परीक्षा अभ्यास

• पाताल: पृथ्वीमुनि रहेको मानिने लोक; धेरै गहिरो ठाउँ
• टीका: निधारमा लगाइने टीको; कुनै ग्रन्थ वा भनाइको व्याख्या (कथामा ‘टीकाटिप्पणी’ भनेर व्याख्याको अर्थमा आएको छ)
• अतीत: बितेको समय, विगत
• किल्ला: सुरक्षाका लागि चारैतिरबाट घेरेर बलियो बनाइएको ठाउँ, गढी
• घनघोर: अत्यन्त बाक्लो वा डरलाग्दो (घनघोर जङ्गल, घनघोर वर्षा)
• शपथ: केही गर्ने वा नगर्ने भनी गरिने दृढ वाचा, कसम
• अवतार: देवताले पृथ्वीमा लिएको जन्म; कुनै गुणको साकार रूप (शक्तिको अवतार)
• राँको: बलेको आगोको मुस्लो, मसाल
• हालत: अवस्था, दशा

• कानमा तेल हाल्नु (सुनेर पनि वास्ता नगर्नु): आमाले पटकपटक सम्झाउँदा पनि भाइ कानमा तेल हालेर मोबाइल चलाइरह्यो।
• आँखामा बिझाउनु (अरूलाई मन नपर्नु, खट्किनु): कक्षामा प्रथम भएपछि सीता केही साथीका आँखामा बिझाउन थालिन्।
• कम्मर कस्नु (कुनै काम गर्न दृढ भएर तयार हुनु): एसईईमा राम्रो गर्न रमेशले यस वर्ष कम्मर कसेर पढ्न थाल्यो।
• आगो खेलाउनु (जानीजानी खतरा मोल्नु): मातेर गाडी चलाउनु भनेको आगो खेलाउनु हो।
• वाल्ल पर्नु (के भयो थाहा नपाई अलमलमा पर्नु): जादुगरले खाली टोपीबाट परेवा निकालेको देखेर सबै दर्शक वाल्ल परे।
• तेल घस्नु (आफ्नो काम बनाउन चाकरी गर्नु): बढुवा पाउन ऊ हाकिमको पछिपछि तेल घस्दै हिँड्छ।
• भासमा फस्नु (निस्कन गाह्रो हुने अप्ठ्यारोमा पर्नु): धेरै ब्याजमा ऋण लिएर उनी भासमा फसे।
• चोचोमोचो मिलाउनु (चिप्लो कुरा गरेर आफ्नो स्वार्थ मिलाउनु): चुनाव आएपछि केही नेता हरेक टोलमा गएर चोचोमोचो मिलाउन थाल्छन्।

बाँकी रहेका दुई अर्थ, ‘अर्काको प्रगतिमा अनावश्यक डाहा गर्नु’ र ‘मिहिनेतअनुसारको लाभ नपाउनु’, कुनै उखानसँग मिल्दैनन्।

• सधैँ इमानदार रहेका हाम्रा प्रधानाध्यापकको चरित्रबारे शङ्का गर्नु पर्दैन; अकबरी सुनलाई कसी लाउनु पर्दैन।
• दिनरात खेतमा खटेका किसानले नै राम्रो बाली भित्र्याए; जसले मह काढ्छ उसले हात चाट्छ।
• परीक्षामा फेल भएपछि सुरेशले प्रश्नपत्र नै कडा भयो भन्यो; नाच्न नजान्ने आँगन टेढो।
• सानै उमेरमा चित्रकलामा पुरस्कार जित्ने निर्मला अहिले नामी कलाकार भइन्; हुने बिरुवाको चिल्लो पात।
• गाउँलेले जति गिज्याए पनि गीताले बाटो बनाउने काम छाडिनन्; काग कराउँदै छ, पिना सुक्दै छ।

अनुच्छेदका अनुकरणात्मक शब्द: लटरम्म (सुन्तला फलेको रूप), घ्याच्च (बस रोकिएको चाल), हस्याङफस्याङ (हतारिँदै हिँडेको चाल), चिटिक्क (सफा र राम्रो सजिएको रूप), छक्क (अचम्मको भाव), चटक्क (एकैचोटि पूरै छोडेको भाव) र गदगद (खुसीले भरिएको भाव)।

