परीक्षा अभ्यास

• क.पक्षाघात
• ख.त्रिदोष
• ग.शल्यक्रिया (शल्य चिकित्सा)
• घ.घातक
• ङ.प्रतिरोधात्मक (प्रतिरोधी)

• शल्यक्रिया: एपेन्डिसाइटिस भएका बिरामीको शल्यक्रिया तुरुन्तै गर्नुपर्छ।
• पक्षाघात: उच्च रक्तचाप नियन्त्रणमा नराख्दा पक्षाघात हुने जोखिम बढ्छ।
• निदान: रगत जाँचपछि डाक्टरले टाइफाइडको निदान गर्नुभयो।
• पार्श्वप्रभाव: केही औषधीको पार्श्वप्रभावका रूपमा निद्रा लाग्न सक्छ।
• रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता: सन्तुलित खाना र पर्याप्त निद्राले रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता बढाउँछ।
• खोप: टाइफाइडविरुद्धको खोप अब नेपालको राष्ट्रिय खोप कार्यक्रममा समेटिएको छ।

• रोगव्याधि: रोग - ब्या - धि; व्या लाई ब्या जस्तो उच्चारण गरिन्छ।
• अनधिकृत: अन - धि - क्रित; ऋ लाई रि जस्तो उच्चारण गरिन्छ।
• प्रत्याक्रमण: प्रत् - या - क्रमण; प्र र क्र दुवैमा र सुनिनुपर्छ।
• विरुद्ध: बि - रुद् - ध; द्ध मा द् र ध दुवै सुनिनुपर्छ।
• पद्धति: पद् - ध - ति; ‘पद्दति’ होइन।
• अद्वितीय: अद् - वि - तीय।
• अर्थ्याउनु: अर् - थ्या - उनु।
• अष्टाङ्ग: अस् - टाङ् - ग; ष लाई स जस्तो उच्चारण गरिन्छ।
• कौमारभृत्य: कउ - मार - भ्रित् - य।
• पार्श्वप्रभाव: पार् - स्व - प्र - भाव; श्व लाई स्व जस्तो उच्चारण गरिन्छ।
• अगदतन्त्र: अ - गद - तन् - त्र।

• क.निबन्ध बाह्र अनुच्छेदमा संरचित छ।
• ख.वाक्य सङ्ख्याका दृष्टिले सबैभन्दा छोटो अन्तिम (बाह्रौँ) अनुच्छेद हो, जसमा चार वाक्य छन्। सबैभन्दा लामो तेस्रो अनुच्छेद हो, जसमा चिकित्साका प्रकार र युनानी तथा होमियोप्याथी पद्धतिको चर्चा छ।
• ग.आयुर्वेदका शाखा (अष्टाङ्ग आयुर्वेद) को चर्चा पाँचौँ अनुच्छेदमा छ।
• घ.रोग लागेपछि उपचार गर्नुभन्दा रोग लाग्नै नदिनु सबैभन्दा उत्तम उपाय हो। रोग लागेपछि रोगअनुसार उपचार पद्धति छान्न सकिन्छ; शरीर स्वस्थ राख्न र रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता बढाउन आयुर्वेदप्रति मानिसको आकर्षण बढेको छ र यसको प्रयोग समयको माग बनेको छ।

• क.निबन्धांशमा चिकित्साका निरोधात्मक, प्रवर्धनात्मक र उपचारात्मक पद्धतिको चर्चा छ। उपचारात्मक पद्धतिअन्तर्गत आधुनिक चिकित्सा, आयुर्वेद, होमियोप्याथी, प्राकृतिक चिकित्सा, योग चिकित्सा, मनोचिकित्सा, अकुप्रेसर र युनानी चिकित्साको नाम आएको छ।
• ख.स्वास्थ्यको स्थिति सुधार गर्न प्रदान गरिने सेवा प्रवर्धनात्मक हो; जस्तै पोषण कार्यक्रम, स्वास्थ्य शिक्षा र वातावरणीय सरसफाइ कार्यक्रम।
• ग.उपचारात्मक स्वास्थ्य सेवामा आधुनिक चिकित्सा, आयुर्वेद, होमियोप्याथी, प्राकृतिक चिकित्सा, योग चिकित्सा, मनोचिकित्सा, अकुप्रेसर, युनानी चिकित्सा जस्ता पद्धति पर्छन्; तीमध्ये युनानी, एलोप्याथिक, होमियोप्याथिक र आयुर्वेदिक गरी चार पद्धति प्रचलित छन्।
• घ.(नमुना) मलाई रोगअनुसार उपचार पद्धति छान्नु उचित लाग्छ। सामान्य स्वास्थ्य जोगाउन आयुर्वेदले जोड दिने सन्तुलित आहार, नियमित दिनचर्या र व्यायाम मन पर्छ, किनभने यसले रोग लाग्नै दिँदैन। तर गम्भीर, आकस्मिक र सङ्क्रामक रोगमा म आधुनिक चिकित्सा रोज्छु, किनभने यसका औषधी र उपचार परीक्षणबाट प्रमाणित हुन्छन्, निदान सही हुन्छ र खोपले रोग लाग्नुअघि नै रोक्छ।

