परीक्षा अभ्यास

‘बेपत्ता’ र ‘सावधानी’ कुनै शब्दसँग मिल्दैनन्; यी अर्थका स्तम्भमा थप दिइएका शब्द हुन्।

• लघुतावाची: सितो (भातको), कोसो (केराको), थोपो (पानीको), दाना (चिनीका), थोपा (महका)
• समूहवाची: ताँती (कमिलाको), घार (मौरीको), बथान (कागको), बाँसघारी (बाँसको घारी)

तीन तीनओटा मात्र सोधिएकाले माथिकामध्ये कुनै तीन लेखे पुग्छ।

बिहान आँगनमा पुग्दा घाँसमाथि शीतका थोपा टल्किरहेका थिए। हजुरआमाले कुखुराका चल्लालाई चामलका दाना छर्नुभयो, र एउटा चल्लाले भातको सितो पनि टिप्यो। गोठबाट बाख्राको बथान चर्न निस्क्यो, बाटोमा ताँती लागेका कमिला पन्छाउँदै। भाइले केराको घरीबाट एउटा कोसो छुटायो र आधा मलाई दियो। बारीको डिलमा मौरीको घार थियो, अलि पर बाँसको घारी। बेलुकी दिदीले घाँसका मुठा बोकेर ल्याउनुभयो र मकैको एउटा गेडो भुइँमा खस्यो।

• हरे! (दुःख वा अचम्मको उद्गार): हरे! बाढीले त पुलै बगाएछ।
• सञ्जाल (जालो जस्तो जोडिएको प्रणाली): सामाजिक सञ्जालमा देखिएका सबै समाचार साँचो हुँदैनन्।
• विवरण (कुनै कुराको पूरा जानकारी): फाराममा आफ्नो नाम, ठेगाना र जन्ममितिको विवरण भर्नुहोस्।
• सुइँकुच्चा ठोक्नु (चुपचाप भाग्नु): प्रहरी आएको देख्नेबित्तिकै चोर सुइँकुच्चा ठोक्यो।
• हुने हार दैव नटार (हुने कुरा टार्न सकिँदैन): सबै तयारी गर्दा पनि पहिरोले बाटो बन्द भयो; हुने हार दैव नटार भनेझैँ यात्रा रद्द गर्नुपर्‍यो।
• लोभले लाभ, लाभले विलाप (लोभबाट पाएको फाइदाको अन्त्य दुःखमा हुन्छ): दोबर ब्याजको लोभमा सबै बचत लगाएका काकाको पैसा डुब्यो; लोभले लाभ, लाभले विलाप भने जस्तै भयो।

• झल्यास्स: ‘ल्या’ मा ल र य जोडिएर एउटै अक्षर बन्छ; अन्त्यमा ‘स्स’ को दोबर स्पष्ट सुनियोस्।
• गज्जब: ‘ज्ज’ दोबर उच्चारण गर्नुहोस्, ‘गजब’ जस्तो छोटो नबनाउनुहोस्।
• शत्रु: ‘त्र’ मा त र र सँगै बोलिन्छन्।
• खुरुखुरु: चारै अक्षर समान गतिमा, ‘खुरु’ दुई पटक।
• बुद्धि: ‘द्ध’ मा द र ध जोडिन्छन्; ‘बुद्दि’ होइन।
• अत्तोपत्तो: दुवै भागमा ‘त्त’ दोबर।
• पन्जा: ‘न’ आधा बोलेर ‘जा’ मा जोड्नुहोस्।
• दूरसञ्चार: ‘ञ्च’ मा नाक बोल्ने ञ र च जोडिन्छन्।
• आश्वस्त: ‘श्व’ मा श र व जोडिन्छन्, ‘स्त’ मा स र त।

• क.मनोवाद शुकमानको घटनासँग सम्बन्धित छ। उनको काकाकी छोरी पानमतीको घटना सम्झनाका रूपमा मात्र आएको छ।
• ख.अगाडि: सामाजिक सञ्जालले जीवन जटिल बनाएको गुनासो, गत वर्ष साइबर सचेतना कक्षामा भाग लिएको सम्झना, र नचिनेको नम्बरबाट आएको सन्देश खोलेकोमा पछुतो। पछाडि: घरपरिवारलाई नभनेको लाज, नक्कली प्रोफाइल र फोटो जोड्ने जस्ता साइबर अपराधको चर्चा, अनि बैङ्क विवरण मागिएको र दिएको प्रसङ्ग।
• ग.यो वर्णन ‘लौ हेर त, १२ पो बजिसकेछ!’ बाट सुरु हुने अनुच्छेदमा छ। कोष्ठकको परिचय छाडेर गन्दा यो छैटौँ अनुच्छेद हो (परिचयलाई पनि गन्दा सातौँ)।
• घ.मनोवादमा प्रथम पुरुष कथनशैली छ। पात्र आफैँ ‘म’ भनेर आफ्ना कुरा भन्छन्: म फसेँ, मैले हेरेँ।