अंश, आँसु, ऋण, कक्ष, क्षमा, गुलाफ, ज्ञानी, ज्वाला, त्याग, त्रिलोचन, थुनुवा, सिर्जना

शब्दकोशमा क्ष लाई क्+ष, ज्ञ लाई ज्+ञ र त्र लाई त्+र मानिन्छ। त्यसैले क्षमा कक्ष पछि र ख भन्दा अघि आउँछ। ज्ञानी र ज्वाला दुवै ज् बाट सुरु हुन्छन्; पछिको ञ वर्णमालामा व भन्दा अघि आउने भएकाले ज्ञानी पहिले आउँछ। त्यस्तै त्याग (त्+य) त्रिलोचन (त्+र) भन्दा अघि आउँछ।

• व्यक्तित्व: व्यक् - ति - त्व; सुरुको व्य मा व् र य दुवै सुनिनुपर्छ।
• षड्यन्त्र: षड् - यन् - त्र; नेपालीमा ष लाई स जस्तै उच्चारण गरिन्छ।
• गलहत्ती: ग - ल - हत् - ती; त्त दोहोरो सुनिनुपर्छ।
• प्रयत्न: प्र - यत् - न; त् आधा मात्र।
• आश्वासन: आश् - वा - सन।
• देशभक्ति: देश - भक् - ति।
• चित्त: चित् - त; ‘चित’ भन्दा अर्थ नै बदलिन्छ।
• उज्यालो: उ - ज्या - लो।
• मूर्ति: मूर् - ति; र् अघिल्लो अक्षरसँग जोडिन्छ।

यसलाई ठुलो स्वरले दुई तीन पटक भन्नुहोस्, आफ्नो आवाज फोनमा रेकर्ड गरेर सुन्नुहोस् र अड्किएका शब्द फेरि भन्नुहोस्।

• क.‘घरझगडा’ कथा दसओटा अनुच्छेदमा संरचित छ।
• ख.कथाको प्रारम्भ रानी राजेन्द्रलक्ष्मी नजरबन्दबाट छुटेको घटनाबाट भएको छ।
• ग.कथामा रानी राजेन्द्रलक्ष्मी र राजकुमार बहादुर शाहको मात्र प्रत्यक्ष भूमिका देखिएको छ। रणबहादुर शाह, गजराज मिश्र, बलि बानियाँ, रामकृष्ण कुँवर र दलजित शाहको नाम मात्र आउँछ।
• घ.बहादुर शाह दुई पटक वाल्ल पर्छन्: रानीले एकताको कुरा गरेपछि चौथो अनुच्छेदमा र रानीको चेतावनी सुनेपछि आठौँ अनुच्छेदमा।

• क.रानीले बहादुर शाहलाई नुवाकोटबाट छुटाएर एकताको आग्रह गरेपछि र उनले सहमति जनाएपछि पनि दुवैबिचको सम्बन्ध झन् बिग्रियो। अन्त्यमा बहादुर शाहले रानीलाई नै नजरबन्दमा पारे। यही घटना सम्झँदै रानीले मनमनै गरेको कुराका सन्दर्भमा यो कथांश आएको हो।
• ख.बहादुर शाहको मनमा रानीप्रति शङ्का र नायबीको लोभ थियो। त्यसमाथि कुरौटे भारदारले कुरा लगाएर वैमनस्य बढाइदिएका थिए। खराब नजरले हेर्दा असल कुरा पनि खराब देखिन्छ, त्यसैले रानी उनको आँखामा बिझाउन थालिन्।
• ग.रानीले असल भावनाले गरेको व्यवहार, दिएको सल्लाह र देखाएको माया पनि बहादुर शाहले उल्टो अर्थमा लिए; हितका कुरालाई पनि आफूविरुद्धको षड्यन्त्र ठाने। यही अमृतको कणमा विष देख्नुको तात्पर्य हो।
• घ.दुवैमा एकअर्काप्रति अविश्वास थियो, बहादुर शाहले रानीका असल कुरालाई पनि शत्रुता ठाने। बिचमा कुरा लगाउने भारदार थिए। एउटाले आक्रमण गर्दा अर्कोले प्रत्याक्रमण गर्‍यो, त्यसैले घातप्रतिघात चलिरह्यो।