क. वर्तमान चिकित्सा विज्ञान भन्नाले मुख्य गरी आधुनिक (एलोप्याथिक) चिकित्सालाई बुझिन्छ, जसलाई पश्चिमी विज्ञानको अद्वितीय देन मानिन्छ र आम मान्छेले डाक्टरी उपचार भनेर चिन्छन्। यो आज संसारकै सबैभन्दा लोकप्रिय पद्धति हो। यसमा बिरामी छिटो निको हुन्छ र विशेषज्ञ डाक्टर तथा औषधी सजिलै पाइन्छन्। मेडिकल काउन्सिल, औषधी व्यवस्था विभाग र विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनको स्वीकृतिपछि मात्र उपचार गर्न पाइने भएकाले यसको सङ्गठन बलियो छ। आपत्कालीन अवस्थामा यो धेरै प्रभावकारी छ, शल्यक्रियाबाट गम्भीर रोग पनि निको हुन्छ, प्रविधि र उपकरण समयसमयमा अद्यावधिक हुन्छन् र खोपबाट ठुला रोग लाग्नुअघि नै रोकिन्छन्। तर दक्ष जनशक्तिको अभाव, औषधीका पार्श्वप्रभाव, महँगो खर्च र औषधीको दुरुपयोग घातक हुनु यसका सीमा हुन्। यति हुँदाहुँदै पनि गम्भीर र आकस्मिक उपचार चाहिने बिरामीले यसको भर नपरी सुखै छैन।

ख. निबन्धअनुसार आयुर्वेदको लोकप्रियता बढ्नुका कारण यस्ता छन्:

• यसमा प्रयोग हुने जडीबुटी नेपालमै पाइन्छन् र उपचार कम खर्चिलो हुन्छ।
• निदान सरल र सस्तो छ; धेरै उपकरण र चिरफार चाहिँदैन।
• मन र शरीरलाई सँगै हेरेर पूरै व्यक्तिको उपचार गरिन्छ।
• आहार, विहार र आचारमार्फत रोग लाग्नै नदिनमा जोड दिइन्छ र स्वस्थ मान्छेले पनि रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता बढाउन यसको प्रयोग गर्न सक्छन्।
• निबन्धकारका अनुसार यसको पार्श्वप्रभाव न्यून हुन्छ र यसले रोगलाई जरैदेखि हटाउने प्रयास गर्छ।
• पञ्चकर्म जस्ता शरीर शुद्ध पार्ने उपचारप्रति मान्छेको आकर्षण बढेको छ।

ग. रोग लागेपछि निको पार्न दिइने सेवालाई उपचारात्मक स्वास्थ्य सेवा भनिन्छ। यसअन्तर्गत आधुनिक चिकित्सा (एलोप्याथी), आयुर्वेद, होमियोप्याथी, प्राकृतिक चिकित्सा, योग चिकित्सा, मनोचिकित्सा, अकुप्रेसर र युनानी चिकित्सा जस्ता पद्धति पर्छन्। तीमध्ये एलोप्याथिक, आयुर्वेदिक, होमियोप्याथिक र युनानी गरी चार पद्धति प्रचलित छन्। युनानी पद्धति अरबमा प्रचलित थियो र एघारौँ शताब्दीतिर भारत पुग्यो; होमियोप्याथी ‘समानताले समानताको उपचार’ भन्ने मान्यतामा आधारित छ।

घ. आयुर्वेद र आधुनिक चिकित्साका मुख्य फरक:

प्रस्तुत भनाइ ‘चिकित्सा विज्ञान र आयुर्वेद चिकित्सा’ निबन्धसँग सम्बन्धित छ। यसमा आयुर्वेदलाई आधुनिक चिकित्साभन्दा फरक र संसारकै सबैभन्दा पुराना उपचार पद्धतिमध्ये एक भनिएको छ।

आयुर्वेदको जरा वैदिक कालसम्म पुग्छ; चरकसंहिता र सुश्रुतसंहिता जस्ता यसका प्रमुख ग्रन्थ दुई हजार वर्षभन्दा पुराना मानिन्छन्। चीनको परम्परागत चिकित्सा र प्राचीन मिस्र तथा ग्रिसको चिकित्सा पनि उत्तिकै पुराना छन्, त्यसैले आयुर्वेदलाई संसारका सर्वप्राचीन पद्धतिमध्ये एक भन्नु बढी उपयुक्त हुन्छ। यो आधुनिक चिकित्साभन्दा धेरै कुरामा भिन्न छ। आधुनिक चिकित्साले रोगको कारण (जीवाणु, विषाणु वा अङ्गको खराबी) पत्ता लगाएर प्रयोगशालामा प्रमाणित औषधी र शल्यक्रियाले उपचार गर्छ भने आयुर्वेदले वात, पित्त र कफको सन्तुलनलाई स्वास्थ्यको आधार मान्छ। आयुर्वेदमा नाडी र मलमूत्र आदिको परीक्षाबाट रोग चिनिन्छ, जडीबुटीबाट बनेका औषधी दिइन्छन् र आहार, विहार र आचारमा जोड दिइन्छ। यसले रोगलाई मात्र होइन, मन र शरीरसहित पूरै व्यक्तिलाई हेर्छ।

यसरी आयुर्वेद आफ्नो सिद्धान्त, निदान र उपचारका आधारमा आधुनिक चिकित्साभन्दा भिन्न र हजारौँ वर्ष पुरानो पद्धति हो।

प्रस्तुत भनाइ ‘चिकित्सा विज्ञान र आयुर्वेद चिकित्सा’ निबन्धबाट लिइएको हो। यसमा नेपाललाई आयुर्वेदिक जडीबुटीको भूस्वर्ग भनिएको छ।

भूस्वर्ग भनेको पृथ्वीमै भएको स्वर्ग जस्तो ठाउँ हो। नेपाल सानो देश भए पनि समुद्र सतहबाट करिब ६० मिटरदेखि ८,८४८.८६ मिटरसम्मको उचाइ र उष्ण, समशीतोष्ण, शीतोष्ण तथा लेकाली हावापानी यहाँ पाइन्छ। यही विविधताले गर्दा यहाँ हजारौँ प्रजातिका वनस्पति पाइन्छन्, जसमध्ये यार्सागुम्बा, पाँचऔँले, चिराइतो, जटामसी, टिमुर, कुटकी जस्ता धेरै बहुमूल्य औषधीय जडीबुटी हुन्। रामायणमा लक्ष्मणको उपचारका लागि सञ्जीवनी बुटी हिमालय क्षेत्रबाट लगिएको प्रसङ्गले पनि यहाँको जडीबुटीको महत्त्व परापूर्वकालदेखि चिनिएको देखाउँछ। यी जडीबुटीको दिगो खेती र देशभित्रै प्रशोधन गरे नेपालको समृद्धिको ढोका खुल्न सक्छ।

त्यसैले जडीबुटीको अथाह भण्डार भएकाले नेपाललाई आयुर्वेदिक औषधीको भूस्वर्ग मानिएको हो।

आधुनिक चिकित्सा पद्धति आज संसारमा सबैभन्दा धेरै प्रयोग हुने उपचार पद्धति हो। यसका धेरै सकारात्मक पक्ष छन्। यसमा रोगको कारण प्रयोगशाला र उपकरणबाट पत्ता लगाइन्छ, त्यसैले निदान सही हुन्छ। औषधी परीक्षणबाट प्रमाणित भएपछि र मेडिकल काउन्सिल, औषधी व्यवस्था विभाग जस्ता निकायको स्वीकृतिपछि मात्र प्रयोग हुन्छन्। दुर्घटना, हृदयाघात, एपेन्डिसाइटिस जस्ता आकस्मिक अवस्थामा यो धेरै प्रभावकारी छ र शल्यक्रियाबाट गम्भीर रोग पनि निको हुन्छन्। खोपले बिफर हटायो र पोलियो लगभग हटाइसकेको छ। प्रविधि र उपकरण समयसमयमा अद्यावधिक भइरहन्छन्।

