परीक्षा अभ्यास

• कला: अनुभव र ज्ञानका आधारमा राम्रो कृति बनाउने सिप; चित्र, सङ्गीत, नृत्य, मूर्ति आदि सिर्जना
• श्रम: शरीर वा मन लगाएर गरिने मिहिनेत, परिश्रम
• सितो: पाकेको भातको एउटा दानो
• आलस्य: काममा जाँगर नभएको अवस्था, अल्छीपन
• रहस्य: सजिलै नबुझिने, लुकेको गहिरो कुरा
• सम्पदा: प्राकृतिक वा पुर्खाबाट पाइएको सम्पत्ति, देन
• चोखो: केही नमिसिएको, शुद्ध; छलकपट नभएको
• स्वर्ग: अत्यन्त रमणीय र सुखद ठाउँ; पुण्य गर्नेहरू मरेपछि जाने मानिएको लोक

कवितामा लय मिल्ने धेरै जोडी छन्; तीमध्ये कुनै पाँच:
१. बाँच्ने (छ), साँच्ने (छ)
२. नखाए, नलाए
३. भुलाउँथेँ, झुलाउँथेँ
४. पाएको, गाएको
५. विशाल, हिमाल
६. सखार, हजार
७. मिलाए, लगाए
८. महान, समान
९. बगाऊँ, लगाऊँ

• स्वदेश: पाँच वर्ष विदेशमा काम गरेपछि दाइ स्वदेश फर्केर कुखुरापालन गर्न थाल्नुभयो।
• पसिना: असारको घाममा धान रोप्दा किसानको निधारबाट पसिना चुहिन्छ।
• सिप: सिलाइको सिप सिकेपछि आमाले गाउँमै पसल खोल्नुभयो।
• पुर्खा: हाम्रा पुर्खाले भिरालो पाखामा गरा बनाएर खेती गरे।
• भाषा: आफ्नो मातृभाषामा बोल्दा मनको कुरा सजिलै व्यक्त हुन्छ।
• सितो: हजुरआमा भात खाँदा एउटा सितो पनि खेर फाल्नुहुन्न।
• विज्ञान: विज्ञानले रोगको कारण पत्ता लगाएर उपचार सजिलो बनाएको छ।

• जमरा: घटस्थापनाका दिन रोपिएको जौ र मकैको जमरा दसैँमा टीकासँगै लगाइन्छ।
• टीका: विजया दशमीमा ठुलाबडाले रातो टीका लगाएर आशीर्वाद दिन्छन्।
• पिङ: दसैँमा गाउँका केटाकेटी लिङ्गे पिङ खेल्न लाम लाग्छन्।
• भैलो: तिहारमा दिदीबहिनी घरघरमा भैलो खेल्न जान्छन्।
• देउसी: लक्ष्मीपूजाको भोलिपल्ट दाजुभाइ देउसी खेल्दै गाउँ घुम्छन्।
• सेलरोटी: तिहारमा घरघरमा सेलरोटी पकाइन्छ।

आफ्नो समाजमा ल्होसार, छठ, तिज, साकेला, इद, क्रिसमस वा अरू कुनै चाड मनाइन्छ भने त्यसैका शब्द टिप्नुहोस्।

बोलचालमा नेपालीका धेरै शब्दको अन्तिम अकार उच्चारण हुँदैन; शब्द हलन्तझैँ सुनिन्छ। कविता लयमा पढ्दा भने लय मिलाउन अन्तिम अक्षर पूरा, कहिलेकाहीँ तानेर उच्चारण गरिन्छ।

