परीक्षा अभ्यास

अनुच्छेदमा ‘वरको रुख’ लेखिएको छ, तर रुखको नाम शब्दकोशअनुसार ‘बर’ (बरको रुख) हो। त्यसैले ‘वर’ का अर्थ दुलहा र वरदान लेख्नु सुरक्षित हुन्छ।

अनुच्छेदका अनुकरणात्मक शब्द: गजक्क, प्याट्ट, धुरुधुरु, टुलुटुलु, फटाफट, स्याँस्याँ र गुरुरु।

कृष्ण राय जुरुक्क उठे, तबसम्म आक्रमणकारी सुटुक्क भागिसकेको थियो। ‘मलाई कसले यसरी आक्रमण गर्‍यो होला?’ उनी टोलाउँदै विचार गर्न थाले। ‘यस जीवनमा मैले कसैलाई आफ्नो शत्रु बनाइनँ, झगडा फसादमा रहिनँ।’ पहिले त कसैले आक्रमण गरेको हो भन्ने कुरामा विश्वास भएन। सबै कुरा निद्राको लठ्याइमा भ्रम जस्तो लाग्यो, तर भित्तामा ढ्याम्म लागेर कट्याक्क भाँचिएको लट्ठीको टुक्रा त भ्रम हुन सक्दैन। कृष्ण रायले बिछ्यौनाबाट निहुरिँदै त्यो टुक्रा टप्प टिपे, टुलुटुलु हेरेर गम्न थाले, ‘को मेरो शत्रु हुन सक्छ?’
(यहाँ टोलाउँदै र निहुरिँदै क्रिया हुन्; अनुकरणात्मक शब्द जुरुक्क, सुटुक्क, ढ्याम्म, कट्याक्क, टप्प, टुलुटुलु हुन्।)

• सान्त्वना: बाढीपीडितलाई सबै गाउँले भेला भएर सान्त्वना दिए।
• सिद्धान्त: कसैसँग पनि झुटो नबोल्नु मेरो सिद्धान्त हो।
• पुँजी: दिदीले थोरै पुँजी लगाएर सानो पसल खोलिन्।
• मध्यस्थ: दुई छिमेकीको झगडामा वडाध्यक्ष मध्यस्थ बस्नुभयो।
• फैसला: अदालतले लामो बहसपछि मुद्दाको फैसला सुनायो।
• अङ्कमाल: लामो समयपछि भेट हुँदा दुई साथीले एकअर्कालाई अङ्कमाल गरे।
• स्वाभिमान: गरिब भए पनि उनले स्वाभिमान बेचेर कसैसँग भिख मागेनन्।
• समर्थक: खेलमा दुवै टोलीका समर्थक मैदानभरि कराइरहेका थिए।
• धैर्य: कठिन बेलामा धैर्य गुमाउनु हुँदैन।

• तन्द्रा: ‘न्द्रा’ मा न्, द र र तीनै सँगै।
• आक्रमण: ‘क्र’ मा क र र सँगै; अन्त्यको ‘ण’ लाई ‘न’ जस्तो नबोल्नुहोस्।
• अकलुषित: ‘षि’ लाई ‘शि’ जस्तो बोलिन्छ।
• दुर्गुण: ‘र्गु’ मा रेफ पहिले।
• मध्यस्थ: ‘ध्य’ र ‘स्थ’ दुवै संयुक्त; ‘मद्दस्त’ नबोल्नुहोस्।
• कृष्ण: ‘कृ’ लाई ‘क्रि’ जस्तो, ‘ष्ण’ मा ष र ण सँगै।
• बिछ्यौना: ‘छ्यौ’ मा छ र य सँगै।
• इन्स्पेक्टर: ‘न्स्प’ र ‘क्ट’ स्पष्ट।
• निर्दोष: ‘र्दो’ मा रेफ पहिले।

नेपालीमा धेरै शब्दको अन्त्यको अक्षर लेख्दा अकारान्त (‘न’) हुन्छ, तर बोल्दा हलन्त (‘न्’) जस्तो सुनिन्छ। पाठका यस्ता शब्द:

तर क्रियापदको अन्त्यमा आउने अकार प्रायः पूरा बोलिन्छ (भन, गर जस्ता आज्ञार्थ) र ‘शत्रु’, ‘कृष्ण’ जस्ता संयुक्त अक्षरले टुङ्गिने शब्दको अन्त्य पनि पूरै बोलिन्छ।

• क.रेलको डिब्बाको झगडा सातौँ अनुच्छेदमा छ।
• ख.रातमा सुत्न लाग्दा उनीमाथि भएको लट्ठीको प्रहार नै उनको सोच बदल्ने मुख्य सन्दर्भ हो। त्यसअघि उनी आफूलाई शत्रुविहीन ठान्थे; त्यसपछि शत्रु खोज्न थाले।
• ग.‘धेरै घोरिँदा तिनलाई यस रहस्यको सुइँको पाएको जस्तो लाग्यो।’
• घ.भोलिपल्ट जाँच गर्न आएका प्रहरी इन्स्पेक्टरले ‘तपाईँलाई कसैमाथि शङ्का छ?’ भनेर सोध्दा कृष्ण रायले शङ्का लागेका मानिसको लामो सूची सुनाएको घटनाबाट कथा टुङ्गिन्छ।

• क.गाउँलेले उनैमाथि विश्वास गरेर धेरै झगडामा उनलाई मध्यस्थ बनाउनु कृष्ण रायका लागि गर्वको कुरा थियो।
• ख.गोविन्द पण्डित र गोरे जमदारको खेतको झगडामा दुवै मिल्न नमानेपछि कृष्ण रायले गोरे जमदारको पक्षमा फैसला दिएका थिए। हार्ने गोविन्द पण्डित रिसाएर शत्रु बने होलान् भनेर उनले शङ्का गरे।
• ग.गाउँलेले उनलाई विश्वास गरेर झगडा मिलाउने मध्यस्थ बनाउँथे; यसैले उनको गाउँमा धेरै सम्मान थियो।
• घ.झगडामा न्याय गर्दा फैसला एउटा पक्षको हुन्छ। जित्ने पक्ष खुसी हुन्छ, तर हार्ने पक्ष मध्यस्थसँग रिसाउँछ। त्यसैले मध्यस्थ जति निष्पक्ष भए पनि एउटा न एउटा पक्षको शत्रु बन्नैपर्छ भन्ने तात्पर्य हो।

क. गोविन्द पण्डित र गोरे जमदारको झगडा केका लागि थियो?
खेतका लागि।
ख. मध्यस्थ भएर कृष्ण रायले झगडियालाई के उपदेश दिए?
झगडा गरेर के लाभ, आपसमा मिल, खाऊ, पिऊ र भगवान्को भजन गर भन्ने उपदेश दिए।
ग. फैसला कैयाँको पक्षमा हुँदा मास्टरले के भने?
फैसला त शिरमा राख्छु, तर कैयाँ भनेका कैयाँ नै हुन्, काम लाग्दैनन् भने।
घ. कृष्ण रायले अन्त्यमा कस्तो ज्ञान पाए?
मध्यस्थले एक न एक पक्षको शत्रु बन्नैपर्छ भन्ने ज्ञान पाए।

• कृष्ण राय हडबडाएर उठ्दासम्म आक्रमणकारी भागिसकेको थियो।
• आफूले कसैलाई शत्रु नबनाएकाले आक्रमण भएकोमा उनलाई पहिले विश्वासै लागेन।
• निद्राको लठ्याइमा सबै भ्रम जस्तो लागे पनि भित्तामा लागेर भाँचिएको लट्ठीको टुक्राले आक्रमण साँचो भएको देखायो।
• टुक्रा टिपेर उनी ‘को मेरो शत्रु हुन सक्छ?’ भनेर गम्न थाले।

कृष्ण राय विश्वेश्वरप्रसाद कोइरालाको ‘शत्रु’ कथाका प्रमुख पात्र हुन्। उनी ४५ वर्षका, गाउँका सबैभन्दा भद्र, शान्त र सहयोगी मानिस हुन्। झगडा टार्न उनी कसैलाई कर्जा दिँदैनन्, तर दुःख पर्दा सबैको साथमा पुग्छन्; जनककुमारीको छोरो मर्दा उनको सान्त्वनाले सबैको आँखा रसाएको थियो।