यसका केही नकारात्मक पक्ष पनि छन्। गाउँगाउँमा दक्ष डाक्टर र स्वास्थ्यकर्मीको अभाव छ। केही औषधीका पार्श्वप्रभाव हुन्छन्। उपचार महँगो हुने भएकाले गरिबको पहुँचबाहिर पर्छ। एन्टिबायोटिक जस्ता औषधी डाक्टरको सल्लाहबिना खाँदा वा बिचमै छाड्दा रोग झन् कडा हुन्छ र दुरुपयोग घातक हुन्छ।

समग्रमा आधुनिक चिकित्सा मानव स्वास्थ्यका लागि ठुलो उपलब्धि हो। यसका नकारात्मक पक्ष घटाउन सरकारले स्वास्थ्य बिमा विस्तार, ग्रामीण क्षेत्रमा जनशक्ति र औषधीको उचित नियमन गर्नुपर्छ भने नागरिकले चिकित्सकको सल्लाहमा मात्र औषधी खानुपर्छ।

‘चिकित्सा विज्ञान र आयुर्वेद चिकित्सा’ निबन्धका आधारमा आयुर्वेदलाई रोग नियन्त्रण गर्न र पार्श्वप्रभावबाट जोगाउन प्रभावकारी मानिनुका कारण यस्ता छन्:

• रोग लाग्नै नदिनमा जोड: आयुर्वेदले आहार, विहार र आचारसंहितामार्फत रोग लाग्नै नदिने उपाय सिकाउँछ। पथ्यापथ्यको पालनाले रोग लाग्ने सम्भावना घट्छ।
• रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता: रसायन चिकित्सा र पञ्चकर्मले शरीर शुद्ध पार्ने र रोगसँग लड्ने क्षमता बढाउने मान्यता छ।
• पूरै व्यक्तिको उपचार: बिरामीको मन, शरीर, प्रकृति र दोषको अवस्था हेरेर उपचार गरिन्छ।
• प्राकृतिक औषधी: जडीबुटीबाट बनेका औषधी प्रयोग हुने भएकाले निबन्धकारका अनुसार यिनको पार्श्वप्रभाव न्यून हुन्छ।
• कम चिरफार र उपकरण: उपचारमा शल्यक्रिया र उपकरण कम चाहिने भएकाले त्यसबाट हुने जोखिम पनि कम हुन्छ।

यसरी आयुर्वेदलाई रोग नियन्त्रण र पार्श्वप्रभावबाट बचाउने पद्धति मानिन्छ। तर निबन्धकार आफैँले भनेझैँ नजानी, अप्रमाणित वा धेरै मात्रामा खाँदा आयुर्वेदिक औषधीले पनि हानि गर्न सक्छ; त्यसैले दर्ता भएका चिकित्सकको सल्लाहमा मात्र यस्ता औषधी प्रयोग गर्नुपर्छ।

स्वस्थ खानपान

शरीरलाई चाहिने सबै पोषक तत्त्व सही मात्रामा दिने र रोगबाट जोगाउने खानपानलाई स्वस्थ खानपान भनिन्छ। स्वस्थ खानामा कार्बोहाइड्रेट दिने भात, रोटी र ढिँडो; प्रोटिन दिने दाल, गेडागुडी, दुध, अन्डा र मासु; भिटामिन र खनिज दिने हरिया सागसब्जी र फलफूल; अनि थोरै मात्रामा चिल्लो पदार्थ सन्तुलित रूपमा हुनुपर्छ। दिनमा पर्याप्त सफा पानी पिउनु पनि उत्तिकै आवश्यक छ। चाउचाउ, चिप्स र चिनी धेरै भएका पेय पदार्थ जस्ता जङ्क फुडमा नुन, चिनी र चिल्लो धेरै हुने भएकाले मोटोपना, मधुमेह र उच्च रक्तचापको जोखिम बढाउँछन्। खाना सधैँ सफा हातले, ताजा र राम्ररी पकाएर खानुपर्छ। स्वस्थ खानपानले शरीरको रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता बढाउँछ, पढाइमा ध्यान केन्द्रित गर्न सघाउँछ र दीर्घ रोगबाट जोगाउँछ।