यसैले गीत गाउँदा ‘नेपाल’ तीन अक्षरको सुनिन्छ भने बोल्दा दुई अक्षरको।

• क.अन्तिम (छैटौँ) श्लोकको पहिलो पङ्क्तिमा ७, दोस्रोमा ६, तेस्रोमा ७ र चौथोमा ७ ओटा शब्द छन्।
• ख.पहिलो र दोस्रो पङ्क्तिको अन्त्यमा ‘जगाऊँ कसरी’ र ‘भगाऊँ कसरी’ (जगाऊँ / भगाऊँ), तेस्रो र चौथोको अन्त्यमा ‘बगाऊँ’ र ‘लगाऊँ’।
• ग.आशिष दिने प्रसङ्ग छैटौँ श्लोकको तेस्रो पङ्क्तिमा आएको छ।
• घ.यो पङ्क्ति ठ्याक्कै तीन पटक आएको छ: पहिलो, दोस्रो र छैटौँ श्लोकको अन्तिम पङ्क्तिमा। तेस्रो श्लोकको अन्तिम पङ्क्तिमा यही भाव ‘सबैले चोखो श्रम र सिप स्वदेशमै लगाए’ भनेर अलिक बदलिएको रूपमा आएको छ।

• क.पहाडी भूभाग भिरालो, ढुङ्गेनी र कठिन छ। त्यहाँ गरा बनाउन, फलफूल, जडीबुटी र तरकारी लगाउन, बाटो र पर्यटनका पूर्वाधार बनाउन धेरै मिहिनेत चाहिन्छ। पहाडले पसिना खोज्नुको आशय हो: मान्छेले त्यहाँ परिश्रम गरे पहाड यति सुन्दर र उत्पादनशील बन्छ कि स्वर्ग पनि बिर्सिन्छ।
• ख.तराईको जमिन समथर र मलिलो छ, तर धेरैजसो खेती अझै वर्षाको भरमा हुन्छ। पानी नपर्दा बाली सुक्छ। सिँचाइ पुगे वर्षभरि दुई तीन बाली लगाउन सकिन्छ र धान, गहुँ जस्ता अन्न प्रशस्त फल्छन्। त्यसैले तराईलाई सिँचाइ चाहिएको हो।
• ग.होस्टेमा हैँसे गर्नु भनेको सबै मिलेर एकै तालमा काम गर्नु हो। यसो गर्दा गाह्रो काम पनि सजिलो हुन्छ, समय र खर्च बच्छ, उत्पादन बढ्छ र आपसमा एकता र विश्वास बढ्छ। गाउँले मिलेर बाटो, कुलो वा पुल बनाउँदा सरकारको पर्खाइमा बस्नु पर्दैन। यसरी देश छिटो विकास हुन्छ।
• घ.श्रम र सिप विदेशमा लगाउँदा त्यसको फल अर्कै देशले पाउँछ: त्यहाँका सडक, भवन र कारखाना बन्छन्। आफ्नै देशमा लगाए नेपालका बाँझा खेत हरिया हुन्छन्, गाउँमै उद्योग र रोजगारी बढ्छ, परिवार छुट्टिनु पर्दैन र भाषा, संस्कृति र कला पनि जोगिन्छन्। कविले भनेझैँ पहाडलाई पसिना र तराईलाई सिँचाइ हाम्रै श्रम र सिपले दिन सकिन्छ। त्यसैले श्रम र सिप स्वदेशमै लगाउनुपर्छ भन्ने भनाइ उचित छ।

