सानुमाया आफ्नो बगैँचाका फूलमा पानी हाल्दै थिइन्। त्यही बेला उनले भुनभुन आवाज सुनिन्। मौरी रहेछन्! मौरीहरू एउटा फूलमा बसेर रस चुस्थे अनि अर्को फूलमा पुग्थे र केही बेरमै उडेर जान्थे। तिनलाई पछ्याउँदै जाँदा सानुमाया नजिकैको रुखमा रहेको एउटा घारसम्म पुगिन्। टाढैबाट हेर्दा पनि त्यहाँका सबै मौरी एकै किसिमका थिएनन्।
त्यस्तो एउटा घारमा दशौँ हजारसम्म मौरी बस्छन्। तीमध्ये लगभग सबै दिदीबहिनी हुन्। यिनीहरू कहिल्यै भोट हाल्दैनन् र कसैले आदेश पनि दिँदैन। तैपनि आफ्नै शरीरमा बनेको मैनबाट यिनीहरू ठ्याक्कै छ कुने कोठा बनाउँछन्। बच्चा हुर्कने ठाउँलाई हाम्रो शरीरजत्तिकै तातो राख्छन्। राम्रा फूल कहाँ छन् भन्ने कुरा एकअर्कालाई नाचेर बताउँछन्। घारमा को को बस्छन्, सानो फुलबाट मौरी कसरी बन्छ र काम कसरी बाँडिन्छ भन्ने कुरा यस एकाइमा पढिन्छ। मौरी पाल्ने एक जना किसानका कारण पूरै गाउँ कसरी धनी हुन्छ भन्ने कुरा पनि थाहा हुन्छ।
मौरी भनेको के हो
मौरी एक किसिमको किरा हो। अरू किराजस्तै यसका खुट्टा खण्ड खण्ड जोडिएर बनेका हुन्छन् र शरीर कडा बाह्य अस्थिले ढाकिएको हुन्छ। त्यसैले मौरी आर्थ्रोपोडा फाइलमअन्तर्गत पर्छ। यसको क्लास इन्सेक्टा हो। जङ्गलमा मौरीले रुखको धोद्रो, हाँगा, ओडार वा भिरमा आफैँ मैनको गुँड बनाउँछ। यसलाई घार वा चाका भनिन्छ। मानिसले मौरी पाल्दा काठको बाकस, मुढा वा गाग्रीजस्ता कृत्रिम घार बनाइदिन्छन्।
मौरी सामाजिक किरा हो। मौरीहरू गोला भनिने ठुलो परिवार बनाएर सँगै बस्छन्। कुनै पनि मौरी एक्लै धेरै दिन बाँच्न सक्दैन। गोलामा तीन किसिमका मौरी हुन्छन्। यिनलाई मौरीका वर्ग भनिन्छ:
- रानी: गोलाकी आमा;
- कर्मी: रानीका छोरीहरू; घारका सबै काम यिनैले गर्छन्;
- भाले: रानीका छोराहरू; यिनको एउटै काम समागम गर्नु हो।
गोलाका सदस्यहरू अचम्मको अनुशासनमा बस्छन्। हरेक सदस्यको आफ्नै काम हुन्छ। यसलाई श्रम विभाजन भनिन्छ। सबै सदस्य पूरै गोलाका लागि काम गर्छन् र सधैँ व्यस्त रहन्छन्। यिनीहरू मिलेर फूलबाट पुष्परस (फूलको रस) तथा परागकण बटुल्छन् र पुष्परसबाट मह बनाउँछन्।
परापूर्व कालदेखि नै मानिसले परम्परागत तरिकाले मौरी पाल्दै आएका छन्। बिसौँ शताब्दीदेखि मौरी मह उत्पादनका लागि मात्र नभएर बालीमा परागसेचन गराउन र मैन उत्पादन गर्न पनि पालिन थाल्यो। आजकल झिक्न मिल्ने फ्रेम भएका काठका बाकस अर्थात् आधुनिक घार प्रयोग गरिन्छ। यसले गर्दा मौरीपालन धेरै मह उत्पादन गर्ने कृषि व्यवसाय बनेको छ। व्यावसायिक उद्देश्यले मौरी पाल्ने कामलाई एपिकल्चर भनिन्छ। ल्याटिन भाषामा apis भनेको मौरी हो। मौरीको अध्ययन गर्ने विज्ञानलाई मेलिटोलोजी वा एपिकोलोजी भनिन्छ। ग्रिक भाषामा melitta भनेको मौरी हो। मेलिटोलोजी किराको अध्ययन गर्ने विज्ञान अर्थात् कीटविज्ञानको एउटा शाखा हो।
मौरीलाई किन सामाजिक किरा भनिन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
मौरीको बाहिरी बनावट
मौरीको किसिम र प्रजातिअनुसार यसको लम्बाइ करिब 9 mm देखि 20 mm सम्म हुन्छ। अरू किराको जस्तै मौरीको शरीर टाउको, छाती र पेट गरी तीन भागमा विभाजित हुन्छ।
