परीक्षा अभ्यास

• क.आविष्कार
• ख.समालोचना (निबन्धमा ‘समालोचनात्मक’ रूपमा आएको)
• ग.जीविकोपार्जन
• घ.ग्रन्थ
• ङ.शिष्टाचार

अर्थको स्तम्भमा भएका ‘पुराण’ र ‘प्रसन्न’ कुनै शब्दसँग मिल्दैनन्।

शिक्षण सिकाइ, पाठ्यक्रम, विषयवस्तु, पाठयोजना, विशिष्ट उद्देश्य, पाठ्यवस्तु, शैक्षणिक सामग्री, सिकाइ सहजीकरण क्रियाकलाप, मूल्याङ्कन, गृहकार्य

यी सबै शिक्षा क्षेत्रका पारिभाषिक शब्द हुन्।

• प्रशोधन: अदुवालाई प्रशोधन गरेर सुठो बनाएर बेच्दा किसानले बढी मूल्य पाउँछन्।
• स्वरोजगार: मौरीपालनको तालिम लिएपछि दिदी स्वरोजगार बन्नुभयो।
• पाठ्यक्रम: नयाँ पाठ्यक्रममा परियोजना कार्यलाई बढी महत्त्व दिइएको छ।
• बजारीकरण: सहकारीले गाउँका सुन्तलाको अनलाइन बजारीकरण सुरु गर्‍यो।
• गुरुत्वाकर्षण: गुरुत्वाकर्षणका कारण रुखबाट फल तल खस्छ।

अरू पारिभाषिक शब्द: सूचना प्रविधि, समालोचनात्मक चिन्तन, विश्वविद्यालय, अनलाइन कारोबार, व्यवसायमूलक शिक्षा।

• क.यो आत्मपरक निबन्ध हो, किनभने लेखकले ‘म’ बनेर आफ्नै विचार, चाहना र दृष्टिकोण राखेका छन् (मलाई लाग्छ, म चाहन्छु, मेरो धारणा छ)।
• ख.‘व्यवसायमूलक शिक्षाका लागि हाम्रो परम्परागत र आधुनिक प्रविधिलाई सँगसँगै अगाडि लैजानु बढी सान्दर्भिक देख्छु।’
• ग.सूचना प्रविधिबारेको छैटौँ अनुच्छेद (‘मलाई मेरो देशको शिक्षामा सर्वसुलभ रूपमा सूचना प्रविधिको पहुँच पुगोस्…’ बाट सुरु हुने) सबैभन्दा लामो छ; यसमा सत्र वाक्य छन्।
• घ.दोस्रो अनुच्छेदमा (‘प्राचीन ऋषिमुनिले…’ बाट सुरु हुने): वेदव्यास, जनकको दरबार, सिद्धार्थ गौतम, मुन्धुम, वेद र उपनिषद्को प्रसङ्ग यसैमा छ।

• क.दीक्षित अर्थात् शिक्षित व्यक्तिमा समालोचनात्मक सोचसहित नयाँ नयाँ ज्ञान निर्माण गर्ने क्षमता हुनुपर्छ।
• ख.पूर्वाग्रह नराखी, अरूको भरमा मात्र नपरी, हरेक कुरालाई आफ्नै विवेकका आँखाले हेर्नु स्वस्थ चिन्तनमा पर्छ। कुनै विचार वा घटनालाई आँखा चिम्लेर समर्थन गर्नुलाई यसले सही ठान्दैन।
• ग.शिक्षा भनेको जानकारी रट्नु मात्र होइन; प्रश्न गर्न, तर्क गर्न र साँचो र झुटो छुट्याउन सिकाउनु पनि हो। विद्यार्थीले शिक्षकसँग प्राज्ञिक बहस गर्न र संस्कृतिका नाममा चलेका अन्धविश्वास युग सुहाउँदा छन् कि छैनन् भनी जाँच्न सक्नु शिक्षाकै उपलब्धि हो। त्यसैले समालोचनात्मक चिन्तनलाई शिक्षाको अभिन्न अङ्ग भनिएको हो।
• घ.नमुना (सहमत): म यो भनाइसँग सहमत छु। पहिलो, विज्ञानका सबै खोज पुराना धारणामाथि प्रश्न गर्दा भएका हुन्; प्रश्न नगर्ने समाज जहाँको तहीँ रहन्छ। दोस्रो, आज मोबाइलमा झुटा खबर र भ्रामक विज्ञापन धेरै आउँछन्; जाँचेर मात्र मान्ने बानी नभए मानिस सजिलै ठगिन्छ। तेस्रो, बोक्सीको आरोप वा छाउपडी जस्ता अन्धविश्वासले अहिले पनि कतिपय ठाउँमा मानिसलाई पीडा दिइरहेका छन्; तिनलाई प्रश्न गर्न सक्ने पुस्ता शिक्षाले नै बनाउँछ। तर समालोचना गर्नु भनेको सबै परम्परालाई नकार्नु होइन; राम्रा कुरा जोगाउने र हानिकारक कुरा मात्र त्याग्ने विवेक पनि चाहिन्छ। शिक्षकसँग असहमत हुँदा पनि मर्यादा र प्रमाणसहित बहस गर्नुपर्छ।