• क.कविका अनुसार नेपाली धरती धेरै कारणले विश्वमै महान् छ। यो भूमिले सृष्टिकै वेलादेखि ज्ञान पाएको छ; यहाँ देवता, ऋषि र मान्छे मिलेर वेदान्त गाए। किराँतको मुन्धुम र बुद्धका उपदेशको धम्मपद पनि यहीँका महान् सम्पदा हुन्। पूर्वीय सभ्यताले संसारलाई जीवनका गहिरा रहस्य दिएको छ र संसारकै अग्ला हिमाल यस देशका शिरोमुकुट हुन्। ऋषिहरूले यहीँ बिहान सबेरै ब्युँझेर ज्ञान पाएका थिए र ज्ञानको उज्यालो छर्ने पुर्खा यहीँ जन्मिए। प्रकृति, ज्ञान र संस्कृति तीनैको यस्तो मेल अन्त नभएकाले कवि यो देश जस्तो महान् धरती विश्वमा छैन भन्छन्।
• ख.कविले चौथो श्लोकमा तीन फरक परम्पराका ग्रन्थलाई सँगै राखेर धार्मिक विविधता चिनाएका छन्: वैदिक परम्पराको वेदान्त, किराँत समुदायको मुन्धुम र बौद्ध धर्मको धम्मपद। कसैलाई ठुलो वा सानो नभनी सबैलाई ‘महान्’ भनेका छन्। यसले नेपालमा विभिन्न धर्म र संस्कृति मिलेर बसेका छन् र सबै धर्मका ज्ञान नेपालको साझा सम्पदा हुन् भन्ने देखाउँछ।
• ग.दोस्रो श्लोकमा कविले देशको समृद्धिलाई सबै नागरिकको आधारभूत आवश्यकतासँग जोडेका छन्। देशमा एक जनाले मात्र भातको एउटा सितो खान नपाए पनि नेपाल भोको रहन्छ र एक जनाले मात्र एक टालो लुगा लगाउन नपाए पनि नेपाल नाङ्गो रहन्छ। त्यसैले सबैलाई खाना र लुगा पुर्‍याउनुपर्छ र यसका लागि आफ्नो श्रम र सिप स्वदेशमै लगाउनुपर्छ। यो श्लोकले समानता र सामाजिक न्यायको सन्देश दिन्छ।
• घ.कविताको मूल भाव हो: नेपाल बाँचे मात्र नेपालीको गौरव, भाषा, संस्कृति, कला र साहित्य बाँच्छन्। त्यसैले सबै नेपालीले आलस्य, निद्रा र हीनता त्यागेर एक भई पसिना बगाउनुपर्छ र आफ्नो श्रम र सिप आफ्नै देशमा लगाएर देशलाई समृद्ध बनाउनुपर्छ, ताकि कोही भोको र नाङ्गो नरहोस्।

नेपाली वाक्यको सामान्य क्रम हो: कर्ता, कर्म वा पूरक, अनि अन्त्यमा क्रिया। विशेषण आफ्नो विशेष्यभन्दा अगाडि आउँछ।

• क.पूर्वले विश्वकै लागि विशाल रहस्य दियो।
• ख.विश्वमै यो देशसमान महान् धरती छैन।
• ग.नेपाल आमा, यो दिव्य आभा कसरी जगाऊँ?
• घ.आलस्य, निद्रा, हीनता सारा कसरी भगाऊँ?

कवितामा लय मिलाउन क्रिया अगाडि र प्रश्नवाचक ‘कसरी’ अन्त्यमा राखिएको हो; यसलाई कवितामा पाइने पदक्रम विचलन भनिन्छ।

प्रस्तुत पङ्क्ति मुकुन्दशरण उपाध्यायको ‘नेपाली हाम्रो श्रम र सिप’ कविताको पहिलो श्लोकबाट लिइएका हुन्। यिनमा देश र नागरिकको अटुट सम्बन्ध देखाइएको छ।

मान्छेको पहिचान उसको देशसँग जोडिएको हुन्छ। संसारमा जहाँ गए पनि हामी ‘नेपाली’ भनेर चिनिन्छौँ। नेपाल स्वतन्त्र, बलियो र समृद्ध रहे मात्र नेपालीले संसारमा इज्जत पाउँछन्। देश कमजोर भए वा पराधीन भए त्यसका नागरिकको पनि मान घट्छ। त्यस्तै भाषा, संस्कृति, कला र साहित्य कुनै जातिका पहिचान हुन्। देश नै नरहे यिनको संरक्षण गर्ने राज्य पनि रहँदैन र यी बिस्तारै हराउँछन्। इतिहासमा आफ्नो राज्य गुमाएका कतिपय जातिका भाषा र संस्कृति लोप भएका उदाहरण छन्।

त्यसैले देशको अस्तित्व र समृद्धि नै नागरिकको गौरव र सांस्कृतिक सम्पदाको आधार हो। देश जोगाउनु भनेको आफ्नै पहिचान जोगाउनु हो।