Honey bee: Mouagip, CC BY-SA 3.0, via Wikimedia Commons; our tracing is CC BY-SA 3.0 too
टाउकोमा यी भाग हुन्छन्:
- एक जोडी ठुला कम्पाउन्ड आँखा: प्रत्येक आँखा हजारौँ साना लेन्स मिलेर बनेको हुन्छ। त्यसैले मौरीले टाउको नघुमाईकन वरिपरि सबैतिर देख्छ। टाउकोको माथिपट्टि उज्यालो थाहा पाउने तीनओटा साना साधारण आँखा (ओसेलाइ) पनि हुन्छन्;
- एक जोडी एन्टना: एन्टनाको सहायताले मौरीले छाम्ने, सुँघ्ने र स्वाद लिने काम गर्छ। यसैबाट मौरीले वरपरको वातावरणमा हुने परिवर्तन थाहा पाउँछ;
- मुखका भाग: मैन र परागकण चपाउने एक जोडी बङ्गारा (म्यान्डिबल) र पुष्परस चाट्ने लामो जिब्रो (सुँड)।
छाती चाहिँ तीनओटा खण्ड मिलेर बनेको हुन्छ। प्रत्येक खण्डको तल्लो भागमा एक जोडी खण्ड खण्ड जोडिएका खुट्टा हुन्छन्। यसरी जम्मा छओटा खुट्टा हुन्छन्। खण्ड खण्ड जोडिएका यिनै खुट्टाका कारण मौरी आर्थ्रोपोडा फाइलममा पर्छ (arthron = जोर्नी, pous = खुट्टा)। दोस्रो र तेस्रो खण्डमा एक एक जोडी पखेटा हुने भएकाले मौरीका चारओटा पखेटा हुन्छन्। उड्दा अगाडि र पछाडिका पखेटा साना हुकको लहरले जोडिन्छन् र एकैसाथ सेकेन्डमा करिब 230 पटक फट्फटाउँछन्। मौरी उड्दा सुनिने भुनभुन आवाज यही फट्फटाइको हो।
पेट 9 खण्डमा विभाजित हुन्छ। तर बाहिरबाट केही खण्ड मात्र देखिन्छन्: वयस्क पोथीमा (रानी र कर्मीमा) 6 र वयस्क भालेमा 7। पेटभित्र मह थैली, मैन ग्रन्थि (कर्मीमा) र खिल (पोथीमा) हुन्छन्।
यस भागका चित्र कोर्ने अभ्यास गर्नुहोस्: कर्मी मौरी
रानी, भाले र कर्मी मौरी
घारमा तीन किसिमका मौरी हुन्छन्। हरेक किसिमको आफ्नै शरीर र आफ्नै काम हुन्छ।
Queen, drone and worker: Brett's Colonists' Guide (1883), public domain, via Wikimedia Commons
रानी मौरी
- रानी मौरी घारको सबैभन्दा ठुलो र लामो मौरी हो। शरीरको तुलनामा उसको टाउको सानो र गोलाकार हुन्छ। कर्मीहरूले नै खुवाउने भएकाले रानीको सुँड छोटो हुन्छ र रौँले ढाकिएको हुन्छ।
- रानीको पेटको अन्तिम भागमा खिल हुन्छ। यो खिल काँडा नभएको चिल्लो हुन्छ। रानीले यसलाई प्रायः प्रतिद्वन्द्वी रानीसँग लड्न प्रयोग गर्छ।
- सामान्यतया एउटा घारमा एउटा मात्र रानी हुन्छ। रानीको मुख्य काम फुल पार्नु हो। गोलाका सबै मौरीकी आमा रानी नै हो।
- रानीको शरीरबाट विशेष गन्ध भएका रसायन निस्कन्छन्। यिनलाई फेरोमोन भनिन्छ। फेरोमोनबाट रानीले समागमका लागि भाले मौरीलाई आकर्षित गर्छ। यही गन्धका कारण कर्मीहरू शान्त भएर काममा लागिरहन्छन् र नयाँ रानी हुर्काउँदैनन्। गोलाका मौरीले आफ्नो घार पनि यही गन्धबाट चिन्छन्। यसरी एउटै आदेश नदिईकन रानीले घारका सबै क्रियाकलाप सञ्चालन गर्छ।
- रानी करिब 2–5 वर्ष बाँच्छ। घारमा सबैभन्दा लामो समय बाँच्ने मौरी रानी नै हो।
- रानी जन्मँदै रानी हुँदैन। कर्मीहरूले एउटा सानो लार्भालाई रोयल जेली मात्र खुवाएर रानी बनाउँछन्।
भाले मौरी
- भाले मौरी रानीभन्दा सानो तर कर्मीभन्दा ठुलो हुन्छ। यो कालो, झुसिलो र मोटो हुन्छ। उडिरहेको रानीलाई देख्नका लागि भालेका आँखा निकै ठुला हुन्छन्।