१. राजेन्द्रलक्ष्मी नजरबन्दबाट छुट्नु (घ)
२. नाग बनेर आए पनि यिनीसँग म डराउन्नँ भन्नु (झ)
३. हुन त विष संशोधन गरेपछि रसायन बन्छ भन्ने प्रयत्न गरेकी हुँ भन्नु (च)
४. चौबिसीहरूले सङ्गठन गर्न थालेको गुप्ती खबर सुन्नु (छ)
५. आपसी फुट नै जातिको पतनको चिह्न हो भन्नु (ञ)
६. बहादुर शाहले कुरौटेले वैमनस्य बढाइदिएको बताउनु (ङ)
७. बालुवाले तिललाई पनि बालुवा नै सम्झन्छ भनेझैँ उनका आँखामा म बिझाउन थाल्नु (ख)
८. शक्ति नभएका भए महाकाली, महालक्ष्मी र महासरस्वतीलाई कसैले पुज्ने थिएनन् भन्नु (ज)
९. राजेन्द्रलक्ष्मीले बहादुर शाहको सकारात्मक भूमिकाको वर्णन गर्नु (क)
१०. गोरखामा हमला गर्न लागेको खबर आउनु (ग)

क. राजेन्द्रलक्ष्मी र बहादुर शाह दुवै गोरखा राजपरिवारका महत्त्वाकाङ्क्षी र देशको चिन्ता गर्ने पात्र हुन्, तर तिनका स्वभावमा धेरै फरक छ।

समग्रमा राजेन्द्रलक्ष्मी भावना र मातृत्वले डोरिएकी गतिशील पात्र हुन् भने बहादुर शाह चलाख र गोप्य मनसाय भएका स्थिर पात्र हुन्।

ख. कथाअनुसार त्यस समय गोरखाको राजनीति अस्थिर र तनावपूर्ण थियो। राजा रणबहादुर शाह बालक थिए, त्यसैले नायबीका लागि आमा राजेन्द्रलक्ष्मी र काका बहादुर शाहबिच सङ्घर्ष चलिरहेको थियो। दरबारमा एकले अर्कालाई थुन्ने र छुटाउने काम भइरहेको थियो। भारदारहरू दुई पक्षमा बाँडिएका थिए; केही न्यायका पक्षमा थिए भने केही जता जित उतै लाग्ने अवसरवादी थिए र कुरा लगाएर वैमनस्य बढाउँथे। बाहिर पाल्पा, पर्वत, लमजुङ, तनहुँ लगायतका चौबिसी राज्य गोरखाविरुद्ध सङ्गठित भई हमलाको तयारीमा थिए र गोरखाका सरदारले युद्धमा ज्यान गुमाइसकेका थिए। पूर्वतिर पनि उस्तै अवस्था थियो। यसरी भित्र घरझगडा र बाहिर शत्रुको खतरा भएको समय नै कथाको राजनीतिक परिवेश हो।

ग. बहादुर शाह बेतिया पुगेपछि राजेन्द्रलक्ष्मी आत्तिइन्, किनभने उनी त्यहाँ कुन जाल बुन्न गएका हुन् भन्ने उनलाई थाहा थिएन। बहादुर शाह शक्ति जुटाएर फर्किए भने धेरै भारदार झरेका पात जस्तै उनकै पछि लाग्ने डर थियो। नफर्किए पनि रानीले आफ्नो हातको ढाल र तरबार जस्तो योग्य सहयोगी गुमाइसकेकी थिइन्। त्यसमाथि चौबिसी राज्यहरू गोरखामाथि आक्रमण गर्ने तयारीमा थिए। उनलाई देवरलाई सही ठाउँमा उपयोग नगरेकामा पछुतो पनि लाग्यो। यिनै कारणले उनी आत्तिइन्।

घ. ‘घरझगडा’ कथाको मुख्य सन्देश हो: घरभित्रको फुट नै बाहिरी शत्रुलाई उठ्ने मौका दिने मूल कारण हो। परिवार, समाज र राष्ट्र बलियो बनाउन व्यक्तिगत स्वार्थ, शङ्का र अहङ्कार त्यागेर एकताबद्ध हुनुपर्छ। कुरा लगाउने र अवसरवादी मान्छेका कुरामा लाग्नु हुँदैन, मनका कुरा खुलस्त गर्नुपर्छ र योग्य व्यक्तिलाई शत्रु नबनाई उचित ठाउँमा उपयोग गर्नुपर्छ।