• क.निबन्धमा भूगोल र वातावरणअनुसारको व्यवसायमूलक शिक्षाको अपेक्षा गरिएको छ। कफी र चिया हुने ठाउँमा त्यसको उत्पादन र प्रशोधन, जुम्ला, डोल्पा र मुस्ताङमा स्याउ खेती र जुस, जाम, जेली बनाउने सिप, कर्णालीमा जडीबुटी पहिचान र प्रशोधन, ढोरपाटन, खप्तड र लुम्बिनीमा पर्यटन र होटल व्यवस्थापन, धनकुटा, सिन्धुली र गोरखामा जुनार र सुन्तला खेती र तराईका जिल्लामा अन्नबाली र तरकारी उत्पादनको शिक्षा विद्यालय तहमै दिनुपर्छ। यसमा परम्परागत र आधुनिक दुवै प्रविधि सिकाइनुपर्छ, ताकि विद्यार्थी आत्मनिर्भर र स्वरोजगार बनून्।
• ख.शिक्षाले मानिसलाई सम्मान र खुसीसाथ बाँच्ने ज्ञान र सिप दिन्छ। यसले जीविकोपार्जनका अवसर बढाउँछ, बौद्धिक विकास गर्छ, समाजका मान्यतालाई विवेकले हेर्ने र अन्धविश्वास त्याग्ने चेत दिन्छ, कर्तव्य, दायित्व र सद्गुण सिकाउँछ, शिष्टाचार, अनुशासन, सहनशीलता र नेतृत्व क्षमता विकास गर्छ र आफ्ना भावना व्यवस्थापन गर्न सिकाएर व्यक्तित्व विकासमा टेवा दिन्छ।
• ग.आजको युग विज्ञान र सूचना प्रविधिको युग हो। विज्ञान र प्रविधिमा आधारित शिक्षाले विद्यार्थीलाई मोबाइल एप, अनलाइन बैङ्किङ, अनलाइन व्यापार र जागिर खोज्ने जस्ता आजका आवश्यक सिपमा दक्ष बनाउँछ। किसानले उत्पादन अनलाइन बेचेर आम्दानी बढाउन सक्छन्। यसले सूचनाको अथाह स्रोत इन्टरनेटसम्म पहुँच दिएर ज्ञानको क्षितिज फराकिलो बनाउँछ। साथै वैज्ञानिक सोचले अन्धविश्वास हटाउँछ र झुटो सूचना चिन्ने र प्रविधिको दुरुपयोग रोक्ने सचेतना दिन्छ। त्यसैले यस्तो शिक्षा गाउँगाउँसम्म सर्वसुलभ हुनुपर्छ।
• घ.देशको शिक्षा प्राचीन ज्ञान र आधुनिक विज्ञानको मेल हुनुपर्छ। यसले विद्यार्थीलाई भूगोलअनुसारको व्यावसायिक सिप, सूचना प्रविधिमा दक्षता, नैतिक गुण र समालोचनात्मक चिन्तन दिएर आत्मनिर्भर बनाउनुपर्छ। यसरी आफ्नै देशमा पसिना बगाउने दक्ष जनशक्ति तयार भए देश समृद्ध बन्छ र शिक्षा र ज्ञानको नयाँ सगरमाथा खडा हुन्छ।