- भालेको खिल, पोलेन बास्केट र मैन ग्रन्थि केही पनि हुँदैन। त्यसैले यसले घारको रक्षा गर्न, खाना बटुल्न वा चाका बनाउन सक्दैन। भालेलाई खानासमेत कर्मीहरूले खुवाउनुपर्छ। यही कारणले भालेलाई प्रायः घारको सबैभन्दा अल्छी मौरी भनिन्छ।
- भालेको एउटै काम रानीसँग समागम गर्नु (गर्भाधान गराउनु) हो। घारभित्र भालेहरूले ब्रुड अर्थात् फुल, लार्भा र प्युपालाई न्यानो राख्न पनि मदत गर्छन्।
- भाले ह्याप्लोइड हुन्छन्। यिनमा क्रोमोजोमको एक सेट अर्थात् 16 ओटा क्रोमोजोम मात्र हुन्छन्। रानी र कर्मी भने डिप्लोइड हुन्छन्। यिनमा दुई सेट अर्थात् 32 ओटा क्रोमोजोम हुन्छन्। ह्याप्लोइड र डिप्लोइडको अर्थ एकाइ 4 मा पढिन्छ।
- भाले अनिसेचित फुलबाट बन्छन्। निषेचन नभएको फुलबाट नयाँ जनावर बन्ने प्रक्रियालाई पार्थेनोजेनेसिस भनिन्छ। ग्रिक भाषामा यसको अर्थ “कुमारी जन्म” हो।
- भाले करिब 2 महिना मात्र बाँच्छ। शरद् ऋतुमा खाना कम हुँदा कर्मीहरूले भालेलाई खुवाउन छोड्छन् र घारबाट बाहिर धकेलिदिन्छन्।
कर्मी मौरी
- कर्मी मौरी घारका सबैभन्दा साना मौरी हुन्। सङ्ख्यामा भने यिनै सबैभन्दा धेरै हुन्छन्। बलियो घारमा करिब 20,000–80,000 कर्मी हुन्छन्।
- सबै कर्मी पोथी हुन्। तर यिनको अण्डाशय विकसित नहुने भएकाले यिनले सामान्यतया फुल पार्दैनन्। त्यसैले कर्मीलाई प्रजनन गर्न नसक्ने पोथी भनिन्छ।
- कर्मीको मुख चपाउने र चाट्ने किसिमको हुन्छ। मैनलाई आकार दिन म्यान्डिबल र पुष्परस चुस्न लामो सुँड हुन्छ।
- कर्मीका खुट्टा परागकण टाँसिने रौँले ढाकिएका हुन्छन्। पछाडिको प्रत्येक खुट्टामा कडा रौँले घेरिएको एउटा खाल्टो हुन्छ। यसलाई पोलेन बास्केट (पराग थैली) भनिन्छ। कर्मीहरू यसैमा परागकण राखेर घारसम्म ल्याउँछन्।
- कर्मीको पेटमुनि मैन ग्रन्थि हुन्छन् र पेटको टुप्पोमा काँडा भएको खिल हुन्छ।
- गोलाका सबै काम कर्मीहरू नै गर्छन्। पुष्परस, परागकण र पानी बटुल्ने, चाका बनाउने, बच्चाको स्याहार गर्ने, घार सफा गर्ने, घार चिसो पार्ने र घारको रक्षा गर्ने काम यिनकै हुन्।
- व्यस्त मौसममा कर्मी करिब 6 हप्ता बाँच्छ। शरद् ऋतुमा जन्मेर जाडो काट्ने कर्मी भने 6 महिनासम्म बाँच्न सक्छ।
| रानी | भाले | कर्मी | |
|---|---|---|---|
| लिङ्ग | पोथी, प्रजननयोग्य | भाले, प्रजननयोग्य | पोथी, प्रजनन गर्न नसक्ने |
| कुन फुलबाट बन्छ | निषेचित फुल | अनिसेचित फुल | निषेचित फुल |
| क्रोमोजोम | 32 (डिप्लोइड) | 16 (ह्याप्लोइड) | 32 (डिप्लोइड) |
| आकार | सबैभन्दा ठुलो, लामो | मझौला, मोटो | सबैभन्दा सानो |
| एउटा घारमा सङ्ख्या | सामान्यतया 1 | केही सय (मौसममा) | 20,000–80,000 |
| खिल | चिल्लो, प्रतिद्वन्द्वी रानीसँग लड्न | हुँदैन | काँडा भएको |
| पोलेन बास्केट, मैन ग्रन्थि | हुँदैन | हुँदैन | हुन्छ |
| आयु | 2–5 वर्ष | करिब 2 महिना | 6 हप्तादेखि 6 महिना |
| काम | फुल पार्ने, फेरोमोनबाट घार सञ्चालन गर्ने | रानीसँग समागम गर्ने | बाँकी सबै काम |
निषेचित फुलबाट निस्केको लार्भा के बन्न सक्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
मौरीको जीवनचक्र
हरेक मौरीको जीवनचक्र फुल → लार्भा → प्युपा → वयस्क गरी चार अवस्थामा पूरा हुन्छ। प्रत्येक अवस्थाको अवधि मौरीको किसिमअनुसार फरक हुन्छ।