गाउँमा झगडा पर्दा उनी नै मध्यस्थ हुन्छन्। गाउँले उनैमाथि विश्वास गर्छन् र सबैले बाटोमा उनलाई अदबले अभिवादन गर्छन्। उनी धन, यश र सम्मान सबैले सम्पन्न छन्; सन्तान नभए पनि टाढाका भतिजालाई पालेर त्यो कमी पूरा गरेका छन्। ४५ वर्षमा कसैलाई शत्रु नबनाएकोमा उनलाई ठुलो सन्तोष छ।

तर एक रात उनीमाथि लट्ठी प्रहार हुन्छ र उनको अर्को रूप देखिन्छ। उनी नोकर रामे, बलभद्र, काम माग्न आएको युवक, गोविन्द पण्डित, मास्टरदेखि आफ्नै पोष्यपुत्रसम्म धेरैमाथि शङ्का गर्छन्। गाली, उपदेश, फैसला र धक्का जस्ता आफ्ना विगतका हरेक कामबाट शत्रु जन्मिएका हुन सक्छन् भनेर उनी मनमनै विचलित हुन्छन् र सल्लाह दिइरहने आफ्नै बानीलाई दुर्गुणका रूपमा चिन्छन्।

अन्त्यमा उनी शत्रु सबैका हुन्छन् भन्ने तत्त्वबोधमा पुग्छन् र इन्स्पेक्टरलाई नामको लामो सूची सुनाउँछन्। यसरी कृष्ण राय असल तर आफ्नै मनलाई पूरा नचिनेका, कथाभित्रै सोच बदलिने गतिशील पात्र हुन्।

१. कृष्ण राय आँखामा राखे पनि नबिझाउने खालका हुनु (घ)
२. ४५ वर्षसम्म शत्रु नहुनु (छ)
३. तिनका मनमा धेरै प्रकारका विचार आउनु (ङ)
४. एक दिन लट्ठी प्रहार हुनु (ग)
५. लट्ठीले आक्रमण गर्ने व्यक्तिको पहिचान नहुनु (ज)
६. काम बिगार्दा रामे नोकरमाथि रिसाएको घटना सम्झनु (क)
७. कुरामा कुरा चल्दा कृष्ण रायले उसलाई अप्रिय शब्द भन्नु (झ)
८. मध्यस्थताको भूमिका निर्वाह गर्दा जमदारको पक्षमा न्याय दिनु (च)
९. इन्स्पेक्टरले सोध्दा धेरैमाथि शङ्का व्यक्त गर्नु (ख)

क. कृष्ण रायको व्यक्तित्व बाहिरबाट हेर्दा आदर्श थियो: उनी भद्र, शान्त, दुःखमा साथ दिने, निष्पक्ष मध्यस्थ र गाउँभरि सम्मानित थिए। धन, यश र सम्मान सबै थियो। तर भित्रबाट उनी आफूलाई पूरा नचिनेका थिए: अरूलाई आदेश र सल्लाह दिइरहने बानीलाई गुण ठान्थे, नोकरलाई कडा गाली गर्थे र भोको युवकलाई काम दिनुको सट्टा उपदेश दिन्थे। लट्ठी प्रहारपछि उनी शङ्कालु र विचलित बन्छन्, तर आत्मसमीक्षा गर्न पनि सक्छन्।

ख. कृष्ण राय आफूलाई शत्रुविहीन ठान्थे, किनभने उनले कसैसँग झगडा गरेका थिएनन्, कसैलाई कर्जा दिएर झगडा मोलेका थिएनन्, धन जोड्दा कसैलाई दुःख दिएका थिएनन्, दुःखमा सबैलाई सहयोग गरेका थिए र गाउँका झगडा निष्पक्ष रूपमा मिलाएका थिए। गाउँलेले उनलाई अदबले अभिवादन गर्थे। आफ्ना कामलाई उनी आफ्नै आँखाले मात्र हेर्थे; अरूलाई ती कस्ता लागे होलान् भनेर कहिल्यै सोचेका थिएनन्।