• क.साइबर ठगीमा परेर दुई वर्षको कमाइ पाँच लाख रुपियाँ गुमाएको पिर र पछुतोले पात्र निदाउन सकेका छैनन्।
• ख.पात्रले अरबको खाडीमा दुई वर्ष बसेर धन कमाएका थिए।
• ग.समाचारमा लेखिएको थियो: जानी नजानी साइबर अपराधमा फसेका, त्यसबाट उम्किने उपाय खोज्ने र अरू नफसून् भन्ने चाहनेले नेपाल प्रहरीको साइबर अपराध शाखामा तुरुन्त सम्पर्क गर्नू।
• घ.पढेको कुरा समयमै व्यवहारमा नउतार्दा शुकमानले खाडीमा पसिना बगाएर कमाएको पाँच लाख रुपियाँ गुमाउनुपर्‍यो। त्यसमाथि घरपरिवारलाई भन्न नसक्ने लाज, निद्रा नलाग्ने पिर र आफैँप्रतिको धिक्कार भोग्नुपर्‍यो। साइबर कक्षामा सिकेको र पत्रिकामा पढेको सल्लाहअनुसार सुरुमै प्रहरीलाई खबर गरेका भए यो सबै दुःख टर्ने थियो।

१. सामाजिक सञ्जालले जीवन सजिलो होइन, जटिल बनाएको गुनासो।
२. गत वर्ष साइबर सचेतना कक्षामा भाग लिएको, तर सिकेको कुरा नमानेको पछुतो।
३. नचिनेको नम्बरबाट २५ लाख पुरस्कार परेको सन्देश आएको र त्यसलाई खोलेको।
४. घरपरिवारलाई कुरा नभनेको लाज।
५. नक्कली प्रोफाइल र फोटोमा टाउको जोड्ने जस्ता अपराधको सम्झना।
६. लोभमा परेर ठगलाई बैङ्क खातासहित सबै विवरण पठाएको।
७. चिट्ठा परेको फोन आएको र पर्सिपल्ट खाताबाट पाँच लाख गायब भएको।
८. काकाकी छोरी पानमती नक्कली लाहुरेको जालमा परी सुनौली नाकाबाट जोगिएको घटना।
९. अरबको खाडीको कमाइ डुबेकोमा आफूलाई सान्त्वना।
१०. साइबर अपराध शाखामा सम्पर्क गर्नू भन्ने समाचारको सम्झना र उजुरी गर्ने निर्णय।
११. साइबर अपराधबाट जोगिने उपायको सम्झना।
१२. बिहानै साइबर ब्युरोमा फोन गर्ने, समाजमा चेतना फैलाउने सङ्कल्प, र निदाउनु।

‘यस्तो कहिल्यै नहोस्’ मनोवादले प्रविधिको युगमा विवेकपूर्ण बन्न सिकाउँछ। मोबाइल र सामाजिक सञ्जालमा ज्ञान र मनोरञ्जन जति छ, ठगी र अपराधको जाल पनि उत्तिकै छ। शुकमान साइबर सचेतना कक्षा लिएका मान्छे हुन्, तर सित्तैमा २५ लाख पाउने लोभमा परेर नचिनेको व्यक्तिलाई बैङ्क विवरण दिए र पाँच लाख गुमाए। यसबाट थाहा पाउनु मात्र पर्याप्त हुँदैन, सिकेको कुरा व्यवहारमा उतार्नुपर्छ भन्ने सन्देश मिल्छ। पानमतीको घटनाले अनलाइनमा भेटिएको व्यक्तिमाथि आँखा चिम्लेर विश्वास गर्दा जीवनै जोखिममा पर्न सक्छ भन्ने देखाउँछ। अन्त्यमा शुकमान लाजले चुप नलागी प्रहरीमा उजुरी गर्ने र अरूलाई सचेत गराउने निर्णय गर्छन्। यसरी मनोवादले लोभबाट टाढा रहन, शङ्का लागे परिवार र प्रहरीसँग सल्लाह गर्न र ठगीमा परे लुकाउनुभन्दा उजुरी गरेर अरूलाई जोगाउन प्रेरित गर्छ।