लार्भा पटक्कै मौरीजस्तो देखिँदैन। यो खुट्टा नभएको सेतो किरो हो। वयस्क बन्न यसको शरीर लगभग पूरै नयाँ बन्छ। लार्भा र प्युपाभित्र पुराना तन्तु नष्ट हुन्छन् (हिस्टोलाइसिस) र नयाँ तन्तु बन्छन् (हिस्टोजेनेसिस)। यिनै दुई प्रक्रियाले गर्दा फुलबाट लार्भा, लार्भाबाट प्युपा र प्युपाबाट वयस्क मौरी बन्छ। यसरी चार अवस्था पार गर्दै शरीरको रूप पूरै फेरिने प्रक्रियालाई कम्प्लिट मेटामर्फोसिस (पूर्ण रूपान्तरण) भनिन्छ। पुतली, झिँगा र खपटे किरामा पनि यस्तै हुन्छ। फट्याङ्ग्रा र साङ्लोमा भने यस्तो हुँदैन। तिनका बच्चा साना वयस्कजस्तै देखिन्छन्।
Egg, larva, pupa and bee: DataBase Center for Life Science (DBCLS), CC BY 4.0, via Wikimedia Commons
नयाँ गोला कसरी सुरु हुन्छ
घारमा कर्मी मौरी धेरै भएर खाँदिएपछि गोला दुई भागमा बाँडिन्छ। पुरानो रानी मौरी धेरै कर्मीसँगै घार छोडेर नयाँ गोला बसाउन अन्तै जान्छ। यसरी घार छोडेर जाने मौरीको हुललाई झुन्ड भनिन्छ। कर्मीहरूले नयाँ ठाउँमा नयाँ घार बनाउँछन्। पुरानो घारमा बाँकी रहेका कर्मीहरूले निषेचित फुलबाट निस्केको एउटा लार्भालाई रोयल जेली मात्र खुवाएर नयाँ रानी हुर्काउँछन्।
नयाँ रानी वयस्क भएपछि समागमका लागि घारबाहिर उड्छ। यस उडानलाई नप्चियल फ्लाइट वा मेटिङ फ्लाइट भनिन्छ। रानी यस्तो उडानमा न्यानो र घमाइलो दिउँसो निस्कन्छ र धेरै गोलाका भाले मौरी उसको पछि लाग्छन्। आकाशमा माथि रानीले धेरै भालेसँग समागम गर्छ। प्रायः यो सङ्ख्या 10–20 हुन्छ। रानीबाट छुट्टिँदा भालेको प्रजनन अङ्ग उसको शरीरबाट च्यातिएर निस्कने भएकाले समागमपछि भाले तुरुन्तै मर्छ।
रानीले शुक्रकीटलाई आफ्नो पेटभित्रको एउटा सानो थैलीमा जम्मा गर्छ। यस थैलीलाई स्पर्म्याथेकी वा स्पर्म स्याक भनिन्छ। रानीले जीवनभर यही भण्डारबाट लाखौँ फुल निषेचित गर्छ र फेरि कहिल्यै समागम गर्दैन। समागमको 2–3 दिनपछि रानीले ब्रुड प्रकोष्ठमा फुल पार्न सुरु गर्छ।
फुल
- मौरीको फुल सेतो र लाम्चो हुन्छ। यो चामलको सानो दानाजस्तो देखिन्छ र 1–1.5 mm लामो हुन्छ।
- पहिलो दिन फुल प्रकोष्ठमा ठाडो उभिएको हुन्छ। दोस्रो दिन ढल्केको र तेस्रो दिन ढलेको हुन्छ।
- कुन प्रकोष्ठमा फुल पार्ने भन्ने कुरा रानी आफैँ छान्छ। रानी बनाउन रानी प्रकोष्ठमा, कर्मी बनाउन कर्मी प्रकोष्ठमा र भाले बनाउन ठुलो भाले प्रकोष्ठमा फुल पार्छ।
- व्यस्त मौसममा रानीले दिनमा करिब 1,500–2,000 फुल पार्छ। यी फुलको तौल रानीको आफ्नै शरीरको तौलजत्तिकै हुन्छ। अनुकूल अवस्थामा सबैभन्दा राम्रो रानीले दिनमा करिब 3,000 सम्म फुल पार्छ। जाडोमा भने कम फुल पार्छ। फुलको सङ्ख्या मौरीको जातअनुसार पनि फरक हुन्छ।
- सबै किसिमका मौरीमा फुल अवस्था 3 दिनको हुन्छ।
- फुल दुई किसिमका हुन्छन्। निषेचित फुलबाट रानी वा कर्मी (पोथी) बन्छ भने अनिसेचित फुलबाट भाले बन्छ। कुन फुल पार्ने भन्ने निर्णय रानी आफैँ गर्छ। हरेक फुल बाहिर निस्कँदा रानीले स्पर्म्याथेकीबाट शुक्रकीट छोड्न पनि सक्छ, नछोड्न पनि सक्छ।
लार्भा
- 3 दिनपछि फुल फुटेर लार्भा निस्कन्छ। लार्भा खुट्टा नभएको सेतो किरो हो।