ग. संसारमा कोही पनि पूरै शत्रुविहीन हुँदैन; असल ठानेर गरिएका काम, बोलिएका कडा शब्द र गरिएका फैसलाले पनि अरूको मनमा इख जगाउन सक्छन्। त्यसैले बोल्दा र व्यवहार गर्दा अरूको भावनाको ख्याल गर्नुपर्छ, आफ्ना दोष चिन्न आत्मसमीक्षा गर्नुपर्छ र शङ्कालाई मनमा फैलिन दिनु हुँदैन भन्ने सन्देश यस कथाबाट पाइन्छ।

घ. कथाका आधारमा हेर्दा हरेक व्यक्तिका कृष्ण रायका जस्तै नदेखिने शत्रु हुन सक्छन्। हामी दिनहुँ धेरै मान्छेसँग बोल्छौँ, काम गर्छौँ, प्रतिस्पर्धा गर्छौँ। परीक्षामा कसैलाई उछिन्दा, कसैको गल्ती औँल्याउँदा, कसैलाई ‘अहँ’ भन्दा वा ठट्टामा केही भन्दा अर्कोको मन दुख्न सक्छ र हामीलाई थाहै नहुन सक्छ। तर नदेखिने शत्रु हुनुको अर्थ सबैलाई शङ्का गर्नु होइन। कृष्ण रायझैँ सबैलाई शत्रु देख्दा आफ्नै मान्छेमाथिको भरोसा पनि हराउँछ। बरु सोचेर बोल्ने, गल्ती भए माफी माग्ने र अरूको भावना बुझ्ने बानीले नदेखिने शत्रु घटाउँछ।

क. यो भनाइ विश्वेश्वरप्रसाद कोइरालाको ‘शत्रु’ कथाबाट लिइएको हो। लट्ठी प्रहारपछि आफ्नो शत्रु खोज्दै गर्दा कृष्ण रायले आफूले मध्यस्थ भएर मिलाएका झगडा सम्झन्छन् र यो निष्कर्ष निकाल्छन्। झगडामा दुवै पक्ष आफूलाई ठिक ठान्छन्, तर मध्यस्थले फैसला एउटाकै पक्षमा दिनुपर्छ। जस्तै: खेतको झगडामा गोरे जमदारले जिते, गोविन्द पण्डितले हारे; मास्टर र कैयाँको झगडामा मास्टरले हारे र रिसाएर कटु वचन बोले। खेलको रेफ्री जति निष्पक्ष भए पनि हार्ने टोलीका समर्थक रेफ्रीसँगै रिसाउँछन्। यसरी न्याय गर्नु निर्दोष काम भए पनि त्यसले कसै न कसैलाई शत्रु बनाउँछ भन्ने यथार्थ यस भनाइले देखाउँछ।

ख. यो भनाइ ‘शत्रु’ कथाको आठौँ अनुच्छेदबाट लिइएको हो, जहाँ कृष्ण राय आफ्ना विगतका व्यवहार सम्झेर शत्रुताको फैलावटबारे सोच्छन्। साँप झाडीमा लुकेर बसेझैँ हामीले निर्दोष ठानेर गरेका कामभित्र पनि शत्रुताको कारण लुकेको हुन्छ र त्यो कहिले डस्छ, थाहा हुँदैन। जस्तै: कृष्ण रायले नोकरलाई काम बिगारेकोमा गाली गर्नु, युवकलाई सल्लाह दिनु वा झगडामा न्याय गर्नु आफैँमा गलत थिएनन्, तर तिनैले अरूको मनमा इख जन्माएको हुन सक्छ। यसरी असल नियतले गरेका कामले पनि अरूलाई कसरी बिझाउँछ भन्ने विडम्बना यस भनाइमा छ।

कृष्ण रायले शत्रु किटान गर्न नसक्नुका कारण:

• आक्रमणकारी देखिएन: प्रहार अँध्यारोमा, निद्रा लाग्न लाग्दा भयो र उनी उठ्दासम्म ऊ भागिसकेको थियो। प्रमाणका रूपमा लट्ठीको एउटा टुक्रा मात्र थियो।
• शङ्का गर्ने मान्छे धेरै भए: जति सोचे, उति नाम थपिँदै गए: रामे, बलभद्र, युवक, गोविन्द पण्डित, मास्टर, निकालिएका नोकर, इर्ष्यालु दाजुभाइ, अन्त्यमा पोष्यपुत्र पनि। धेरै मानिसमाथि बराबर शङ्का हुँदा कुनै एकलाई किटान गर्न सकिँदैन।
• हरेक शङ्का आफैँ काटिन्थ्यो: रामेमाथि शङ्का गर्दा उनी आफैँ भन्छन्, यत्रो पुरानो नोकरले यत्ति गालीमा मार्न आउनुपर्ने होइन। यसरी हरेक नाम आउँछ र फेरि अनिश्चित हुन्छ।
• आफ्नै दोष देखिन थाल्यो: शत्रु खोज्दा उनी आफ्नै व्यवहारमा पुगे: सल्लाह दिइरहने बानी, कडा शब्द, फैसला। समस्या एउटा मान्छेमा होइन, आफ्नै व्यवहारमा देखिन थाल्यो।

यसैले कथाको अन्त्यमा उनी एउटा नाम होइन, नामको लामो सूची सुनाउँछन्। कथाले पनि प्रहारकर्ता को हो भन्दैन, किनभने कथाको उद्देश्य अपराधी खोज्नु होइन, मान्छेको मनको शङ्का देखाउनु हो।

‘शत्रु’ कथामा बाहिरी घटना एउटा मात्र छ, तर कृष्ण रायको मन धेरै चरणबाट गुज्रिन्छ।

सन्तोष र गर्व: कथाको सुरुमा उनी धन, यश, सम्मान र शत्रुविहीन जीवनमा सन्तुष्ट छन्। सुत्ने बेला यही सोचाइले उनको निद्रा मिठो बनाइरहेको छ।

अचम्म र अविश्वास: लट्ठीको प्रहारपछि उनी सोच्छन्, यो भ्रम हो कि? कसैलाई शत्रु नबनाएको मलाई कसले हान्छ? तर भाँचिएको लट्ठीको टुक्राले उनलाई यथार्थमा फर्काउँछ।

शङ्का: त्यसपछि एकपछि अर्को नाम आउँछन्: रामे, बलभद्र, युवक। हरेकमाथि शङ्का गर्छन्, फेरि आफैँ त्यसलाई काट्छन्। यो चरणमा उनको मन यता र उता डगमगाउँछ।

आत्मसमीक्षा: शत्रु खोज्दा खोज्दा उनी आफैँभित्र पुग्छन् र सल्लाह दिइरहने बानीलाई दुर्गुणका रूपमा चिन्छन्। मध्यस्थ भएर गरिएका फैसलाले पनि शत्रु बनाउँछन् भन्ने ज्ञान पाउँछन्। यो कथाको सबैभन्दा सकारात्मक चरण हो।

भय र अविश्वासको विस्तार: तर शङ्का यहीँ रोकिँदैन; रेलको यात्री, हाटको मान्छे, नोकर, दाजुभाइ, अन्त्यमा आफ्नै पोष्यपुत्रमाथि पनि भरोसा हराउँछ।

निराशा: अन्त्यमा उनी ‘संसारमा मित्र कोही हुँदैन, सबै शत्रु’ भन्ने निष्कर्षमा पुग्छन् र इन्स्पेक्टरलाई नामको लामो सूची दिन्छन्।

यसरी कथाकारले एउटा सानो घटनाले मान्छेको मन कसरी सन्तोषबाट शङ्का, आत्मचिन्तन र निराशासम्म पुग्छ भन्ने कुरा सूक्ष्म रूपमा देखाएका छन्। कृष्ण रायको आत्मसमीक्षा प्रशंसनीय छ, तर सबैलाई शत्रु देख्ने उनको अन्तिम निष्कर्ष शङ्का अति हुँदा मान्छे कति एक्लो हुन्छ भन्ने चेतावनी पनि हो।

४५ वर्षका कृष्ण राय गाउँका सबैभन्दा भद्र मानिस थिए। उनी कसैलाई कर्जा दिँदैनथे, तर दुःखमा सबैको साथ दिन्थे र गाउँका झगडामा मध्यस्थ बन्थे। सबैले उनलाई अदबले अभिवादन गर्थे। उनीसँग धन, यश र सम्मान थियो; सन्तान नभएकाले टाढाका भतिजालाई पालेका थिए।