प्रस्तुत वाक्य ‘मेरो देशको शिक्षा’ निबन्धको पाँचौँ अनुच्छेदबाट लिइएको हो। यहाँ लेखकले व्यवसायमूलक शिक्षाको अन्तिम उद्देश्य बताएका छन्।

आत्मनिर्भर हुनु भनेको आफ्नो जीविकाका लागि अरूमा भर नपर्नु हो। धेरै शिक्षित युवा प्रमाणपत्र लिएर जागिर खोज्दै हिँड्छन्, नपाए विदेश जान्छन्। यदि शिक्षाले खेती, प्रशोधन, पर्यटन, सिलाइ, मर्मत जस्ता व्यावहारिक सिप दिन्छ भने विद्यार्थी आफैँ व्यवसाय सुरु गर्न सक्छन्। यसलाई स्वरोजगार भनिन्छ। स्वरोजगार व्यक्तिले आफूलाई मात्र होइन, अरूलाई पनि रोजगारी दिन सक्छ। उदाहरणका लागि जुम्लाको स्याउ किसानले जुस बनाउने सानो उद्योग खोले गाउँका अरू युवाले पनि काम पाउँछन्।

त्यसैले शिक्षाले जागिर खोज्ने होइन, रोजगारी सिर्जना गर्ने नागरिक बनाउनुपर्छ भन्ने यस भनाइको आशय हो।

प्रस्तुत वाक्य ‘मेरो देशको शिक्षा’ निबन्धको सातौँ अनुच्छेदबाट लिइएको हो। यसमा लेखकले शिक्षित व्यक्तिमा हुनुपर्ने गुण बताएका छन्।

शिक्षाको अर्थ ज्ञान र सिप मात्र होइन, असल व्यवहार पनि हो। शिष्टाचार भनेको अरूसँग सभ्य र मर्यादित व्यवहार गर्नु हो; ठुलालाई आदर र सानालाई माया गर्नु यसैमा पर्छ। प्रतिबद्धता भनेको आफ्नो वचन र कर्तव्यप्रति बाँधिनु हो; भनेको काम समयमै इमानदारीसाथ गर्नु। सांस्कृतिक सद्भाव भनेको आफ्नो र अरूका धर्म, भाषा र संस्कृतिलाई समान सम्मान गर्नु हो; नेपाल जस्तो विविधतायुक्त देशमा यो गुण अनिवार्य छ। सामाजिक सद्व्यवहार भनेको समाजमा सबैसँग मिलेर, सहयोग गरेर बस्नु हो।

धेरै पढेको तर घमण्डी, वचन नपुर्‍याउने वा अरूको संस्कृतिलाई होच्याउने व्यक्तिलाई साँचो अर्थमा शिक्षित भन्न सकिँदैन। त्यसैले ज्ञानसँगै यी गुण भएको व्यक्ति मात्र समाज र देशका लागि उपयोगी हुन्छ।

चित्रमा एउटा कार्यालय कोठा देखिन्छ। टेबुलको एकातिर कुर्सीमा एक जना महिला बसेकी छन्; उनी विद्यालयकी प्रधानाध्यापक वा कुनै अधिकारी जस्ती देखिन्छिन्। उनी टेबुलमा खोलिएको ठुलो रजिस्टरमा केही लेख्दै छिन् र कोठाको कुनामा एउटा गमलामा बिरुवा छ। टेबुलको अर्कोतिर गाउँका केही अभिभावक बसेका वा उभिएका छन्: टोपी लगाएका पुरुष र साडी लगाएका महिला। पछाडि एक जना आमा सानो बच्चा लिएर बसेकी छन्।

अभिभावकहरू आफ्ना छोराछोरीको भर्ना वा पढाइबारे कुरा गर्न आएका जस्ता देखिन्छन्। अधिकारीले उनीहरूको कुरा ध्यान दिएर सुनिरहेकी छन्। चित्रले अभिभावक र विद्यालयबिचको सम्बन्ध, गाउँका सबै बालबालिकालाई विद्यालय पठाउने चाहना र शिक्षामा महिलाको नेतृत्व देखाउँछ। निबन्धमा भनिएझैँ सबैका लागि सुलभ शिक्षाको सपना पूरा गर्न विद्यालय र अभिभावक मिलेर काम गर्नुपर्छ भन्ने सन्देश यस चित्रले दिन्छ।