- लार्भा दिनरात खाइरहन्छ। एक हप्ताभन्दा कम समयमै यसको तौल करिब 1,500 गुणा बढ्छ। बढ्दै जाँदा यसले पाँच पटक काँचुली फेर्छ।
- सबै लार्भालाई पहिलो तीन दिन रोयल जेली खुवाइन्छ। त्यसपछि खाना फेरिन्छ:
- भावी रानीले पोषिलो रोयल जेली नै पाइरहन्छ। उसले जति खान सक्छ त्यति पाउँछ;
- भावी कर्मी र भालेलाई मधुरोटी खुवाइन्छ। मधुरोटी मह र कुटको (परागकणको) मिश्रण हो। यसलाई अङ्ग्रेजीमा honey bread पनि भनिन्छ।
- त्यसैले पोथी लार्भा रानी बन्छ कि कर्मी भन्ने कुरा केवल उसलाई खुवाइने खानामा भर पर्छ। भावी रानी र भालेका लार्भा भावी कर्मीका लार्भाभन्दा ठुला हुन्छन्।
- लार्भा अवस्था रानीमा करिब 5.5 दिन, कर्मीमा 6 दिन र भालेमा 7 दिनको हुन्छ। लार्भालाई फरक फरक खाना खुवाइने भएकाले तिनको विकास हुन लाग्ने समय पनि फरक हुन्छ।
- लार्भा पूरा हुर्केपछि कर्मीहरूले त्यसको प्रकोष्ठलाई मैनको बिर्कोले बन्द गर्छन्।
प्युपा
- प्युपा आराम गर्ने अवस्था हो। यस अवस्थामा मौरी न खान्छ, न चल्छ। तर भित्र भने ठुलो परिवर्तन भइरहेको हुन्छ। यही बेला तीन जोडी खुट्टा, पखेटा, मुखका भाग, आँखा र वयस्कका अङ्गहरू बन्छन्।
- प्युपा अवस्था रानीमा करिब 7.5 दिन, कर्मीमा 12 दिन र भालेमा 14 दिनको हुन्छ।
वयस्क
- परिवर्तन पूरा भएपछि नयाँ वयस्क मौरी आफ्ना म्यान्डिबलले प्रकोष्ठको मैनको बिर्को काटेर बाहिर निस्कन्छ।
- नयाँ कर्मी तुरुन्तै काममा लाग्छ। सुरुमा प्रकोष्ठ सफा गर्ने, ब्रुडको स्याहार गर्ने र लार्भालाई खुवाउने काम गर्छ। पछि घारको रक्षा पनि गर्छ।
| मौरी | फुल | लार्भा | प्युपा | जम्मा |
|---|---|---|---|---|
| रानी | 3 दिन | 5.5 दिन | 7.5 दिन | 16 दिन |
| कर्मी | 3 दिन | 6 दिन | 12 दिन | 21 दिन |
| भाले | 3 दिन | 7 दिन | 14 दिन | 24 दिन |
यस भागका चित्र कोर्ने अभ्यास गर्नुहोस्: मौरीको जीवनचक्र
कार्य विभाजन
घारका हरेक मौरीको आफ्नै काम हुन्छ। कर्मीको काम भने उमेरसँगै फेरिँदै जान्छ। भर्खरै जन्मेका कर्मी करिब तीन हप्तासम्म घारभित्रै काम गर्छन्। त्यसपछि मात्र यिनीहरू खाना खोज्न घारबाहिर जान्छन्। वर्ग र उमेरअनुसार मौरीको काम यसरी बाँडिएको हुन्छ:
| वर्ग | उमेर | काम |
|---|---|---|
| भाले | जीवनभर | रानीसँग समागम गर्ने (गर्भाधान गराउने); घारलाई न्यानो राख्न मदत गर्ने |
| रानी | जीवनभर | फुल पार्ने; फेरोमोनबाट घारका क्रियाकलाप सञ्चालन र नियन्त्रण गर्ने |
| कर्मी | 1–3 दिन | प्रकोष्ठ सफा गर्ने; चाकामा टाँसिएर फुल, लार्भा र प्युपालाई न्यानो दिने |
| 4–6 दिन | ठुला लार्भालाई मधुरोटी (मह र कुट) खुवाउने | |
| 7–11 दिन | टाउकोमा रोयल जेली ग्रन्थि (शिर ग्रन्थि) विकास हुन्छ; साना लार्भा र रानीलाई रोयल जेली खुवाउने | |
| 12–17 दिन | पेटमुनि चार जोडी मैन ग्रन्थि विकास हुन्छन्; चाका लगाउने र लार्भा तथा महका प्रकोष्ठ बन्द गर्ने (त्यसैले यस उमेरको कर्मीलाई निर्माणिका पनि भनिन्छ) | |
| 18–20 दिन | विष ग्रन्थि पूरा विकास हुन्छ; घारको ढोकाको रक्षा गर्ने | |
| 21 दिनपछि | बाहिर उडेर पुष्परस, परागकण, पानी र बोटको चोप बटुल्ने |