एक रात सुत्ने बेला उनी आफ्नो कोही शत्रु नभएकोमा सन्तोष मानिरहेका थिए। त्यही बेला कसैले उनीमाथि लट्ठी प्रहार गर्‍यो, तर मुख्य चोट लागेन। उनी उठ्दासम्म आक्रमणकारी भागिसकेको थियो; भित्तामा लागेर भाँचिएको लट्ठीको टुक्रा मात्र बाँकी थियो।

‘को मेरो शत्रु हुन सक्छ?’ भनेर सोच्दा उनलाई पहिले बिहान गाली खाएको नोकर रामे, हिसाबमा ठगी गर्दा समातिएका बलभद्र र काम माग्न आउँदा अप्रिय शब्द सुनेको युवकमाथि शङ्का लाग्यो। उनले अरूलाई सल्लाह दिइरहने आफ्नै बानीलाई दुर्गुणका रूपमा चिने। मध्यस्थ भएर गोरे जमदारको पक्षमा फैसला दिँदा गोविन्द पण्डित र कैयाँको पक्षमा फैसला हुँदा मास्टर रिसाएको सम्झेर उनले मध्यस्थ दुवै पक्षको समर्थक हुन सक्दैन भन्ने बुझे। त्यसपछि रेलको डिब्बाको झगडा, हाटमा धक्का खाएको मान्छे, निकालिएका नोकर र इर्ष्यालु दाजुभाइ सम्झे; आफ्नै पोष्यपुत्रमाथि पनि भरोसा रहेन।

उनी संसारमा सबै शत्रु हुन्छन् र निर्दोष कामभित्र पनि शत्रुताको कारण लुकेको हुन्छ भन्ने निष्कर्षमा पुगे। भोलिपल्ट प्रहरी इन्स्पेक्टरले कसैमाथि शङ्का छ कि भनेर सोध्दा उनले रामे, केदार, युवक, गोविन्द पण्डित, कन्हैया, मास्टर, बुधे, लीला, पुष्पराज, रामचन्द्र पराजुली लगायतको लामो सूची सुनाए।

क.

• i.नेपाली कलालाई मुख्य रूपमा चार भागमा वर्गीकरण गरिएको छ: वास्तुकला, चित्रकला, मूर्तिकला र काष्ठकला।
• ii.छापाखाना आउनुअघि हातैले लेखिएका ग्रन्थमा त्यहाँ लेखिएको विषयसँग मिल्ने गरी बनाइएका चित्रलाई ग्रन्थचित्र भनिन्छ। यिनका दुई प्रकार छन्: ग्रन्थ ढाक्ने काठका फल्याकमा कोरिएका गाताचित्र र मूल पाठको दायाँबायाँ बनाइएका पात्रचित्र।
• iii.विशेष प्रविधिले कपडामा बनाइएको चित्रलाई पौभाचित्र भनिन्छ। यसका पट र मण्डल गरी दुई प्रकार छन्।
• iv.नेपाली मूर्तिकलाको विकास लिच्छविकालदेखि सुरु भएको पाइन्छ; मल्लकालमा यो निकै फस्टायो।

ख.

• i.नेपाली मूर्तिकलाको विकास लिच्छविकालदेखि सुरु भएको पाइएला।
• ii.विशेष प्रविधिका साथ कपडामा बनाइएको चित्रलाई पौभाचित्र भनियोस्।
• iii.छापाखानाको आविष्कार हुनुभन्दा पहिले आफूलाई आवश्यक पर्ने पुस्तक र ग्रन्थ हातैले लेखेर तयार पार्ने गरिन्थ्यो। (विभक्ति ‘को’, ‘लाई’, ‘ले’ र नामयोगी ‘भन्दा’ जोडिए; ‘आवश्यक पर्ने’ र ‘तयार पार्ने’ मा विशेषण र क्रिया छुट्टिए।)

• क.ठिक।
• ख.बेठिक। नरेशले विदेश जाने कुरा गरेको थियो।
• ग.ठिक।
• घ.बेठिक। छोरालाई विदेश पठाउन खेत बेचेका आमाबुबालाई बुढेसकालमा पैसाको अभाव भयो।