बुँदा:
१. शिक्षालाई भूगोल र पर्यावरणअनुसारको व्यवसायमूलक शिक्षा बनाउनुपर्छ।
२. कफी, चिया, स्याउ, जुनार, सुन्तला, जडीबुटी र अन्नबाली हुने ठाउँमा त्यसको उत्पादन र प्रशोधनको सिप सिकाउनुपर्छ।
३. ढोरपाटन, खप्तड र लुम्बिनी जस्ता ठाउँमा पर्यटन र होटल व्यवस्थापनको शिक्षा दिनुपर्छ।
४. यस्तो शिक्षाले रोजगारी बढाउँछ र विद्यार्थीले आफ्नै देशमा स्वरोजगार भएर पसिना बगाउन पाउँछन्।

सारांश:
देशको शिक्षालाई ठाउँको भूगोल र वातावरणअनुसार व्यवसायमूलक बनाउनुपर्छ। कफी, चिया, स्याउ, जुनार, सुन्तला, जडीबुटी र अन्नबाली हुने ठाउँका विद्यालयमा त्यसको उत्पादन र प्रशोधन तथा पर्यटकीय ठाउँमा होटल व्यवस्थापन सिकाइनुपर्छ। यस्तो सिपमूलक शिक्षाले रोजगारी बढाउँछ र विद्यार्थीलाई आफ्नै देशमा स्वरोजगार बनाउँछ।

‘मेरो देशको शिक्षा’ निबन्धले नेपालको भावी शिक्षाको राम्रो खाका दिन्छ, तर केही कुरा थप्नुपर्ने देखिन्छ।

निबन्धका सबैभन्दा बलिया सुझाव सिप र भूगोल सम्बन्धी हुन्। हरेक ठाउँको उत्पादनअनुसार सिप सिकाउने विचार व्यावहारिक छ: कर्णालीको विद्यार्थीलाई जडीबुटी र मुस्ताङको विद्यार्थीलाई स्याउ प्रशोधन सिकाउँदा उसलाई गाउँमै काम पाउने आधार मिल्छ। त्यस्तै सूचना प्रविधि सर्वसुलभ बनाउने र झुटो सूचना चिन्ने सचेतना दिने सुझाव आजको खाँचो हो। समालोचनात्मक चिन्तन र नैतिक गुणमा जोड दिनु पनि उत्तिकै सान्दर्भिक छ, किनभने रटेर पास हुने शिक्षाले न नयाँ ज्ञान बनाउँछ, न असल नागरिक।

तर भावी शिक्षाका केही चुनौतीबारे निबन्ध मौन छ। पहिलो, सरकारी र निजी विद्यालयबिचको गुणस्तरको खाडल घटाउनु जरुरी छ; गाउँका सबै विद्यालयमा दक्ष शिक्षक, प्रयोगशाला र इन्टरनेट नपुगेसम्म समान अवसरको कुरा अधुरो रहन्छ। दोस्रो, सिप सिकाउन विद्यालयलाई जमिन, औजार र तालिमप्राप्त प्रशिक्षक चाहिन्छन्; यसका लागि स्थानीय सरकार, किसान र उद्योगसँग सहकार्य चाहिन्छ। तेस्रो, अपाङ्गता भएका र सीमान्तकृत समुदायका बालबालिकाको समावेशी शिक्षा पनि भावी शिक्षाको अभिन्न अङ्ग हुनुपर्छ।

मेरो विचारमा भावी शिक्षा सिपमूलक, प्रविधियुक्त, समालोचनात्मक, नैतिक र सबैका लागि समान हुनुपर्छ। निबन्धले पहिलो चार कुरा राम्ररी उठाएको छ; पाँचौँ, समानता, थपे यो खाका पूर्ण हुन्छ।