शुकमानको घटना पढेपछि मलाई दुःख र डर दुवै लाग्यो। दुःख यस कारण लाग्यो कि विदेशमा दुई वर्ष पसिना बगाएर कमाएको पैसा एउटा सन्देशका कारण एकै छिनमा डुब्यो। डर यस कारण लाग्यो कि मेरो परिवारका सदस्य पनि दिनभरि मोबाइल चलाउनुहुन्छ, र यस्ता सन्देश हामीकहाँ पनि आउँछन्। पानमतीको घटनाले मलाई झन् सचेत बनायो: अनलाइनमा चिनजान भएका मान्छेले मिठो कुरा गर्दैमा पत्याउनु हुँदैन। पाठ पढेपछि मैले घरमा सबैलाई ओटिपी र पासवर्ड कसैलाई नदिन, नचिनेको लिङ्क नथिच्न र शङ्का लागे १०० मा फोन गर्न भनेँ। शुकमानले अन्त्यमा उजुरी गर्ने निर्णय गरेकोमा मलाई खुसी लाग्यो, किनभने चुप लाग्दा ठगले अरूलाई पनि फसाउँछ।

नतिजा प्रकाशनको अगिल्लो दिन

पात्र: सुजन
स्थान: भक्तपुर, सुजनको कोठा
समय: राति ११ बजे

(सुजन ओछ्यानमा पल्टिएर छानोतिर हेरिरहेको छ। भोलि एसईईको नतिजा आउँदै छ।)

ओहो! भोलि त नतिजा आउने दिन पो। (कोल्टो फेर्दै) गणितको परीक्षा राम्रै भएको थियो, तर विज्ञानको त्यो लामो प्रश्न... त्यहाँ एउटा सूत्र बिर्सेँ कि क्या हो! (उठेर बस्छ) हैट! अब सम्झेर के गर्नु, उत्तरपुस्तिका त बुझाइसकेँ। बुबाले भन्नुभएको थियो, ‘जे गर्नुपर्ने थियो, गरिस्; अब नतिजाले तँलाई होइन, तेरो मिहिनेतलाई देखाउँछ।’ (पानी पिउँदै) हो, मैले रातदिन नभनी पढेकै हुँ। राम्रो आयो भने विज्ञान पढ्छु, आएन भने पनि हरेस खाँदिनँ, फेरि मिहिनेत गर्छु। (बत्ती निभाउँदै) अब सुत्नुपर्‍यो। भोलिको घाम जस्तोसुकै होस्, म त्यसलाई हाँसेर स्वागत गर्छु।

(आँखा चिम्लन्छ।)

पुरस्कृत हुँदाको क्षण

पात्र: अनिता
स्थान: विद्यालयको सभाहल
समय: वार्षिकोत्सवको दिन, दिउँसो २ बजे

(मञ्चबाट ‘जिल्लास्तरीय विज्ञान प्रदर्शनीमा प्रथम, अनिता राई!’ भन्ने घोषणा हुन्छ। अनिता उठ्छे, खुट्टा काँपिरहेका छन्।)

के साँच्चै मेरै नाम बोलाइयो? (वरिपरि हेर्दै) सबैले ताली बजाइरहेका छन्! (मञ्चतिर हिँड्दै, मनमनै) तीन महिना त्यो सौर्य कुकर बनाउन कति पटक असफल भएँ। एक पटक त ऐना नै फुट्यो, अनि रोएँ पनि। (प्रमुख अतिथिबाट पदक लिँदै) हजुरआमा, तपाईँले भन्नुहुन्थ्यो नि, ‘घोट्दै गए दाउरो पनि चन्दन बन्छ।’ आज बनेछ! (दर्शकतिर हेर्दै) आमा पछाडिको लहरमा आँसु पुछ्दै हुनुहुन्छ। यो पदक मेरो मात्र होइन, मलाई ऐना किनिदिने आमाको, रातभरि बत्ती बालिदिने दाइको र मलाई नछोड्ने विज्ञान सरको पनि हो। (पदक समात्दै, बिस्तारै) अब अर्को वर्ष प्रदेशस्तरमा!