• क.नरेशले कक्षा १२ सम्मको अध्ययन पूरा गरेको थियो।
• ख.छोरो नरेश कहिल्यै घर फर्केला भन्ने कुरामा बुढाबुढीलाई विश्वास लाग्न छोड्यो।
• ग.खेत बेचिसकेकाले पैसाको अभाव भयो र बुढेसकालमा हेरचाह गर्ने, बिरामी पर्दा अस्पताल लैजाने सहाराको पनि अभाव भयो (बुबालाई मिर्गौलाको समस्या थियो)।
• घ.(आफ्नै उत्तर) नरेशको ठाउँमा म भएको भए विदेशमा जति व्यस्त भए पनि नियमित फोन गर्थेँ, कमाइको केही भाग आमाबुबाको उपचार र खर्चका लागि पठाउँथेँ र केही वर्षमै फर्केर उनीहरूको हेरचाह गर्थेँ। आमाबुबाले आफ्नो सबै कुरा लगाएर पढाएका हुन्; बुढेसकालमा उनीहरूको सहारा बन्नु सन्तानको कर्तव्य हो।

‘पकाऊँ’ र ‘ल्याऊँ’ ‘म’ का इच्छार्थ रूप हुन्, जसले यहाँ सोधाइ वा प्रस्ताव बुझाउँछन्; ‘खाए’ ‘तिमी’ को इच्छार्थ हो।

• क.होस्
• ख.गर
• ग.जालान्
• घ.गरे
• ङ.लेख्नुहुन्छ

म हिउँदे बिदामा इलाम घुम्न जाउँला। म कन्यामको चियाबारी घुमुँला। स्वदेशमा प्रख्यात र विदेशमा निर्यात हुने नेपाली चियाका बारेमा जानकारी लिउँला। त्यहाँका मानिससँग चिया खेती गर्ने तरिका सिकुँला। म पनि कृषि विषय पढेर गाउँमा चियाखेती गरुँला।

• आज पानी परे मकैबारी भिज्ने छ र बारी भिजे मकैका बोट सप्रेर ठुला घोगा हाल्ने छन्।
• मकैबाली राम्रो भए मकै बजारमा लगेर बेचिने छ र मकै बेचे पैसा कमाएर घरखर्च चलाइने छ।

परीक्षा नजिकिँदै थियो। बुबाले भन्नुभयो, “अब मोबाइल राख, किताब खोल।” आमाले थप्नुभयो, “मेरी छोरीको परीक्षा राम्रो होस्, ऊ राम्रा अङ्क ल्याओस्।” म भने सोच्दै थिएँ, यस पटक विज्ञानमा ए प्लस आउला कि? साथी सरिता पनि सँगै पढ्न आउली। सरिताले राम्ररी बुझाइदिइन् भने गणितको डर हट्छ र दुवै जनाले मिलेर पढे सबै विषय सजिलो हुन्छ।
(आज्ञार्थ: राख, खोल; इच्छार्थ: होस्, ल्याओस्; सम्भावनार्थ: आउला, आउली; सङ्केतार्थ: बुझाइदिइन् भने, पढे।)

कुराकानीमा आएका उदाहरण: हरि प्रसाद खान्छ (हरि नाम गरेको व्यक्तिले प्रसाद खान्छ) र हरिप्रसाद खान्छ (हरिप्रसाद नाम गरेको व्यक्ति खान्छ); राम बहादुर छ (राम साहसी छ) र रामबहादुर छ (रामबहादुर नाम गरेको व्यक्ति उपस्थित छ); किताब टेबुल माथि छन् (किताब र टेबुल दुवै माथि छन्) र किताब टेबुलमाथि छन् (किताब टेबुलको माथि छन्); राम लालमोहनलाई हेर्छ (रामले लालमोहनलाई हेर्छ) र रामलाल मोहनलाई हेर्छ (रामलालले मोहनलाई हेर्छ)।

नयाँ दुई उदाहरण:

• मोहन लाल टोपी लगाउँछ (मोहन रातो टोपी लगाउँछ) र मोहनलाल टोपी लगाउँछ (मोहनलाल नाम गरेको व्यक्ति टोपी लगाउँछ)।
• श्याम सुन्दर छ (श्याम राम्रो देखिने छ) र श्यामसुन्दर छ (श्यामसुन्दर नाम गरेको व्यक्ति छ)।