मेरो सोच: मेरो भविष्य

मेरो गाउँका धेरै दाजुहरू कक्षा दश पास गर्नेबित्तिकै विदेश गए। सानोमा म पनि त्यही बाटो हिँड्छु भन्ने सोच्थेँ। तर जब विज्ञान कक्षामा माटो परीक्षणको प्रयोग गरियो, मेरो सोच बदलियो। हाम्रो बारीको माटो अमिलो रहेछ र त्यसैले बाली राम्रो नफलेको रहेछ भन्ने थाहा पाउँदा मलाई अचम्म लाग्यो। त्यस दिनदेखि मलाई कृषि विज्ञान पढ्ने रहर जाग्यो। म कक्षा एघारमा कृषि विषय पढ्न चाहन्छु र पछि कृषि प्राविधिक बनेर गाउँमै माटो परीक्षण र बिउ सुधारको काम गर्न चाहन्छु। मलाई थाहा छ, यो बाटो सजिलो छैन; कहिलेकाहीँ साथीहरूले ‘खेतीमा के छ र?’ भनेर जिस्क्याउँछन्। तर मेरो विचारमा आफ्नो माटो चिनेको मान्छे कहीँ हार्दैन। मेरो भविष्य मेरो सोचमा छ, र मेरो सोच मेरै गाउँको माटोमा जरा गाडेर उभिएको छ।

• अ.राज्यको शासन सञ्चालन गर्ने कार्यविधि, पद्धति र नियमको समष्टिलाई कानुन भनिन्छ। सामाजिक हित र न्यायलाई केन्द्रमा राखी निश्चित विधि र प्रक्रियाबाट बनेका र सबैलाई समान रूपमा लागु हुने संविधान, ऐन, नियम, नियमावली जस्ता औपचारिक लिखत नै कानुन हुन्।
• आ.विधायन, नजिर, प्रथा तथा परम्परा, संप्रतिज्ञा, अन्तर्राष्ट्रिय अदालतका फैसला, अन्तर्राष्ट्रिय सन्धि र सम्झौता, कानुनविद्का राय र संहिताकरण कानुनका स्रोत हुन्।
• इ.कानुनले के गर्ने र के नगर्ने भनी मार्गनिर्देश गर्छ र यसलाई सबैले अनिवार्य रूपमा मान्नुपर्छ। यसको अवज्ञा गरे दण्ड सजाय हुन्छ। मान्न कर लगाउने यही शक्तिका कारण कानुनलाई बाध्यकारी शक्ति मानिन्छ।
• ई.कानुनले सत्य, न्याय, अधिकार र सुरक्षाको सुनिश्चितता खोज्छ। यसले शासनलाई निरङ्कुश हुनबाट रोक्छ, नागरिकलाई अधिकार दिन्छ, असीमित अधिकार नियन्त्रण गर्छ, सामाजिक सदाचार र नैतिकता कायम गर्छ, समतामूलक समाज निर्माण गर्छ र न्याय प्रशासनलाई चुस्त बनाउँछ। यसले समाजमा शान्ति र सुव्यवस्था कायम गरी सुशासन र विधिको शासनलाई संस्थागत गर्छ। त्यसैले सभ्य समाजका लागि कानुन अपरिहार्य छ।

अ. कर्तृवाच्यका वाक्य:

• ‘यसले सत्य, न्याय, अधिकार र सुरक्षाको सुनिश्चितता खोजी गर्छ।’
• ‘यसले समाजमा शान्ति, सुव्यवस्था कायम गरी सुशासन र विधिको शासनलाई संस्थागत गर्छ।’

(दुवैमा कर्ता ‘यसले’ प्रधान छ र क्रिया ‘गर्छ’ कर्ताअनुसार छ।)
आ. यसद्वारा समाजमा शान्ति, सुव्यवस्था कायम गरी सुशासन र विधिको शासन संस्थागत गरिन्छ।
इ.

• ‘य’: न्याय (उचित र निष्पक्ष निर्णय, इन्साफ); नियम (पालना गर्नुपर्ने तोकिएको विधि वा व्यवस्था)
• ‘ए’: एवम् (र, तथा); भएका (‘हुनु’ क्रियाबाट बनेको, अस्तित्वमा आएका)

साथीहरू, चिकित्सकको कथाले मलाई एउटा ठुलो पाठ सिकायो: अरूलाई सल्लाह दिनुअघि आफू त्यसको उदाहरण बन्नुपर्छ।