(मुस्कुराउँदै मञ्चबाट ओर्लिन्छे।)

विज्ञापन छोटो, आकर्षक र सूचनाले भरिएको हुनुपर्छ। यसमा आकर्षक शीर्षक, के बेच्न वा जानकारी दिन खोजिएको हो, मूल्य वा शुल्क, छुट वा विशेष सुविधा, स्थान, मिति वा समय र सम्पर्क राखिन्छ। वाक्य छोटा, मुख्य कुरा ठुला अक्षरमा।

पढ्नुहोस्, रमाउनुहोस्: ‘फूलबारी’ बालसाहित्य पत्रिका बजारमा!

श्री जनज्योति माध्यमिक विद्यालय, बनेपाका विद्यार्थीले लेखेका कथा, कविता, निबन्ध र चित्रले सजिएको वार्षिक बालसाहित्य पत्रिका ‘फूलबारी’ को पाँचौँ अङ्क प्रकाशित भएको छ।

यस अङ्कमा:

• क.कक्षा ४ देखि १० सम्मका विद्यार्थीका ४० भन्दा बढी रचना
• ख.रङ्गीन चित्र र फोटो
• ग.विज्ञान र गणितका रमाइला पहेली

मूल्य: रु. १००

विशेष छुट: विद्यालयका विद्यार्थीलाई रु. ७० मात्र

पाइने ठाउँ: विद्यालयको पुस्तकालय र कार्यालय

बिक्री अवधि: २०८२ माघ १ देखि फागुन ३० सम्म

पुनश्च: पत्रिका बिक्रीबाट उठेको रकम पुस्तकालयमा नयाँ किताब किन्न खर्च गरिने छ।

सम्पर्क: विद्यालय कार्यालय, बनेपा, काभ्रेपलाञ्चोक

बैङ्कमा पैसा जम्मा गर्दा भरिने फारामलाई जम्मा भौचर भनिन्छ। यसमा प्रायः यी कुरा भरिन्छन्: बैङ्कको शाखा, मिति, खाता नम्बर, खातावालाको नाम, रकम अङ्कमा र अक्षरमा, रकमको स्रोत, जम्मा गर्नेको नाम र मोबाइल नम्बर, नोटको विवरण (कुन दरका कतिओटा नोट), र जम्मा गर्नेको दस्तखत। भौचरको एउटा भाग बैङ्कले छाप लगाएर जम्मा गर्नेलाई फिर्ता दिन्छ; त्यसलाई प्रमाणका रूपमा राख्नुपर्छ।

अक्षरमा लेखेको रकम र अङ्कमा लेखेको रकम मिल्नुपर्छ। नोटको विवरणको जोड पनि कुल रकमसँग मिल्नुपर्छ।

• अ.प्रविधिले सिकाइलाई सरल, प्रयोगात्मक, रमाइलो र लामो समयसम्म सम्झिरहने बनाएको छ। कक्षाकोठाको सिकाइ सहज र चाखलाग्दो भएको छ, विद्यार्थीमा खोज र अनुसन्धान गरी नयाँ कुरा सिक्ने बानी बसेको छ, एउटै ल्यापटप वा मोबाइलमा सबै विषयका पाठ्यपुस्तक पढ्न सकिन्छ र इमेलबाटै गृहकार्य दिन र बुझाउन सकिन्छ।
• आ.यो आफ्नै अनुभवको प्रश्न हो। नमुना: मैले शब्दकोशको एप, पाठ्यक्रम विकास केन्द्रका पाठ्यपुस्तक पढ्ने पिडिएफ, गणितका भिडियो पाठ हेर्ने एप र विद्यालयको कक्षाको अनलाइन समूह प्रयोग गरेको छु। (आफूले साँच्चै प्रयोग गरेका एपको नाम लेख्नुहोस्।)
• इ.प्रविधिलाई पढाइसँग जोड्दा पढाइ रुचिपूर्ण र खोजमूलक बन्न थालेको छ, ठुलो झोलाको सट्टा एउटै ल्यापटपले काम चल्छ, र मन लागेका वेला जुनसुकै विषय पढ्न सकिन्छ। यसैले विद्यार्थीमा प्रविधिप्रति मोह बढेको हो।
• ई.प्रविधिले इन्टरनेट र अन्य स्रोतबाट नयाँ नयाँ विषयवस्तु खोज्न सजिलो बनाउँछ। जानकारी खोजेर, जम्मा गरेर र प्रस्तुत गरेर विद्यार्थी परियोजना कार्य पूरा गर्न सक्छन्, र इमेलबाट शिक्षकलाई बुझाउन पनि सक्छन्।