बुँदा:
१. स्वस्थ शरीर खुसी मनको आधार हो।
२. मानिसको असावधानीले रोग शरीरमा पसेर शक्ति र खुसी लुट्छन्।
३. रोगको सामना गरेर तिनलाई दबाउन र शान्त पार्न चिकित्सा विज्ञान जन्मियो।
४. एलोप्याथी (पश्चिमी विज्ञानको देन) र आयुर्वेद (वैदिक र प्राच्य सभ्यताको देन) सबैभन्दा बढी प्रयोगमा छन्।

सारांश:
स्वस्थ शरीरमा नै खुसी मन रहन्छ, तर मानिसको असावधानीले रोग लागेर शक्ति र खुसी दुवै खोसिन्छन्। यस्ता रोगबाट मुक्ति दिलाउन चिकित्सा विज्ञानको जन्म भयो। अहिले पश्चिमी विज्ञानको देन एलोप्याथी र प्राच्य सभ्यताको देन आयुर्वेद सबैभन्दा बढी प्रयोगमा छन्।

• विषयवस्तुको पहिचान: अनुच्छेदमा आधुनिक चिकित्सा पद्धतिका कुन कुन विशेषता उल्लेख गरिएका छन्?
• अनुमान: औषधी महँगो हुँदा गरिब बिरामीले कस्तो समस्या भोग्नुपर्ला?
• निष्कर्ष: अनुच्छेदका आधारमा गम्भीर र आकस्मिक बिरामीका लागि कुन पद्धति आवश्यक छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्न सकिन्छ?

• अ.किसानले उत्पादन गरेका वस्तु सङ्कलकले सङ्कलन गरी भण्डारण गर्छन् र बजारसम्म पुर्‍याउँछन्। बजारमा पुगेका वस्तु उपभोक्ताले बजार मूल्यमा किनेर उपभोग गर्छन्।
• आ.सङ्कलक र बजारबिचको सम्बन्ध विधानअनुसार हुने व्यवस्था छ। यसले वस्तु उपभोक्तासम्म कुन दरमा पुग्छ भन्ने कुराको निरीक्षण सङ्कलकले गर्न सक्छ। सङ्कलकले सानो नाफाको अंश मात्र राखेर वस्तु बजार पठाउँछन्, त्यसैले कसैले अधिक नाफा लिन पाउँदैन।
• इ.कृषि बजारीकरणमा किसानलाई मल, बिउ र अनुदान दिइन्छ। किसानले उत्पादन गरेका वस्तु सङ्कलक संस्थामार्फत भण्डारकहाँ पठाइन्छ र किसानले उचित मूल्य पाउँछन्। भण्डारकले बजार मूल्य, लागत, माग र आपूर्ति हेरेर संस्थाको विधानअनुसार काम गर्छन्। सङ्कलकले थोरै नाफा राखी वस्तु सुरक्षित रूपमा बजार पठाउँछन् र उपभोक्ताले किनेर उपभोग गर्छन्। यसरी उत्पादनदेखि उपभोगसम्मको चक्रीय प्रवाहले मूल्य स्थिर रहन्छ, मुद्रास्फीति हुँदैन र बजारमा अभाव हुँदैन।
• ई.सरकारले कृषकलाई आवश्यक मल, बिउ र अनुदान रकम दिनुपर्छ; रासायनिक मलभन्दा प्राङ्गारिक मलको प्रयोगमा प्रोत्साहन गर्नुपर्छ; सिँचाइ, बाटो र सञ्चारको उचित व्यवस्था मिलाइदिनुपर्छ।

• अ.उप: उपभोक्ता (वा उपभोग, उपयोग); सम्: सम्बन्ध (वा सङ्कलक, सञ्चार, सङ्गठन); उत्: उत्पादन।
• आ.कृदन्त शब्द: गरेर (गर् + एर), पठाउने (पठाउ + ने) (अन्य: दिने, पठाउँदा, हुँदा, पुगेका)।
• इ.ह्रस्व उकार भएका शब्द:

• सुरुमा: उत्पादन, उपभोक्ता, उचित, सुरक्षित
• बिचमा: अनुदान, अनुरूप
• अन्त्यमा: वस्तु, बिउ

• क.भाषा संस्कृतिको खोज अनुसन्धान गरेर
• ख.सन् १९०४ जनवरी १ तारिखका दिन
• ग.आफ्नो जाति र भाषा विकासको गतिमा पछि पर्नु
• घ.हुलाक टिकट

