगत जाँच गराउँदा उसको रगतमा सेता रक्तकोषको सङ्ख्या जम्मा 3000 पाइयो। यस अवस्थामा उसको शरीरमा के के लक्षण देखिन सक्छन्? कारणसहित स्पष्ट पार्नुहोस्।

उत्तर

सेता रक्तकोषको सामान्य सङ्ख्या प्रति mm³ मा 4,000 देखि 11,000 हो।

समिपमा सेता रक्तकोष 3,000 मात्र छन्। सेता रक्तकोष 4,000 भन्दा कम हुने अवस्थालाई ल्युकोपेनिया भनिन्छ। कीटाणुसँग लड्ने कोष कम भएकाले उसलाई सजिलै सङ्क्रमण हुन्छ। बारम्बार ज्वरो आउन सक्छ र रोग लागेपछि निको हुन धेरै समय लाग्छ।
सङ्ख्या 11,000 भन्दा धेरै बढी भएको भए उसको शरीर सम्भवतः सङ्क्रमणसँग लडिरहेको हुन्थ्यो। यस्तो बेला ज्वरो आउन सक्छ, सङ्क्रमण भएको ठाउँ दुख्न, सुन्निन वा पाक्न सक्छ र कमजोरी महसुस हुन सक्छ। असामान्य सेता रक्तकोषको सङ्ख्या धेरै उच्च भएमा ल्युकेमिया हुन सक्छ। यस रोगमा असामान्य कोषहरूले सामान्य रक्तकोषको ठाउँ ओगट्ने भएकाले थकाइ लाग्ने, फिक्का हुने, सजिलै नीलडाम बस्ने र बारम्बार सङ्क्रमण हुने जस्ता लक्षण देखिन्छन्।

फ.

रक्त परीक्षणबाट हरीशको प्लाज्मामा फाइब्रिनोजिनको मात्रा निकै धेरै देखियो। यसले उसको रक्तसञ्चारमा अवरोध पुर्‍याउँछ कि पुर्‍याउँदैन? कारणसहित आफ्नो तर्क प्रस्तुत गर्नुहोस्।

उत्तर

अवरोध पुर्‍याउँछ। फाइब्रिनोजिन रगतको ढिक्काको फाइब्रिन जाली बनाउने प्रोटिन हो। यसले रगतलाई बाक्लो पनि बनाउँछ। फाइब्रिनोजिन धेरै भएमा रक्तनलीभित्रै पनि रगत सजिलै जम्छ। यस्तो ढिक्काले कोरोनरी धमनी (हृदयाघात), मस्तिष्कको धमनी (मस्तिष्क घात) वा खुट्टाको गहिरो शिरा थुन्न सक्छ। रगत बाक्लो भएकाले सजिलै बग्दैन र मुटुले बढी काम गर्नुपर्छ। यसरी फाइब्रिनोजिनको उच्च मात्राले मुटु र रक्तसञ्चारका समस्याको जोखिम बढाउँछ।

ब.

तलको तालिका अध्ययन गरी प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्।

व्यक्ति	चोट	चोटबाट रगतको बहाव
X	सतही	लगातार रगत बगिरहेको छ; साधारण उपचारबाट रगत बग्न रोकिएन
Y	गहिरो	उच्च चापमा लगातार रगत बगिरहेको छ, तर साधारण उपचारबाट रगत बग्न रोकियो
Z	सतही	केही समय रगत बगेर रोकियो

i.कुन व्यक्तिमा हिमोफिलिया भएको छ?
ii.कुन व्यक्तिको धमनीमा चोट लागेको छ?
iii.Y र Z को चोटमध्ये कुन चाहिँ बढी खतरनाक हुन्छ? कारणसहित स्पष्ट पार्नुहोस्।

उत्तर

i.X। सतही घाउबाट पनि रगत बग्न नरोकिनुको अर्थ रगत जमिरहेको छैन।
ii.Y। उच्च चापमा (फोहोरा छुटेझैँ) रगत निस्कनुको अर्थ धमनी काटिएको छ। धमनी गहिराइमा हुन्छन् र यिनमा रगत उच्च चापमा बग्छ।
iii.Y को चोट। उच्च चापका कारण काटिएको धमनीबाट निकै छिटो रगत बग्छ। केही मिनेटमै मानिसको खतरनाक मात्रामा रगत बग्न सक्छ। Z को घाउ सतही थियो र सामान्य रूपमा आफैँ जम्यो।

भ.

दिइएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्:

i.रक्तसञ्चारका प्रकार बताउनुहोस्।
ii.पल्मोनरी रक्तसञ्चारको कन्सेप्ट म्याप तयार पार्नुहोस्। म्यापका कुन कुन भागमा धमनी र शिराले रक्तसञ्चारमा मदत गर्छन्?