म दुवैलाई पहिले शान्त भएर बस्न अनुरोध गर्थेँ। त्यसपछि यसो भन्थेँ: “बाहिर चौबिसी राज्यहरू हमलाको तयारीमा छन्, तर हामी भित्रै झगडा गरिरहेका छौँ। अहिले एकले अर्कालाई हराउनु भनेको गोरखालाई हराउनु हो।” रानीलाई म बहादुर शाहको योग्यता र पहिले गरेको सहयोग सम्झेर उनलाई सेनाको जिम्मा दिन सल्लाह दिन्थेँ, किनभने युद्धको वेला अनुभवी नेतृत्व चाहिन्छ। बहादुर शाहलाई भने कसम पालना गर्न र रानीविरुद्ध गोप्य योजना नबनाई मनका कुरा सिधै भन्न आग्रह गर्थेँ, किनभने लुकाएको कुराले नै विस्फोट हुन्छ। दुवैलाई कुरा लगाउने भारदारबाट टाढा रहन, शासनका काम बाँडफाँट गरेर लिखित सहमति गर्न र गुरु गजराज मिश्र जस्ता निष्पक्ष व्यक्तिलाई साक्षी राख्न भन्थेँ। यसो गरे बाहिरी शत्रुसँग एक भएर लड्न सकिन्थ्यो र बालक राजाको राज्य पनि सुरक्षित रहन्थ्यो।

प्रस्तुत पङ्क्ति बदरीनाथ भट्टराईको ‘घरझगडा’ कथाबाट लिइएको हो। राजगुरु गजराज मिश्रले व्याख्या गरेको यो भनाइ रानी राजेन्द्रलक्ष्मीले मनमनै स्विकार्छिन्। यही नै कथाको केन्द्रीय विचार हो।

घर, समाज वा देशभित्र आपसमा झगडा हुँदा सबैको शक्ति एकअर्कालाई हराउनमै खर्च हुन्छ। अविश्वास बढ्छ, गोप्य कुरा बाहिर जान्छन् र साझा लक्ष्य बिर्सिन्छ। यस्तो कमजोर अवस्थामा बाहिरका शत्रुले सजिलै आक्रमण गर्छन् वा एउटा पक्षलाई अर्काविरुद्ध प्रयोग गर्छन्। कथामा पनि रानी र बहादुर शाह थुनाथुन गरिरहँदा चौबिसी राज्य सङ्गठित भए र गोरखामाथि हमलाको तयारी गरे। ‘फुटाऊ र राज गर’ भन्ने नीतिले धेरै देश पराधीन भएका उदाहरण इतिहासमा छन्। दुई दाजुभाइको झगडामा तेस्रोले फाइदा लिन्छ भन्ने लोकभनाइ पनि यही हो।

त्यसैले शत्रुको सामना गर्नुअघि घरभित्र एकता चाहिन्छ। आपसी मतभेद छलफलबाट मिलाएर साझा हितमा एक हुनु नै परिवार, समाज र राष्ट्रको सुरक्षाको आधार हो।

प्रस्तुत पङ्क्ति ‘घरझगडा’ कथामा नजरबन्दबाट छुटेपछि रानी राजेन्द्रलक्ष्मीले भनेको भनाइ हो।

पिङ खेल्दा कहिले यता कहिले उता झुलिन्छ, कतै स्थिर भइँदैन। शङ्कालाई डोरी र मनको डगमगाइलाई पिङ बनाएर लेखकले शङ्काले मान्छेलाई निर्णय गर्न नदिने कुरा देखाएका छन्। ‘यसो गरूँ कि उसो’ भनेर शङ्का गरिरहँदा समय र अवसर दुवै गुम्छन् अनि विरोधीले फाइदा लिन्छ। रानी आफ्नो पक्षमा न्यायप्रेमी भारदार भएको देखेर अब शङ्का गरेर अलमलिनु हुँदैन, आत्मविश्वासका साथ अघि बढ्नुपर्छ भन्छिन्।

दैनिक जीवनमा पनि परीक्षाको तयारी, पेसा रोज्ने वा कुनै राम्रो काम सुरु गर्ने वेला अनावश्यक शङ्काले मान्छेलाई पछाडि पार्छ। विचार गरेर निर्णय गर्नु र निर्णयपछि दृढ भएर लाग्नु बुद्धिमानी हो; शङ्कामै झुलिरहनु नादानी हो।