मान्नुहोस्, मेरो भाइ दिनभरि मोबाइलमा गेम खेल्छ र म उसलाई कम खेल्न सल्लाह दिन चाहन्छु। यदि म आफैँ राति अबेरसम्म मोबाइल चलाउँछु भने मेरो सल्लाहको कुनै अर्थ हुँदैन। त्यसैले पहिले म आफ्नो बानी सुधार्छु: खाना खाँदा र पढ्दा मोबाइल टाढा राख्छु र साँझ एक घण्टा मात्र चलाउँछु। एक हप्ता यसो गरेपछि मात्र म भाइलाई भन्छु, ‘मैले पनि यसो गरेँ, अब सँगै प्रयास गरौँ।’

सल्लाह दिँदा म यी कुरामा ध्यान दिन्छु: पहिले आफूले पालना गर्ने, कारण र फाइदा प्रस्ट बुझाउने, गाली होइन माया र आदरले भन्ने, र सुधार गर्दा सँगै साथ दिने। यसरी दिइएको सल्लाहमा विश्वास हुन्छ र मानिसले त्यसलाई मन लगाएर मान्छन्।

• क.कम्प्युटर जस्ता विद्युतीय उपकरण र इन्टरनेटको आधारमा गरिने व्यापार व्यवसायलाई इन्टरनेट बजार भनिन्छ।
• ख.इन्टरनेट व्यवसायमा नेटवर्क सञ्जालले क्रेता र विक्रेताबिच सञ्चार माध्यमको काम गर्छ। कम्प्युटर प्रविधिको प्रयोग गरी विज्ञापन गर्ने, उत्पादन बढाउने र बजार व्यवस्थापन गर्ने काम गरिन्छ। उत्पादक र वितरकले वस्तु तथा सेवाको विवरणात्मक सूची (क्याटलग) अनलाइन राख्छन्, ग्राहकले त्यही हेरेर अनलाइनबाटै खरिद आदेश दिन्छन्। सूचना आदानप्रदान र बुकिङ पनि अनलाइनबाटै हुन्छ; क्रेता र विक्रेता भेट नगरी नै कारोबार हुन्छ।
• ग.व्यक्तिगत सञ्चार हुनु र बिचमा मध्यस्थकर्ता नहुनु। (अरू: तथ्याङ्कको व्यवस्थित भण्डारण, ग्राहकसँग प्रत्यक्ष सम्बन्ध।)
• घ.सुविधाजनक हुनु (घरमै बसेर किन्न सकिनु), सामानको प्रशस्त छनोट पाइनु र सामानबारे प्रशस्त जानकारी पाइनु इन्टरनेट बजारका मुख्य फाइदा हुन्।

• ‘क’ का सबै वाक्यमा कर्ता ‘म’ प्रधान छ र क्रिया ‘म’ अनुसार छ (लेख्छु, जान्छु, पुग्छु): यी कर्तृवाच्य हुन्।
• ‘ख’ को (अ) मा लेख्नु, ल्याउनु, पढ्नु, गर्नु जस्ता सकर्मक क्रिया छन्; तिनबाट कर्मवाच्य बनेको छ (लेखिन्छ, ल्याइन्छ, पढिन्छ, गरिन्छ)।
• (आ) मा जानु, पुग्नु, हुनु जस्ता अकर्मक क्रिया छन्; तिनबाट भाववाच्य बनेको छ (गइन्छ, पुगिन्छ, भइन्छ)।
• कर्तृवाच्य सकर्मक र अकर्मक दुवै क्रियाबाट बन्छ, कर्मवाच्य सकर्मकबाट मात्र र भाववाच्य अकर्मकबाट मात्र।
• कर्मवाच्य र भाववाच्यमा ‘म’ को सट्टा ‘आफू’ आएको छ र क्रियामा धातुपछि ‘-इ’ लागेको छ।

• क.विविषाद्वारा कम्प्युटर किनिन्थ्यो।
• ख.दर्शनद्वारा लेखाशास्त्र पढिँदै छ।
• ग.समीक्षाद्वारा गीत गाइयो।
• घ.विद्यार्थीद्वारा शिक्षक भेटिए।
• ङ.भाइद्वारा फुटबल किनियो।
• च.उसद्वारा थुप्रै किताब खोजिएका छन्।
• छ.मामाद्वारा भान्जी बोलाइइन्।

च मा कर्म ‘किताब’ बहुवचन भएकाले क्रिया ‘खोजिएका छन्’ भएको हो; ‘खोजिएको छ’ पनि बोलचालमा चल्छ।