यी उमेर पक्का नियम होइनन्। गोलामा अचानक खाना बटुल्ने मौरी कम भएमा साना मौरीले पनि चाँडै खाना बटुल्न थाल्छन्। स्याहार गर्ने मौरी कम भएमा पुराना मौरीको रोयल जेली ग्रन्थि फेरि विकास हुन सक्छ। यसरी गोलालाई चाहिएअनुसार काम मिलाइन्छ।
एउटा कर्मी मौरी 10 दिनको छ। ऊ प्रायः के गरिरहेको हुन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
मौरी कसरी कुरा गर्छन्: नाचको भाषा
खाना खोज्ने एउटा कर्मीले घारबाट 1 km टाढा फुलेको तोरीबारी भेट्टाउँछ। एक घण्टाभित्रै उसका सयौँ बहिनी त्यही बारीमा काम गरिरहेका हुन्छन्। बारी कहाँ छ भन्ने कुरा यिनीहरूले कसरी थाहा पाए? मौरी बोल्न सक्दैनन् र घारभित्र अँध्यारो हुन्छ। पहिलो कर्मीले यो कुरा नाचेर बताएको हो।
घार फर्केपछि ऊ चाकामाथि पेट दायाँबायाँ हल्लाउँदै सिधा अगाडि दौडिन्छ। त्यसपछि घुमेर सुरुको ठाउँमा फर्कन्छ। एक पटक दायाँतिरबाट र अर्को पटक बायाँतिरबाट फर्कँदा आठ अङ्कजस्तो आकार बन्छ। ऊ यसै गरी बारम्बार नाच्छ। अरू मौरी उसको वरिपरि झुम्मिएर एन्टनाले उसलाई छुन्छन् र उसले ल्याएको पुष्परसको स्वाद लिन्छन्। यस नाचलाई वागल डान्स (पेट हल्लाउने नाच) भनिन्छ। यस नाचबाट दुईओटा कुरा थाहा हुन्छ:
- दिशा। चाका ठाडो झुन्डिएको हुन्छ। पेट हल्लाउँदै सिधा दौडिने दिशा ठिक माथितिरबाट जति ढल्केको हुन्छ, घाम र खानाबिचको कोण पनि त्यति नै हुन्छ। सिधा माथितिर दौडिनु भनेको “घामतिर उड” हो। सिधा तलतिर दौडिनु भनेको “घामको उल्टोतिर उड” हो। माथिबाट 60° दायाँ दौडिनु भनेको “घामभन्दा 60° दायाँ उड” हो।
- दुरी। पेट हल्लाउँदै दौडिने समय जति लामो हुन्छ, खाना त्यति नै टाढा हुन्छ। प्रत्येक किलोमिटरका लागि करिब एक सेकेन्ड पेट हल्लाइन्छ। ठ्याक्कै सङ्ख्या भने गोला र प्रजातिअनुसार फरक हुन्छ। खाना घारको एकदमै नजिक भएमा दौड निकै छोटो हुन्छ र मौरी गोलो घुमेजस्तो मात्र देखिन्छ। यस नाचलाई कहिलेकाहीँ राउन्ड डान्स (गोलो नाच) भनिन्छ।
मह
रोयल जेली साना कर्मीको टाउकोमा भएका ग्रन्थिबाट बन्छ, तर मह ग्रन्थिबाट बन्दैन। मह मौरीको शरीरको कुनै पनि ग्रन्थिबाट बन्ने वस्तु होइन। धेरै फूलको पुष्परसबाट सकेसम्म धेरै पानी वाष्पीकरण गरेर मह बनाइन्छ। प्राकृतिक हावा र मौरीले पखेटा फट्फटाउँदा चल्ने हावाको सहयोगबाट यो पानी उड्छ। मह सरल चिनी अर्थात् मोनोसाकाराइडको मिश्रण हो। यसमा मुख्य गरी फ्रुक्टोज र ग्लुकोज हुन्छन्।
महमा करिब यी वस्तु हुन्छन्:
| भाग | प्रतिशत |
|---|---|
| कार्बोहाइड्रेट (चिनी, मुख्य गरी फ्रुक्टोज र ग्लुकोज) | 80–85% |
| पानी | 15–17% |
| प्रोटिन | 0.3% |
| एमिनो एसिड | 0.2% |
| भिटामिन, खनिज, इन्जाइम र अन्य वस्तु | बाँकी |
महको रङ, बास्ना, स्वाद र गुण पुष्परस कुन फूलबाट आयो भन्ने कुरामा भर पर्छ। तोरीको मह फिका रङको हुन्छ र छिटो जम्छ। चिउरीको मह हल्का रङको हुन्छ भने जङ्गलका फूलको मह गाढा र कडा हुन्छ।
मौरीको उपयोगिता
मौरी मानिस र पूरै पारिस्थितिक पद्धतिका लागि अति उपयोगी किरामध्ये एक हो। मौरीको उपयोगितालाई यसरी प्रस्तुत गर्न सकिन्छ:
- क.मानिसका लागि नमुना। मौरीको मिहिनेत, कार्य विभाजन र अनुशासनबाट मानिसले मिलेर काम गर्न सिक्न सक्छन्।