प्रतापसिंह शाहको मृत्युपछि बालक राजा रणबहादुर शाहको नायबी चलाउने रानी राजेन्द्रलक्ष्मी र देवर बहादुर शाहबिच सत्ताका लागि सङ्घर्ष चल्छ। बेतियाबाट आएर सहयोग गरेका बहादुर शाहलाई रानीले पछि नजरबन्दमा राख्छिन्। चौबिसी राज्य गोरखाविरुद्ध सङ्गठित भएको र गोरखाका सरदारले युद्धमा ज्यान दिएको खबर आएपछि राजगुरुको ‘घरझगडाले बाहिरी शत्रु उठ्छ’ भन्ने कुरा सम्झेर रानी उनलाई छुटाउँछिन् र एकताको आग्रह गर्छिन्। बहादुर शाह सहमति जनाउँछन्, तर कुरौटे भारदारका कारण वैमनस्य बढ्दै जान्छ र उनले रानीलाई नै थुनामा पार्छन्। छुटेपछि रानी उनलाई नारीको शक्तिको चेतावनी दिन्छिन्; बहादुर शाह आफू देशका लागि यसो गरेको र आदेश भए छोड्न तयार भएको बताउँछन्। उनी बेतिया गएपछि रानीलाई योग्य देवरलाई उचित ठाउँमा प्रयोग नगरेकामा र अवसरवादी भारदारको षड्यन्त्र नबुझेकामा पछुतो लाग्छ। उता पर्वत, लमजुङ र तनहुँले गोरखामाथि हमलाको तयारी गरेको खबर आउँछ र रानी ‘अब के गर्ने?’ भन्ने चिन्तामा पर्छिन्।

राजेन्द्रलक्ष्मीका सबै कार्य राष्ट्रियता र स्वाधीनताका लागि मात्र छैनन्; तिनमा छोराको माया, सत्ताको चाहना र व्यक्तिगत रिस पनि मिसिएका छन्।

उनका केही कार्य साँच्चै राष्ट्रका लागि छन्। चौबिसी राज्यको खतरा देखेर उनले बहादुर शाहलाई नुवाकोटबाट छुटाइन् र आपसी फुट जातिको पतनको चिह्न हो भन्दै पृथ्वीनारायण शाहले बसालेको एकताको जगमा अघि बढ्न आग्रह गरिन्। बाहिरी शत्रुलाई नदबाई घरमा रडाको मच्चाउनु ठिक होइन भन्ने उनको सोच पनि राष्ट्रप्रेमी छ।

तर उनका धेरै निर्णयका पछाडि छोराको राज्य र आफ्नो नायबी जोगाउने चाहना छ। उनी आफैँ भन्छिन्, छोरो नै मेरो सर्वस्व हो। देवरलाई नजरबन्दमा राख्नु पनि राष्ट्रभन्दा आफ्नो अधिकारको रक्षाका लागि थियो। उनको भाषामा रिस र बदलाको भाव पनि छ: ‘नाग बनेर आए पनि डराउन्नँ’, ‘आगो खेलाउनेको कुन गति हुन्छ’। अन्त्यमा उनी आफैँ स्विकार्छिन्, घरझगडा निभाउन खोज्दा उनले झन् राँको सल्काइन्।

त्यसैले राजेन्द्रलक्ष्मीमा राष्ट्रप्रेम छ, तर उनका कार्य मातृत्व, सत्ता र राष्ट्रहितको मिश्रण हुन्; सबै कार्य राष्ट्रियता र स्वाधीनताका लागि मात्र थिए भन्न सकिँदैन।

‘घरझगडा’ कथाले सत्ताका लागि हुने सङ्घर्षलाई परिवार र देश दुवैलाई कमजोर बनाउने विनाशकारी खेलका रूपमा देखाएको छ।

कथामा सत्ताको सङ्घर्ष परिवारभित्रै छ। भाउजू र देवर, जो एकअर्काका सहयोगी हुनुपर्थ्यो, नायबीका लागि एकअर्कालाई नजरबन्दमा पार्छन्। दुवैले आफूलाई देशभक्त र अर्कालाई दोषी देखाउँछन्: रानी छोरा र देशको रक्षाको कुरा गर्छिन्, बहादुर शाह ‘आगलागी हुन लागेको बत्ती’ निभाएको तर्क दिन्छन्। यसरी कथाले सत्ताको लडाइँमा सबैले आफ्नो स्वार्थलाई राष्ट्रहितको लुगा लगाउँछन् भन्ने देखाएको छ।