उत्तर

i.मानव शरीरमा रक्तसञ्चार दुई प्रकारको हुन्छ: सिस्टमिक रक्तसञ्चार (मुटु → शरीर → मुटु) र पल्मोनरी रक्तसञ्चार (मुटु → फोक्सो → मुटु)। एक फन्कोमा रगत मुटुबाट दुई पटक गुज्रिने भएकाले यसलाई दोहोरो रक्तसञ्चार भनिन्छ।
ii.पल्मोनरी रक्तसञ्चारको कन्सेप्ट म्याप:

$\text{दायाँ भेन्ट्रिकल} \xrightarrow{\text{पल्मोनरी धमनी}} \text{फोक्सो} \xrightarrow{\text{पल्मोनरी शिरा}} \text{बायाँ अरिकल}$

धमनीले (पल्मोनरी धमनी) अशुद्ध रगत दायाँ भेन्ट्रिकलबाट फोक्सोसम्म लैजान्छ। शिराले (पल्मोनरी शिरा) शुद्ध रगत फोक्सोबाट बायाँ अरिकलसम्म ल्याउँछ।

ध्यान दिनुहोस्: कतिपय पुस्तकमा यही प्रश्न बायाँ भेन्ट्रिकल → मिर्गौला → बायाँ अरिकल भन्ने कन्सेप्ट म्यापसँग सोधिएको हुन्छ। त्यो म्यापले सिस्टमिक रक्तसञ्चार जनाउँछ: रगत बायाँ भेन्ट्रिकलबाट शरीरको एउटा अङ्ग (मिर्गौला) सम्म जान्छ र मुटुमा फर्किन्छ। त्यहाँ धमनीले (एओर्टा → रिनल धमनी) रगत बायाँ भेन्ट्रिकलबाट मिर्गौलासम्म लैजान्छ र शिराले (रिनल शिरा → इन्फेरियर भेनाकाभा) मिर्गौलाबाट मुटुमा फर्काउँछ। तर त्यस म्यापमा एउटा गल्ती छ। मिर्गौलाबाट रगत दायाँ अरिकलमा फर्किन्छ, बायाँ अरिकलमा होइन। बायाँ अरिकलले फोक्सोबाट मात्र रगत लिन्छ।

म.

दिइएको चित्रको अवलोकन गरी प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्:

i.रक्तनली 15 र 18 बिच दुई भिन्नता लेख्नुहोस्।
ii.भल्भ 11 र 13 को कार्य लेख्नुहोस्।
iii.भाग 4 भएन भने के हुन्छ?
iv.6, 7, 8 र 9 को नाम लेख्नुहोस्।

चित्र 5.17 भागहरूमा नम्बर दिइएको मुटु।

उत्तर

(i) 15 एओर्टा हो भने 18 सुपेरियर भेनाकाभा हो।

15: एओर्टा	18: सुपेरियर भेनाकाभा
धमनी हो: रगतलाई मुटुबाट टाढा, बायाँ भेन्ट्रिकलबाट शरीरमा लैजान्छ।	शिरा हो: रगतलाई मुटुसम्म, शरीरको माथिल्लो भागबाट दायाँ अरिकलमा ल्याउँछ।
शुद्ध रगत बोक्छ।	अशुद्ध रगत बोक्छ।
भित्ता बाक्लो र मांसपेशीयुक्त हुन्छ; चाप उच्च हुन्छ।	भित्ता पातलो हुन्छ; चाप कम हुन्छ।

ii.11 बाइकस्पिड (माइट्रल) भल्भ हो। यो भल्भ खुल्दा रगत बायाँ अरिकलबाट बायाँ भेन्ट्रिकलमा झर्छ। भेन्ट्रिकल खुम्चिँदा यो बन्द हुन्छ र रगत अरिकलमा फर्कन पाउँदैन। 13 पल्मोनिक भल्भ हो। यो भल्भ खुल्दा दायाँ भेन्ट्रिकलको रगत पल्मोनरी धमनीमा जान्छ। भेन्ट्रिकल फुक्दा यो बन्द हुन्छ र रगत फेरि भेन्ट्रिकलमा फर्कन पाउँदैन।
iii.4 पेरिकार्डियम हो। यो नभए मुटु बाहिरी झट्का र चोटबाट जोगिँदैनथ्यो। पेरिकार्डियल फ्लुड नहुँदा हरेक धड्कनमा मुटु फोक्सो र छातीको भित्तासँग घस्रिन्थ्यो।
iv.6: दायाँ अरिकल; 7: बायाँ अरिकल; 8: दायाँ भेन्ट्रिकल; 9: बायाँ भेन्ट्रिकल।

य.

नामाङ्कित सफा चित्र कोर्नुहोस्:

i.मुटुको बाहिरी बनोट
ii.मुटुको भित्री बनोट
iii.धमनी, शिरा र केशिका
iv.पल्मोनरी रक्तसञ्चार
v.सिस्टमिक रक्तसञ्चार

उत्तर

यी चित्रलाई आधार बनाएर हरेक भागको नामाङ्कन गर्नुपर्छ:

i.बाहिरी बनोट: चित्र 5.6।
ii.भित्री बनोट: चित्र 5.7।
iii.धमनी, शिरा र केशिका: चित्र 5.13।
iv.पल्मोनरी रक्तसञ्चार: चित्र 5.1 को माथिल्लो घेरा (दायाँ भेन्ट्रिकल → पल्मोनरी धमनी → फोक्सो → पल्मोनरी शिरा → बायाँ अरिकल)।
v.सिस्टमिक रक्तसञ्चार: चित्र 5.1 को तल्लो घेरा (बायाँ भेन्ट्रिकल → एओर्टा → शरीर → भेनाकाभा → दायाँ अरिकल)।

सुझाव: मुटुलाई अगाडिबाट देखिएजस्तै कोर्नुपर्छ। यसो गर्दा मुटुको दायाँ भाग कागजको बायाँतिर पर्छ। शुद्ध रगतलाई रातो र अशुद्ध रगतलाई निलो रङ लगाउनुपर्छ। रगत बग्ने दिशा वाणले देखाउनुपर्छ र बायाँ भेन्ट्रिकलको भित्ता सबैभन्दा बाक्लो कोर्नुपर्छ।