प्रस्तुत पङ्क्ति ‘नेपाली हाम्रो श्रम र सिप’ कविताको अन्तिम श्लोकबाट लिइएका हुन्। यहाँ कवि नेपाल आमासँग आशिष माग्दै सबै नेपालीलाई एकताबद्ध भई परिश्रम गर्न आह्वान गर्छन्।

आशिष र आत्मविश्वासले मान्छेलाई काम गर्ने आँट दिन्छ। कवि ‘एकै र फेरि’ भन्छन्: एकै भनेर सबै मिलेर, फेरि भनेर हाम्रा पुर्खाले पहिले गरेझैँ पुनः। नेपालका गरा, कुलो, मन्दिर र बस्ती पुर्खाको पसिनाले बनेका हुन्। आज धेरै युवाको श्रम र सिप विदेशमा खर्च भइरहेको छ, जसको फल अर्कै देशले पाउँछ। यही श्रम र सिप आफ्नै देशमा लगाए खेतबारी, उद्योग, पर्यटन र सेवा क्षेत्र फस्टाउँछन्, रोजगारी यहीँ बढ्छ र परिवार पनि सँगै बस्न पाउँछन्।

त्यसैले देशको समृद्धिका लागि सबै नेपाली एक भई स्वदेशमै पसिना बगाउनुपर्छ। यही नै देशप्रतिको साँचो माया हो।

‘नेपाली हाम्रो श्रम र सिप’ कविताले स्वदेशमै श्रम र सिप लगाउनुपर्ने कुरा मात्र भन्दैन, त्यसका बाटा पनि सङ्केत गर्छ।

पहिलो बाटो भूगोलअनुसारको काम हो। कविताको तेस्रो श्लोकमा पहाडलाई पसिना र तराईलाई सिँचाइ चाहिएको छ। पहाडमा गरा सुधारेर फलफूल, कफी, चिया, जडीबुटी र पशुपालन गर्न सकिन्छ भने तराईमा सिँचाइ पुर्‍याएर वर्षभरि अन्न र तरकारी उब्जाउन सकिन्छ। विदेशमा सिकेको सिप, जस्तै निर्माण, मेसिन चलाउने वा होटल व्यवस्थापन, पनि यहीँ लगाउन सकिन्छ।

दोस्रो बाटो सामूहिक श्रम हो। कविले ‘होस्टेमा हैँसे’ को कुरा गरेका छन्। सहकारी, सामुदायिक वन, उपभोक्ता समिति जस्ता संस्थामार्फत मिलेर काम गर्दा थोरै पुँजी र धेरै हातले ठुलो काम हुन्छ।

तेस्रो बाटो आफ्नो सम्पदाको उपयोग हो। चौथो र पाँचौँ श्लोकमा हिमाल, धार्मिक सम्पदा र प्राचीन ज्ञानको कुरा छ। हिमाल पर्यटनमा, बौद्ध र हिन्दु तीर्थस्थल धार्मिक पर्यटनमा र परम्परागत कला तथा हस्तकला व्यापारमा बदल्न सकिन्छ।

अन्तिम र सबैभन्दा जरुरी कुरा मनको परिवर्तन हो। कविले आलस्य, निद्रा र हीनता भगाउने कुरा गरेका छन्। आफ्नो देशमा केही हुँदैन भन्ने सोच नहटेसम्म कुनै योजना सफल हुँदैन।

समग्रमा कविताले स्वदेशको भूगोल, एकता, सम्पदा र आत्मविश्वासलाई श्रम र सिपसँग जोड्ने बाटो देखाउँछ। तर यसका लागि राज्यले सिँचाइ, सिप सिकाउने तालिम, सस्तो ऋण र बजारको व्यवस्था पनि गर्नुपर्छ; नागरिकको इच्छा मात्र पर्याप्त हुँदैन।