कथाले सत्ताको सङ्घर्षमा अवसरवादी पात्रको भूमिका पनि देखाएको छ। कुरौटे र जता जित उतै लाग्ने ‘चमेरा’ भारदारले वैमनस्य बढाउँछन् र आफ्नो स्वार्थ पूरा गर्छन्। सत्ताको खिचातानीमा कसम तोडिन्छन्, विश्वास टुट्छ अनि तिलजस्तो कुरा पहाड बन्छ।

कथाको अन्त्य नै यसको सबैभन्दा कडा समीक्षा हो। दरबारमा थुनाथुन चलिरहँदा चौबिसी राज्यहरू हमलाको तयारी गर्छन्; सत्ताको लडाइँले देशलाई नै खतरामा पार्छ। रानीको पछुतोले यो सङ्घर्षमा कोही विजयी हुँदैन भन्ने देखाउँछ।

यसरी कथाले सत्ताको सङ्घर्षलाई एकता भत्काउने, बाहिरी शत्रुलाई बलियो बनाउने र अन्त्यमा सबैलाई पछुतो दिने प्रवृत्तिका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ। यो सन्देश आजको राजनीतिमा पनि उत्तिकै सान्दर्भिक छ।

• अ.व्यक्तिका मनमा सत्त्व, रज र तम गरी तीन प्राकृतिक गुण रहेका हुन्छन्।
• आ.मनले इन्द्रियलाई नियन्त्रण गर्छ। आत्माले मनमार्फत इन्द्रियलाई काममा लगाउँछ। मनको सम्पर्क जुन इन्द्रियसँग हुन्छ, त्यही इन्द्रियबाट ज्ञान प्राप्त हुन्छ।
• इ.राजस र तामस दुवै दोषपूर्ण मन मानिन्छन्। राजस मन रागले भरिएको, सचेत र चञ्चल हुन्छ भने तामस मन क्रोधी र अज्ञानी हुन्छ।
• ई.तीन गुणमध्ये जुन गुण बलियो हुन्छ, व्यक्तिको आचरण र बानी त्यही गुणअनुसार हुन्छ। आहार, आचरण र परिस्थितिले बेलाबेलामा अरू गुणलाई पनि जगाउँछन् र व्यवहार बदल्छन्।

• अ.‘गर्छ’ को धातु गर् र ‘मानिन्छ’ को धातु मान् हो। (मानिन्छ = मान् + इ + न्छ; यहाँ ‘इ’ ले कर्मवाच्य बनाएको छ।)
• आ.अनुच्छेदका सकर्मक धातु गर् (नियन्त्रण गरेको हुन्छ) र मान् (राजस र तामसलाई दोषपूर्ण मानिन्छ) हुन्। फरक वाक्यमा: दिदीले बिहानै आँगन सफा गरिन्। हामी सबै विद्यालयका नियम मान्छौँ।
• इ.दीर्घ ईकार भएका शब्द: जीव, शरीर, तीव्र, क्रोधी, अज्ञानी (यीमध्ये कुनै चार)।

ध्यान दिनुहोस्: घरमुलीले आदरअनुसार आज्ञा दिएका छन्: तँ (बढार्), तिमी (गर, ल्याऊ), तपाईँ (ल्याउनुहोस्)।

• क.बेठिक। सुनको चरो देखेर लोभ हत्केलालाई लागेको थियो। बुढीऔँलाले त ‘म बुढो भएँ, थिच्न सक्दिनँ’ भनेको थियो।
• ख.बेठिक। चरो निकै बलियो थियो, त्यसैले औँलाहरूलाई त्यसलाई थिचिरहन गाह्रो भएको थियो।
• ग.ठिक। माहिलीऔँलाले मलाई किन अग्ले र नराम्रो भनेको भनेर निहुँ खोजेको थियो।
• घ.ठिक। कान्छीऔँलासम्मलाई फकाएपछि पाँचओटै औँलाले चरोलाई मुठीभित्र पक्रिराखे।