- ख.मह। मौरीले निकै पोषिलो मह बनाउँछ। मह खानामा र आयुर्वेदिक औषधीमा प्रयोग गरिन्छ। यसबाट मिठाइ, केक, रोटी आदि पनि बनाइन्छ।
- ग.परागसेचन। पुष्परस चुस्ने क्रममा मौरीले परागकण एउटा फूलबाट अर्को फूलमा पुर्याउँछ र बोटबिरुवामा परागसेचन गराउँछ। यसैबाट धेरै बालीमा बिउ र फल लाग्छन्। यसरी मौरीले किसानलाई बढी अन्न उब्जाउन सहयोग गर्छ।
- घ.मैन। मौरीको मैन क्रिम, लिपस्टिकजस्ता कस्मेटिक्स, मैनबत्ती र पालिस बनाउन प्रयोग गरिन्छ। नेपालमा धातुका मूर्ति बनाउने परम्परागत ढलौट कलामा पनि मैन प्रयोग हुन्छ। यस कलामा पहिले मैनको मूर्ति बनाइन्छ।
- ङ.रोयल जेली। रोयल जेली सङ्कलन गर्ने सिप सिकेका मौरीपालकले यसबाट राम्रो आम्दानी गर्न सक्छन्।
- च.देशको आम्दानी। मौरीपालनबाट किसानले राम्रो आम्दानी गर्छन्। मह र मौरीका अन्य उत्पादनबाट देशको अर्थतन्त्रमा पनि टेवा पुग्छ।
मौरीबाट प्रोपोलिस पनि पाइन्छ। यसलाई मौरीको गम पनि भनिन्छ। मौरीले यो चोप रुखका कोपिलाबाट बटुलेर घारका चिरा टाल्छ। प्रोपोलिस केही औषधीमा प्रयोग गरिन्छ। मौरीले बटुलेको परागकण पोषण पूरकका रूपमा बिक्री गरिन्छ। मौरीको विषबाट औषधी बनाउने अध्ययन पनि भइरहेको छ।
एक जना किसानले तोरीबारीको छेउमा मौरी पाल्छन्। उनका छिमेकीको तोरीको उब्जनी पनि किन बढ्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
नेपालका मौरी
नेपालमा मौरीका पाँच प्रजाति पाइन्छन्। यीमध्ये चारओटा नेपालकै हुन् भने एउटा बाहिरबाट ल्याइएको हो। यी मौरी तातो तराईदेखि हिमालयका अग्ला भिरसम्म पाइन्छन्।
| मौरी | वैज्ञानिक नाम | कहाँ र कसरी बस्छ |
|---|---|---|
| घरमौरी (Asian hive bee) | Apis cerana | नेपालकै रैथाने मौरी। यो धोद्रोमा बस्छ। तराईदेखि पहाडसम्म यसलाई परम्परागत मुढे घार, भित्ते घार र आधुनिक बाकसमा पालिन्छ। यो शान्त स्वभावको हुन्छ र सुलसुले तथा अरिङ्गालबाट आफूलाई जोगाउन सिपालु हुन्छ। |
| युरोपेली मौरी (European honey bee) | Apis mellifera | मौरीपालनका लागि सन् 1990 को दशकदेखि नेपाल ल्याइएको मौरी। यसलाई आधुनिक बाकसमा पालिन्छ। धेरैजसो तराई र चितवनजस्ता भित्री मधेसमा पालिने यो मौरीले A. cerana भन्दा धेरै मह दिन्छ। |
| खागो मौरी (giant honey bee) | Apis dorsata | तल्लो भेगमा रुखका हाँगा, भवन र पानी ट्याङ्कीमुनि एउटै ठुलो खुला चाका लगाउँछ। चाका करिब 1.5 m चौडासम्म हुन्छ। |
| भिरमौरी (Himalayan cliff bee) | Apis laboriosa | संसारकै सबैभन्दा ठुलो मौरी। यो करिब 3 cm सम्म लामो हुन्छ। धेरैजसो करिब 1,200–3,600 m उचाइमा भिरका बाहिर निस्केका भागमुनि ठुला खुला चाका लगाउँछ। यो करिब 4,000 m सम्म खाना खोज्न जान्छ। |
| कठ्यौरी (dwarf honey bee) | Apis florea | सबैभन्दा सानो मौरी। तातो तल्लो भेगमा झाडी वा झिक्रामा हत्केलाजत्रो एउटै चाका लगाउँछ। |
परियोजना कार्य
अभ्यास
1. तलका प्रश्नको सही विकल्प छनोट गर्नुहोस्
क. कुन मौरीमा 16 ओटा मात्र क्रोमोजोम हुन्छन्?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ख. रोयल जेली कहाँबाट उत्पादन हुन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ग. मौरीको लार्भालाई रोयल जेली मात्र खान दिँदा कुन मौरी बन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