• गजल सेरैसेरले बनेको हुन्छ; हरेक सेरमा दुई मिसरा (पङ्क्ति) हुन्छन्। ‘किन चाहियो?’ मा तीन सेर छन्।
• पहिलो सेर मतला हो; यसका दुवै मिसराको अन्त्यमा काफिया र रदिफ मिल्छन्: ‘तरबार पो किन चाहियो’, ‘सरकार पो किन चाहियो’।
• रदिफ ‘पो किन चाहियो’ हो; यो मतलाका दुवै मिसरा र अरू सेरका दोस्रो मिसरामा दोहोरिन्छ।
• काफिया तरबार, सरकार, दरबार र हार हुन्; यिनको -आर ध्वनि मिल्छ।
• यस गजलमा मक्ता र तखल्लुस छैनन्; ती अनिवार्य होइनन्।
• विषय: प्रेमिकाको सुन्दरता यति धेरै छ कि उनलाई गहना, हतियार वा दरबार चाहिँदैन। आँखीभौँ नै तरबार, मुहार नै पहरा, दाँतको चमक नै मोतीको हार हो। यसरी गजलले शाब्दिक अर्थमै प्रेमको कुरा गरेको छ।

क. प्रश्न: नेपाल बाँचे के के बाँच्छन् भनी कविले भनेका छन्?
उत्तर: नेपाल बाँचे नेपालीको गौरव बाँच्छ र नेपाली भाषा, संस्कृति, कला र साहित्य जोगिन्छन् भनी कविले भनेका छन्।
ख. प्रश्न: कविले नेपाललाई बलियो बनाउन के गर्न आह्वान गरेका छन्?
उत्तर: कविले सबै नेपालीलाई आफ्नो श्रम र सिप स्वदेशमै लगाएर नेपाललाई बलियो बनाउन आह्वान गरेका छन्।

• अ.अनिश्चित जोखिम अर्को पक्षलाई हस्तान्तरण गरी हानि नोक्सानीको क्षतिपूर्ति पाउने माध्यम बिमा हो। बिमितले बिमकलाई निश्चित रकम तिर्छ र बिमकले आकस्मिक सङ्कट परेमा निश्चित रकम वा क्षतिपूर्ति दिने प्रतिज्ञा गर्छ।
• आ.बिमामा दुई पक्ष हुन्छन्: बिमा गराउने व्यक्ति (बिमित) र बिमा गर्ने संस्था (बिमक)। बिमितले निश्चित रकम तिर्ने र बिमकले सङ्कट परेमा क्षतिपूर्ति दिने वाचा गर्छन्। दुवै पक्षले सर्त मानेर गरिने यस्तो करार भएकाले बिमालाई एक प्रकारको सम्झौता मानिन्छ।
• इ.सामाजिक बिमाअन्तर्गत वृद्धावस्था, आश्रित तथा अशक्तता बिमा, स्वास्थ्य बिमा, बेरोजगारी बिमा, कामदार वा मुआब्जा बिमा, अनिवार्य अस्थायी अशक्तता बिमा आदि पर्छन्।
• ई.बिमाले हानि नोक्सानीको क्षतिपूर्ति दिन्छ, चिन्ता र त्रास कम गर्छ, लगानी गर्न मिल्ने कोषको स्रोत बन्छ, क्षति नियन्त्रण र रोकथाममा सघाउँछ र साख बढाउँछ। स्वास्थ्य बिमाले सर्वसाधारणलाई गुणस्तरीय स्वास्थ्य सेवा सुनिश्चित गर्छ।

अ. उद्देश्य विस्तारक वाक्य: ‘बिमितले एक निश्चित रकम बिमकलाई दिने बिमा एक प्रकारको सम्झौता हो।’ यहाँ उद्देश्य ‘बिमा’ हो र ‘बिमितले एक निश्चित रकम बिमकलाई दिने’ उद्देश्य विस्तार हो।
विधेय विस्तारक वाक्य: ‘वित्तीय रूपमा हुने हानि नोक्सानीको क्षतिपूर्ति प्रदान गरेर बिमाले जोखिमबाट बच्न सहयोग गर्छ।’ यहाँ विधेय ‘गर्छ’ (सहयोग गर्छ) हो र ‘जोखिमबाट बच्न’, ‘वित्तीय रूपमा … प्रदान गरेर’ विधेय विस्तार हुन्।
आ. जटिल (संयुक्त) वाक्य: ‘बिमा व्यवसायले जीवनमा आइपर्ने खतरा वा विपत्ति रोक्न सक्दैन तर यस्ता विपत्तिबाट हुने आर्थिक क्षतिबाट एक हदसम्म राहत दिन्छ।’ (निरपेक्ष संयोजक ‘तर’ ले दुई वाक्य जोडेको छ।)
सरल वाक्य: जीवनमा आइपर्ने खतरा वा विपत्ति रोक्न नसक्ने बिमा व्यवसायले यस्ता विपत्तिबाट हुने आर्थिक क्षतिबाट एक हदसम्म राहत दिन्छ।
इ.