• क.सुनैसुनले बनेको चरो उड्दै आएर हत्केलामा बसेछ।
• ख.हत्केलाले पाँचओटै औँलालाई मुठी कसेर चरो थिच्न भनेको छ।
• ग.साहिँलीऔँलाले नाम नभएको छोरालाई के काम भनेर निहुँ खोजेपछि हत्केलाले त्यसो नभन्न भन्यो। चरो उड्यो भने सबै बरबाद हुन्छ, अबदेखि उसलाई नाम नभएको कहिल्यै भनिने छैन, ऊ राम्रो नाम भएको छोरो हो भनेर हत्केलाले फकाएछ।
• घ.यस संवादबाट मिलेर बसे जस्तोसुकै कठिन काम पनि पूरा हुन्छ भन्ने शिक्षा पाइन्छ। ठुलो, सानो, अग्लो, दुब्लो जे भए पनि सबैको आफ्नै महत्त्व हुन्छ। एउटा मात्र छुट्टिए पनि सबैको हानि हुन्छ; पाँचओटै औँला हत्केलासँग मिलेर बसेकाले चरो समातियो र राम्रो मूल्यमा बिक्यो। ‘घरझगडा’ कथाले पनि घरभित्रको फुटले बाहिरी शत्रुलाई फाइदा पुग्छ भनेर यही एकताको सन्देश दिन्छ।

क.

ख.

ग. सकर्मक क्रियापद: किने (किन्), गरे (गर्), पढिन् (पढ्)। अकर्मक क्रियापद: निस्के (निस्क्), गए (जा), रमाए (रमाउ)।

यी रूप क्रमशः सामान्य वर्तमान, सामान्य भूत, सामान्य भविष्यत्, सम्भावनार्थ, अपूर्ण भूत, पूर्ण भूत, अभ्यस्त भूत, अज्ञात भूत र इच्छार्थका हुन्। दि को रूप दे (देला, देओस्) र समाउ को रूप समात् (समात्यो, समातेको) भएको ख्याल गर्नुहोस्।

‘आशा गरेकी थिएँ’ को ‘गरेकी’ (गर् + एकी) पनि कृदन्त रूप हो; यसले ‘थिएँ’ सँग मिलेर पूर्ण भूतको क्रियापद बनाएको छ।

सकर्मक (कर्म भएका): आशा गरेकी थिएँ (गर्), तिललाई बालुवा सम्झन्छ (सम्झ्), विष देख्न थाले (देख्), चिनीलाई गेगर सम्झे (सम्झ्), वाणको रूप लियो (लि), जाल बुनेको (बुन्), अमृतका कण बर्साएका (बर्साउ), त्यागेकालाई हुलेको (हुल्), चित्त बुझाएँ (बुझाउ)।

अकर्मक (कर्म नभएका): फूल झरेर (झर्), काँडा मात्र रहेका (रह्), बनेर आएछन् (आ), म बिझाउन थालेँ (बिझाउ), घातप्रतिघात चल्दै गयो (चल्, जा), जालमा म पो परेँ (पर्), कैदी जस्तो भएर बस्नुपर्दा (बस्)।

गत शुक्रबार हाम्रो विद्यालयमा वक्तृत्वकला प्रतियोगिता भयो। बिहान दश बजे सबै विद्यार्थी चौरमा जम्मा भए। प्रधानाध्यापकले दीप बालेर कार्यक्रम उद्घाटन गर्नुभयो। कक्षा ८ देखि १० सम्मका बाह्र जना प्रतियोगीले ‘मोबाइल: वरदान कि अभिशाप?’ विषयमा आफ्ना विचार राखे। मेरो पालो आउँदा म अलिक डराएँ, तर बोल्न थालेपछि आत्मविश्वास फर्कियो। तीन जना शिक्षकले निर्णायक भएर अङ्क दिनुभयो। अन्त्यमा कक्षा १० की प्रतिभा प्रथम भइन्। सबै साथी ताली बजाउँदै रमाए। प्रधानाध्यापकले विजेतालाई प्रमाणपत्र र पुस्तक दिनुभयो।