• क.किराँत भाषा र संस्कृतिसम्बन्धी आफूले सङ्कलन गरेका थुप्रै पुरातात्त्विक सामग्री लिएर उनी काठमाडौँ आएका थिए।
• ख.बुबाबाट उनले किराँतीहरूको इतिहास गौरवपूर्ण भएको, तर आफ्नै भाषा, लिपि र संस्कृति लोप हुन लागेको जानकारी पाएका थिए।
• ग.उनको मृत्यु सन् १९७५ मा भएको थियो।
• घ.उनले किराँत लिम्बू भाषा, लिपि र संस्कृतिको विकासमा योगदान दिएका थिए।

(सात सातओटा लेखे पुग्छ।)

यीमध्ये मुकुन्दपुर, गुरु र पृथुकुमार मा एकभन्दा बढी ठाउँमा ह्रस्व उ छ।

• सुरुमा: उपचार, उपाय, सुधार, मुक्ति, सुरु, दुर्घटना, उपहार
• बिचमा: आयुर्वेद, आयुर्विज्ञान, अनुसन्धान, अनुगमन, दुरुपयोग
• अन्त्यमा: आयु, जलवायु, सुरु, हुनु, गर्नु, सक्नु

नेपालको प्राकृतिक विविधता

नेपाल क्षेत्रफलका हिसाबले सानो देश हो, तर प्राकृतिक विविधताका हिसाबले संसारकै धनी देशमध्ये पर्छ। करिब दुई सय किलोमिटर चौडाइभित्र नै यहाँ तराईको समथर फाँटदेखि संसारको सर्वोच्च शिखरसम्म पाइन्छ। यही विविधता नेपालको पहिचान र सम्पत्ति हो।

नेपालको सबैभन्दा होचो स्थान झापाको केचनाकलन समुद्र सतहबाट करिब ५९ मिटर अग्लो छ भने सबैभन्दा अग्लो सगरमाथा ८,८४८.८६ मिटर अग्लो छ। आठ हजार मिटरभन्दा अग्ला संसारका चौध हिमालमध्ये आठओटा नेपालमा पर्छन्। उचाइ बदलिँदै जाँदा हावापानी पनि बदलिन्छ: तराईमा उष्ण, पहाडमा समशीतोष्ण र हिमालमा अति चिसो हावापानी पाइन्छ।

हिमालबाट बग्ने कोसी, गण्डकी र कर्णाली जस्ता ठुला नदी र तिनका सहायक नदीले नेपाललाई जलस्रोतमा धनी बनाएका छन्। यिनले सिँचाइ, खानेपानी र जलविद्युत्को ठुलो सम्भावना बोकेका छन्। रारा, फोक्सुन्डो, फेवा जस्ता ताल र अनेक झरनाले प्राकृतिक सौन्दर्य बढाएका छन्।

हावापानीको विविधताले गर्दा नेपालमा छ हजारभन्दा बढी प्रजातिका फूल फुल्ने वनस्पति पाइन्छन्। तराईका साल र सिसौका जङ्गलदेखि पहाडका गुराँस र हिमाली भेगका यार्सागुम्बा र जटामसीसम्म यहाँ पाइन्छन्। जीवजन्तुमा पनि नेपाल उत्तिकै धनी छ: आठ सयभन्दा बढी प्रजातिका चरा र दुई सयभन्दा बढी प्रजातिका स्तनधारी जनावर यहाँ पाइन्छन्। एकसिङ्गे गैँडा, पाटे बाघ, हिउँ चितुवा र रातो पान्डा जस्ता संसारमै दुर्लभ जनावरको बासस्थान पनि नेपाल हो।

यो विविधता जोगाउन नेपालले राष्ट्रिय निकुञ्ज, वन्यजन्तु आरक्ष र संरक्षण क्षेत्र स्थापना गरेको छ। सामुदायिक वन कार्यक्रमले पहाडका धेरै नाङ्गा डाँडा फेरि हरिया बनाएको छ। तर वन फडानी, अनियन्त्रित सडक निर्माण, चोरी सिकार र जलवायु परिवर्तनले यो विविधतामाथि खतरा बढाएका छन्।

समग्रमा भौगोलिक बनावट, हावापानी, जलस्रोत, वनस्पति र जीवजन्तुको विविधताले नेपाललाई प्राकृतिक सम्पदाको भण्डार बनाएको छ। यो सम्पदाको दिगो उपयोग र संरक्षण गर्न सके पर्यटन, कृषि र ऊर्जामार्फत देशको समृद्धि सम्भव छ।