• ‘श’: निश्चित (पक्का, तोकिएको)
• ‘ष’: कोष (रकम जम्मा गरेर राखिएको भण्डार, फन्ड)
• ‘स’: सम्झौता (दुई पक्षबिच सर्त मानेर गरिएको सहमति)

ध्यान दिनुहोस्: सम्मान गर्दा उच्च आदरका शब्द (हजुर, आउनुभयो, दिनुहोस्), व्यक्तिको काम र गुणको ठोस उदाहरण, र आभार प्रकट गर्ने वाक्य प्रयोग हुन्छन्।

• क.सजीव तत्त्व भन्नाले सूक्ष्म जीवाणुदेखि ठुला ठुला जनावर र बोटबिरुवासम्म पृथ्वीका सम्पूर्ण प्राणी तथा वनस्पतिलाई बुझिन्छ।
• ख.पृथ्वीको वातावरणलाई जल, स्थल र वायु गरी तीन भागमा विभाजन गरिएको छ।
• ग.सुनाइ पाठको लिखित रूपमा यसको कारण दिइएको छैन; विज्ञानअनुसार कारण यस्तो छ: वर्षाको पानीले चट्टान र माटोबाट थोरै थोरै नुन र खनिज घोलेर नदीमार्फत समुद्रसम्म पुर्‍याउँछ। समुद्रको पानी घामले बाफ बनेर उड्छ, तर नुन उड्दैन, त्यहीँ रहन्छ। करोडौँ वर्षदेखि यो क्रम चलेकाले महासागरमा नुन जम्मा भएर पानी नुनिलो भएको हो।
• घ.हावाको मात्रा बढी भएको वातावरण, अर्थात् वायुमण्डल, वायु वातावरण हो। यसमा चराचुरुङ्गी र कीटपतङ्गको वातावरण पनि पर्छ। यही वायु वातावरणभित्र जीव र हावा, घाम जस्ता निर्जीव तत्त्वबिच अन्तरसम्बन्ध हुँदा वायु पारिस्थितिक प्रणालीको सिर्जना हुन्छ।

सुनाइ पाठअनुसार पारिस्थितिक प्रणाली सजीव र निर्जीव तत्त्वबिचको घनिष्ठ अन्तरसम्बन्ध हो। सुनाइ पाठले सन्तुलनका उपाय सिधै गनाएको छैन; त्यसैले तलका उपाय पाठमा आएका जलीय, स्थलीय, वायु र कृत्रिम प्रणालीका आधारमा निकालिएका हुन्। एउटा तत्त्व बिग्रँदा पूरै प्रणाली खल्बलिने भएकाले सन्तुलनका लागि यी कुरामा ध्यान दिनुपर्छ:

• जलीय प्रणाली: ताल, पोखरी, कुवा, खोला र नदीमा फोहोर र विषादी नफाल्ने; पानीका मुहान जोगाउने।
• स्थलीय प्रणाली: वन फँडानी नगर्ने, घाँसेमैदान र चउर जोगाउने, माटो बगाउन नदिने, बस्ती योजनाबद्ध बनाउने।
• वायु प्रणाली: धुवाँ र प्रदूषण घटाउने, चराचुरुङ्गी र कीटपतङ्गको वासस्थान नमास्ने।
• कृत्रिम प्रणाली: खेतबारी र माछापोखरी बनाउँदा प्राकृतिक स्रोतको आवश्यकताभन्दा बढी दोहन नगर्ने।
• सबै जीवको संरक्षण: सूक्ष्म जीवदेखि ठुला जनावर र बोटबिरुवासम्म सबैको भूमिका हुने भएकाले कुनै प्रजाति लोप हुन नदिने।