घ. बन्द प्रकोष्ठमा फिका रङको एउटा मौरी चुपचाप पल्टिएको छ। उसका खुट्टा र पखेटा शरीरसँग खुम्चिएका छन्। यो मौरीको कुन अवस्था हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ङ. मौरीलाई सामाजिक किरा भन्नुको कारण के हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
च. कर्मी मौरीको खुट्टामा रहेको पोलेन बास्केट कुनै कारणवश चुँडिएछ। अब उसको कुन कार्य गर्ने क्षमता घट्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
छ. तलका मध्ये कुन चाहिँ भाले मौरीको विशेषता हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ज. रानी मौरीले नप्चियल फ्लाइटपश्चात् भालेबाट प्राप्त शुक्रकीट कहाँ जम्मा गरेर राख्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
2. फरक लेख्नुहोस्
भाले मौरी र कर्मी मौरी
उत्तर
रानी मौरी र कर्मी मौरी
उत्तर
रानी मौरी र भाले मौरी
उत्तर
3. कारण दिनुहोस्
मौरीलाई सामाजिक प्राणी भनिन्छ।
उत्तर
मौरीपालनका लागि चरनक्षेत्रको आवश्यकता पर्छ।
उत्तर
भाले मौरी समागमपछि मर्छ।
उत्तर
मौरी बहुउपयोगी किरा हो।
उत्तर
4. तलका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्
मौरीको घारमा रहेका मौरीका प्रकार लेख्नुहोस्।
उत्तर
भाले मौरीको काम के हो?
उत्तर
यदि कुनै कारणवश रानी मौरीको मृत्यु भयो भने उक्त मौरीको घारको नियन्त्रण कसले गर्छ?
उत्तर
रानी मौरीले अरू मौरीलाई कसरी नियन्त्रण गर्छ?
उत्तर
महको उपयोगिता लेख्नुहोस्।
उत्तर
रानी मौरीको शारीरिक बनावटका बारेमा वर्णन गर्नुहोस्।
उत्तर
कर्मी मौरीका कार्य उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर
मौरीहरूमा कार्य विभाजन कसरी हुन्छ, व्याख्या गर्नुहोस्।
उत्तर
मौरीको जीवनचक्र चित्रसहित व्याख्या गर्नुहोस्।
उत्तर
अनिसेचित फुलबाट भाले मौरी विकास हुने प्रक्रियालाई के भनिन्छ?
उत्तर
एक जना कृषकले मौरीपालन गर्दा वरिपरिका कृषकहरूको पनि आयआर्जनमा वृद्धि हुन्छ। यस भनाइलाई आफ्ना तर्कसहित स्पष्ट पार्नुहोस्।
उत्तर
मौरीपालन क्षेत्रमा चरनको समस्याले गर्दा मौरीपालकले मौरीलाई त्यहाँबाट अन्तै सारेछन्। त्यसो गर्दा नजिकैको कृषकको तोरी बालीको उत्पादनमा ह्रास आएछ। यसका आधारमा मौरीपालन र कृषि उत्पादनको सम्बन्ध व्याख्या गर्नुहोस्।
उत्तर
दिइएको कन्सेप्ट म्याप अध्ययन गरी उक्त म्याप पूरा गर्नुहोस्: “मौरी”बाट एउटा तीर पार्थेनोजेनेसिसमा पुग्छ र त्यहाँबाट एउटा खाली कोठामा पुगिन्छ। अर्को तीर गर्भाधानमा पुग्छ र त्यहाँबाट दुईओटा खाली कोठामा पुगिन्छ। तीमध्ये एउटा कोठामा “प्रजननयोग्य पोथी” र अर्कोमा “प्रजनन गर्न नसक्ने पोथी” लेखिएको छ।
उत्तर
यस विषयको क्विज खेल्नुहोस्: सजीवहरूको वर्गीकरण (कक्षा ५–१०) →
पुस्तकका सबै प्रश्नको अभ्यास गर्नुहोस्; नमिलेका प्रश्न छुट्टै देखिन्छन् →
यो पाठ्यपुस्तकको सहायक सामग्री हो, पाठ्यपुस्तकको सट्टा होइन। विद्यालयमा पढाइने पुस्तक नै पढ्नुहोस् र कुनै कुरा फरक परे शिक्षकको कुरा मान्नुहोस्। गल्ती भेटे हामीलाई भन्नुहोस्।