‘मेरा निम्ति मेरो देश नै महान् छ’ भन्ने शीर्षकमा एक जना युवाले निबन्ध लेखेछन्। निबन्ध प्रतियोगितामा त्यो निबन्ध प्रथम भएछ। मेरा साथीले पनि त्यो निबन्ध पढेका रहेछन्। उसलाई निकै मन परेछ। वास्तवमा निबन्ध नलेख्ने गरे लेख्न सकिँदैन। निबन्ध लेख्दै गयो भने राम्रा निबन्ध लेखिन्छन्।

अन्तिम वाक्यमा ‘राम्रा निबन्ध’ बहुवचन भएकाले क्रिया पनि ‘लेखिन्छन्’ हुनुपर्छ; यो पदयोगको होइन, पदसङ्गतिको सुधार हो।

साँचो साथी

शिक्षा र दीक्षा एउटै गाउँका, एउटै कक्षाका सबैभन्दा मिल्ने साथी थिए। विद्यालयको वार्षिकोत्सवमा नाटकको मुख्य भूमिका कसले पाउने भन्ने कुरामा एक दिन दुवैबिच चर्को झगडा भयो। त्यस दिनदेखि उनीहरूले एकअर्कासँग बोल्नै छोडे; कक्षामा पनि छुट्टाछुट्टै बेन्चमा बस्न थाले।

एक साँझ शिक्षा घरमा गृहकार्य गर्दै थिई। छिमेकी काकी हतार हतार आएर भन्नुभयो, “नानी, तिम्रो बुबालाई बजारमा मोटरसाइकलले ठक्कर दियो रे! अस्पताल लगेका छन्।” शिक्षाको मुटु ढक्क फुल्यो। ऊ आमासँग दौडँदै अस्पताल पुगी।

आकस्मिक कक्षको ढोकामा पुग्दा उसले दीक्षालाई देखी। दीक्षाको कुर्तामा रगतका दाग थिए र हातमा औषधीको पोको थियो। शिक्षा अक्क न बक्क भई। त्यत्तिकैमा डाक्टरले भने, “यो नानीले समयमै ल्याएर नभ्याएको भए तपाईँका बुबालाई धेरै गाह्रो पर्थ्यो। चोट गहिरो छैन, केही दिनमा निको हुनुहुन्छ।”

पछि थाहा भयो, दुर्घटना हुँदा दीक्षा त्यहीँबाट जाँदै थिई। उसले मान्छे बोलाएर ट्याक्सी रोकी, बुबालाई अस्पताल ल्याई र आफ्नै खल्तीको पैसाले औषधी किनी।

शिक्षाका आँखा रसाए। ऊ दीक्षालाई अँगालो हाल्दै बोली, “मलाई माफ गर। एउटा सानो भूमिकाका लागि मैले यत्रो साथी गुमाउन लागेकी रहेछु।” दीक्षाले मुस्कुराउँदै भनी, “साथी भनेको दुःखमा चिनिन्छ नि।” त्यस दिनदेखि उनीहरूको मित्रता झन् गाढा भयो।

१. हजुरआमा, हजुरबुबा वा गाउँका ठुलाबडासँग सोध्नुहोस्: ‘तपाईँ सानो छँदा कस्ता कथा सुन्नुहुन्थ्यो?’ सिद्धिचरण, सिंहदरबारको भ्याकुर, बाघ र बाख्रो, खपटे छाँद्को जस्ता कथा धेरै ठाउँमा सुनाइन्छन्।
२. कथाको मुख्य घटना टिप्नुहोस्: पात्र, कहाँ, के भयो, अन्त्यमा के भयो।
३. कथाको सन्देश एक वाक्यमा लेख्नुहोस्।
४. कक्षामा सुनाउँदा ठुलाबडाले सुनाएझैँ ‘एउटा गाउँमा …’ बाट सुरु गर्नुहोस्; पात्रका संवाद फरक फरक स्वरमा भन्नुहोस्; अन्त्यमा कथा कोबाट सुन्नुभयो, भन्नुहोस्।