रमाइलो कुरा: यो वाक्य आफैँले आफ्नो नियम बताउँछ। उद्देश्य विस्तार उद्देश्यको बायाँ र विधेय विस्तार विधेयको बायाँ आउँछ।

ग मा ‘विचार गर्दागर्दै’ वाक्यको सुरुमा भए पनि यसले ‘कहिले सम्झे?’ भन्ने बताउँछ, त्यसैले यो विधेय विस्तार हो।

• ‘क’ का वाक्य सरल हुन्। हरेक वाक्यमा एउटै मुख्य क्रियापद छ र कुनै संयोजक छैन: ‘ऋषिले वेदका मन्त्र साक्षात्कार गरे।’
• ‘ख’ का वाक्य मिश्र हुन्। ‘जुन–त्यो’, ‘जुन–त्यहीँ’, ‘जुन–ती’ र ‘भने’ सापेक्ष संयोजकले दुई वाक्यलाई एकअर्कामा निर्भर बनाएर जोडेका छन्: ‘ऋषिले जुन वेदका मन्त्र साक्षात्कार गरे त्यो वेदमा ज्ञान छ।’
• ‘ग’ का वाक्य संयुक्त हुन्। ‘र’ र ‘अनि’ निरपेक्ष संयोजकले दुई स्वतन्त्र वाक्य जोडेका छन्: ‘ऋषि हिमाली पाखामा बसे अनि उनले त्यहीँ वेदका मन्त्र साक्षात्कार गरे।’

‘ख’ र ‘ग’ दुवै जटिल वाक्य हुन्; फरक संयोजकको किसिममा मात्र छ। सरल वाक्य छोटा र स्पष्ट हुन्छन्, जटिल वाक्यले विचारबिचको सम्बन्ध देखाउँछन्। राम्रो लेखाइमा दुवै मिसिनुपर्छ।

१. जुन युवाले गाउँमै कफी खेती सुरु गरे ती अहिले आत्मनिर्भर छन्।
२. जति धेरै पसिना बगायो त्यति राम्रो बाली फल्छ।
३. सिँचाइ पुग्यो भने तराईमा वर्षमा तीन बाली लगाउन सकिन्छ।
४. आफ्नो सिप आफ्नै देशमा लगाउनुपर्छ भन्ने कुरा कविले बारम्बार भनेका छन्।
५. जब गाउँमा बाटो पुग्यो तब किसानले तरकारी बजारसम्म पुर्‍याउन थाले।

१. दाइ विदेशबाट फर्कनुभयो र गाउँमै मौरीपालन सुरु गर्नुभयो।
२. बिहान खेतमा काम गरियो अनि दिउँसो सबै मिलेर कुलो सफा गरियो।
३. तपाईँ चिया खेतीको तालिम लिनुहोस् वा सिलाइको तालिम लिनुहोस्।
४. यस वर्ष गोलभेँडा लगाऔँ अथवा काउली लगाऔँ।
५. पहाडको बाटो साँघुरो छ तर यहाँको हावापानी फलफूलका लागि उत्तम छ।

• क.गडगडाएर पानी परेपछि बाढी आयो।
• ख.जुन कुकुर भुक्छ त्यसले टोक्दैन।
• ग.ऊ राम्रो पढेर सफल हुन्छ।
• घ.घाम लाग्यो र न्यानो भयो।
• ङ.जब म धेरै हिँडेँ तब मेरा खुट्टा दुखे।
• च.श्रमिकले श्रम गर्छन् र जीविकोपार्जन गर्छन्।

सरल वाक्य बनाउँदा पहिलो क्रियालाई असमापिका रूपमा बदलिन्छ (परेपछि, पढेर) र संयोजक हटाइन्छ।