कालीगण्डकी मा बिच (ली) र अन्त्य (की) दुवैमा दीर्घ ई छ।

राजेन्द्रलक्ष्मीले, नायबीमा जस्ता शब्दमा ‘ले’, ‘मा’ नामयोगी हुन्; मूल शब्दको अन्त्यमा दीर्घ ई भएकाले यिनलाई अन्त्यमा दीर्घ ई भएका शब्दमा राखिएको छ। ‘खालि’ र ‘मातृभूमि’ मा ह्रस्व इ छ, किनभने ‘खालि’ अव्यय हो र ‘भूमि’ संस्कृतमै ह्रस्व छ।

यक्षको प्रश्न

पाण्डवहरू वनवासमा थिए। एक दिन उनीहरू आश्रमको छेउमा बसिरहेका वेला एक जना ब्राह्मण हतारिँदै आए र भने, “महाराज, म यज्ञका लागि आगो बाल्ने अरणी रुखमा झुन्ड्याएर राखेको थिएँ। एउटा मृग आयो, त्यसको सिङमा अरणी अड्कियो र ऊ जङ्गलतिर भाग्यो। अरणीबिना मेरो यज्ञ रोकिन्छ। कृपया खोजिदिनुहोस्।”

ब्राह्मणको दुःख देखेर पाँचै दाजुभाइ धनुकाँड लिएर मृगको पछि लागे। मृग कहिले देखिन्थ्यो, कहिले हराउँथ्यो। बिहानदेखि दिउँसोसम्म दौडँदा उनीहरू थाकेर एउटा रुखमुनि बसे। सबैलाई साह्रै तिर्खा लागेको थियो।

युधिष्ठिरले कान्छा भाइ सहदेवलाई भने, “भाइ, नजिकै कतै पानी छ कि हेर त।” सहदेव रुखमा चढे र अलि पर एउटा सफा पोखरी देखे। उनी दौडेर त्यहाँ पुगे। अँजुलीमा पानी लिन लाग्दा आकाशबाट आवाज आयो, “पख! यो पोखरी मेरो हो। पहिले मेरा प्रश्नको उत्तर देऊ, अनि पानी खाऊ।”

तिर्खाले आकुल सहदेवले त्यो आवाजको वास्ता गरेनन्। उनले एक घुट्को पानी के खाएका थिए, त्यहीँ बेहोस भएर ढले।

भाइ नफर्किएपछि युधिष्ठिरले नकुल, अर्जुन र भीमलाई एकपछि अर्को गरी पठाए। उनीहरू पनि उस्तै चेतावनी नटेरेर पानी खाँदा ढले। अन्त्यमा युधिष्ठिर आफैँ पोखरीमा पुगे। चारै भाइलाई ढलेको देखेर उनको मन चिसो भयो, तर उनले धैर्य राखे। आवाज फेरि आयो। यसपालि युधिष्ठिरले विनम्र हुँदै भने, “तपाईँका प्रश्न सोध्नुहोस्, म सक्दो उत्तर दिन्छु।”

किनारमा एक जना यक्ष देखा परे र एकपछि अर्को प्रश्न सोध्न थाले। “पृथ्वीभन्दा गह्रौँ को?” युधिष्ठिरले भने, “आमा।” “आकाशभन्दा अग्लो को?” “बुबा।” “संसारको सबैभन्दा ठुलो आश्चर्य के हो?” “हरेक दिन मान्छे मरेको देखेर पनि बाँचेकाहरू आफू कहिल्यै नमर्ने ठान्छन्, यही ठुलो आश्चर्य हो।”

उत्तरले खुसी भएर यक्षले भने, “तिम्रा एक जना भाइलाई जीवित पारिदिन्छु, कसलाई रोज्छौ?” युधिष्ठिरले नकुललाई रोजे। “बलियो भीम वा धनुर्धारी अर्जुनलाई किन होइन?” यक्षले सोधे। युधिष्ठिरले भने, “मेरी आमा कुन्तीको छोरा म बाँचेकै छु। माद्रीआमाको पनि एउटा छोरा बाँचोस्।”

यो न्याय देखेर यक्षले आफ्नो साँचो रूप देखाए। उनी धर्मराज थिए। उनले चारै भाइलाई ब्युँताए र ब्राह्मणको अरणी पनि फिर्ता दिए। पाण्डवहरू खुसी हुँदै आश्रम फर्किए।

शिक्षा: धैर्य, विनम्रता र न्यायले ठुला सङ्कटबाट पनि पार लगाउँछन्; अरूको चेतावनी नसुनी गरिएको हतारले हानि गर्छ।