• क.मेनुका नेपाली पढाउँछिन्।
• ख.म त लेख लेख्दै छु।
• ग.भोलि त म गीत गाउँला।
• घ.मैले अनुस्कालाई पुस्तकालयमा भेटेँ।
• ङ.हामी खेलकुदमा सहभागी भयौँ।
• च.हामीले विश्वकप फुटबल खुब हेर्‍यौँ।

ग र च मा कर्ता लुकेको छ, त्यसैले कर्तृवाच्यमा उपयुक्त कर्ता (म, हामी) थपिएको छ। ङ को ‘सहभागी हुनु’ अकर्मक भएकाले त्यो वाक्य वास्तवमा भाववाच्यको हो।

• क.आफू बिहानै उठिन्छ।
• ख.उनीहरूद्वारा घरबाट हिँडिएछ।
• ग.हामीद्वारा पोखरातिर घुम्न गइन्छ।
• घ.उनीहरूद्वारा यहीँ बसियो।
• ङ.साथीहरूद्वारा मस्तसँग हाँसिन्थ्यो।
• च.आफू दिक्तेल बजार घुमिने छ।

सबै वाक्यमा क्रिया अन्य पुरुष एकवचनको छ, कर्ता जुनसुकै भए पनि।

भाववाच्यमा कर्ता छैन, त्यसैले अर्थ मिल्ने कर्ता थपिएको छ:

• क.तिजमा दिदीबहिनी मस्तसँग नाच्छन्।
• ख.तिमी कहाँबाट आउँदै छौ?
• ग.हामी मैदानमा कुद्यौँ।
• घ.सानो हुँदा म कुरै नबुझी रुन्थेँ।
• ङ.पढ्दा पढ्दै म निदाएछु।
• च.पर्सि हामी साफेबगर पुग्ने छौँ।

अरू कर्ता पनि ठिक हुन्छन्, तर क्रिया त्यही कर्ताअनुसार हुनुपर्छ: ‘ऊ मैदानमा कुद्यो’, ‘तपाईँ कहाँबाट आउँदै हुनुहुन्छ?’

• य: यसले, विद्यालय, पर्यावरण, समयसापेक्ष, न्युटन, युग, प्रयोग, व्यवसाय
• ए: एप्स, एवम्, भएका, गरेर, दिएका, देखेको

(भएका, दिएका मा ‘ए’ क्रियापदको अंश हो।)

एउटा विद्यार्थी पढ्न विद्यालय गएछ। उसलाई प्रशासनिक कार्यालय खोज्न समय लागेछ। यसरी खोज्ने क्रममा साथीले सहयोग गरेछन्। उसले साथीलाई धन्यवाद दिएछ।

सिकाइमा प्रविधिको उपयोग

आजको युग प्रविधिको युग हो। मोबाइल, कम्प्युटर र इन्टरनेटले हाम्रो सिकाइको तरिका नै बदलिदिएका छन्।

प्रविधिले सिकाइलाई रमाइलो र सजिलो बनाएको छ। किताबमा पढेको सौर्यमण्डल भिडियोमा घुमेको देख्दा तुरुन्तै बुझिन्छ। अनलाइन शब्दकोश, ई-पुस्तक र शैक्षिक वेबसाइटबाट गाउँकै विद्यार्थीले पनि संसारभरिको ज्ञान पाउन सक्छन्।

प्रविधिले शिक्षकलाई पनि सघाउँछ। प्रोजेक्टरबाट चित्र देखाउन, अनलाइन परीक्षा लिन र अभिभावकलाई सन्देश पठाउन सजिलो भएको छ। कोभिडका वेला विद्यालय बन्द हुँदा अनलाइन कक्षाले पढाइ चालु राख्न सघाएको थियो।

तर प्रविधिका जोखिम पनि छन्। धेरै समय स्क्रिनमा बिताउँदा आँखा र स्वास्थ्यमा असर पर्छ, गेम र सामाजिक सञ्जालले ध्यान भड्काउँछन् र इन्टरनेटका सबै सूचना साँचा हुँदैनन्।

त्यसैले प्रविधिलाई सिकाइको साधनका रूपमा, समय तोकेर र विवेक पुर्‍याएर प्रयोग गर्नुपर्छ। यसो गरे प्रविधि ज्ञानको ढोका बन्छ।