१. मेरो नाम सुजिना तामाङ हो।
२. म पन्ध्र वर्षकी भएँ।
३. मेरो घर काभ्रेको पाँचखालमा छ।
४. म श्री जनज्योति माध्यमिक विद्यालयमा कक्षा दशमा पढ्छु।
५. मेरो परिवारमा पाँच जना छन्।
६. मेरा बुबा तरकारी खेती गर्नुहुन्छ।
७. मेरी आमा गाउँमा सिलाइ पसल चलाउनुहुन्छ।
८. मलाई विज्ञान विषय सबैभन्दा मन पर्छ।
९. फुर्सदमा म भाइलाई पढाउन सघाउँछु।
१०. भविष्यमा म कृषि वैज्ञानिक बन्न चाहन्छु।

१. मेरो नाम सुजिना तामाङ हो र म पन्ध्र वर्षकी भएँ।
२. मेरो घर काभ्रेको पाँचखालमा छ अनि म श्री जनज्योति माध्यमिक विद्यालयमा कक्षा दशमा पढ्छु।
३. मेरो परिवारमा पाँच जना छन् र मेरा बुबा तरकारी खेती गर्नुहुन्छ।
४. मेरी आमा गाउँमा सिलाइ पसल चलाउनुहुन्छ अनि मलाई विज्ञान विषय सबैभन्दा मन पर्छ।
५. फुर्सदमा म भाइलाई पढाउन सघाउँछु तर भविष्यमा म कृषि वैज्ञानिक बन्न चाहन्छु।

दश सरल वाक्यलाई दुई दुई गरी निरपेक्ष संयोजकले जोड्दा पाँच संयुक्त वाक्य बन्छन्। जोड्दा अर्थ मिल्ने संयोजक छान्नुहोस्।

षोडश मा ‘ष’ र ‘श’ दुवै छन्, सन्देश मा ‘स’ र ‘श’ दुवै। वर्षीय मा र पछि ष आएको छ।

• श: श्रम, स्वदेश, देश, शिरोमुकुट, विश्व
• ष: ऋषि, मनुष्य, सृष्टि
• स: संस्कृति, साहित्य, सिप, सितो, स्वर्ग, सुन, सम्पदा, समान, सखार, सारा

(स्वदेश मा ‘स’ र ‘श’ दुवै छन्।)

उषा भनेको बिहान हो र निशा भनेको साँझ हो। हाम्रो बसोबास सहरमा छ। राती भयो भने गाउँबाट सहरमा सजिलैसँग पुग्न सकिँदैन। नत्र धेरै कष्टसहित अँध्यारामा सहर फर्कनुपर्छ।

यहाँ हिज्जे मात्र सच्याइएको छ। अर्थका दृष्टिले भने ‘निशा’ को अर्थ रात हो; साँझलाई ‘सन्ध्या’ भनिन्छ। ‘राती’ र ‘राति’ दुवै शुद्ध छन्।

हातमा सिप छ, आँट छ मनमा
किन खोज्नु सुख परदेशी धनमा
घामपानी सहँदै माटो खनौँ यहीँ
सुन फल्ने छ आफ्नै आँगनमा

पहिलो, दोस्रो र चौथो पङ्क्ति -नमा मा मिलेका छन् (मनमा, धनमा, आँगनमा); तेस्रो पङ्क्ति स्वतन्त्र छ र चौथो पङ्क्तिमा मुख्य भाव आएको छ।

मेहनतले बारीभरि हरियाली रहेछ
पसिना बगे खेतमा खुसियाली रहेछ

विदेशका जागिरमा चम्किला सपना थिए
आमाकै आँगनमा सुनको थाली रहेछ

सिपालु हातले माटो छोए जहाँ पनि
बाँझो पाखामा पनि फूलको डाली रहेछ

रदिफ ‘रहेछ’ हो। काफिया हरियाली, खुसियाली, थाली, डाली (-आली) हुन्। पहिलो सेर मतला हो, जसका दुवै मिसरामा काफिया र रदिफ छन्।