• अ.कक्षाकोठा: कक्षाको कोठा; पाठ्यपुस्तक: पाठका लागि (पढ्नका लागि) तयार पारिएको पुस्तक; किताबकापी: किताब र कापी; प्रतिविषय: हरेक विषय। (कुनै दुई लेखे पुग्छ।)
• आ.ठुलो → ठुल्ठुलो (आंशिक द्वित्व: ‘ठुलो’ को ‘ठुल्’ अगाडि दोहोरिएको); पढाइ → पढाइसढाइ (परिवर्तित द्वित्व: दोहोरिँदा ‘प’ को ठाउँमा ‘स’ आएको)।
• इ.अनुच्छेदमा पहिलो अक्षरमै दीर्घ ऊ भएको छुट्टै शब्द छैन; समस्त शब्दका दोस्रा पद पूर्ण (रुचिपूर्ण) र मूलक (खोजमूलक) सुरुमै दीर्घ ऊ भएका हुन्। बिचमा: सम्पूर्ण, उनीहरूका।

• क.बेठिक। प्रमिथसले आगो पातालबाट होइन, स्वर्गबाट चोरेर पृथ्वीमा ल्याएका थिए।
• ख.ठिक। आगो आएपछि मान्छेले सभ्यता र इतिहास रचे, र उज्यालाको ज्ञान विज्ञानले देवताभन्दा पनि शक्तिशाली भए।
• ग.बेठिक। मान्छेले शक्तिको मदमा एकअर्काको संहार गरेपछि फेरि अँध्यारो छायो, र अँध्यारोमा केही मान्छे मात्र बाँच्न सफल भए।
• घ.ठिक। दोस्रो पटक आगो ल्याउँदा मान्छेले यही भनेर आगो लिन अस्वीकार गरे।

• क.स्वर्गबाट आगो चोरी प्रमिथसले ल्याए।
• ख.स्वर्गबाट आगो चोरी पृथ्वीमा लगेको अभियोगमा स्वर्गका राजा जिउसले प्रमिथसलाई अजम्बरी (कहिल्यै नसकिने) पीडाको सजाय दिए।
• ग.आपसी संहारपछि अँध्यारोमा बाँचेका मान्छे हुन्, जो प्रमिथसले दोस्रो पटक आगो ल्याउँदा डराएर ओडारतिर भागे।
• घ.ज्ञान र शक्तिले सभ्यता बनाउन पनि सक्छ, नष्ट गर्न पनि; विवेकबिना प्रयोग गरिएको शक्ति विनाशकारी हुन्छ भन्ने यस पाठको सन्देश हो।

समस्त शब्द: घरपरिवार, दिनरात, जेठोबाठो, आजभोलि, महाठग (कुनै तीन)

विग्रह पदावली: आपत् र विपत् (→ आपत्विपत्), गृहकी लक्ष्मी (→ गृहलक्ष्मी)

यो अनुच्छेदमा स्पष्ट विग्रह पदावली दुईओटा मात्र छन्। तेस्रोका लागि ‘घरको ऋण’ (→ घरऋण) लेख्न सकिन्छ, तर ‘रुनु न हाँस्नु’ र ‘इन्तु न चिन्तु’ टुक्का हुन्, विग्रह पदावली होइनन्।

कुनै पाँच लेखे पुग्छ।

प्रश्नले विग्रह मात्र सोधेको छ; प्रकार बुझ्न सजिलो होस् भनेर दिइएको हो।

वनैवन मा ‘वन’ पूरै दोहोरिएको छ, बिचमा ‘ऐ’ मात्र थपिएको छ; त्यसैले यो पूर्ण द्वित्व हो।

समस्त शब्द:

• डाँडाघरे: डाँडामा घर भएको (व्यक्ति)
• माघेसङ्क्रान्ति: माघ महिनाको सङ्क्रान्ति
• भोलिपर्सि: भोलि र पर्सि
• सान्कान्छा: सानो कान्छा

द्वित्व शब्द:

• भातसात: भात + भात (परिवर्तित)
• कापीसापी: कापी + कापी (परिवर्तित)
• सरसापट: सापट + सापट (परिवर्तित)

दुई दुईओटा मात्र सोधिएकाले माथिकामध्ये कुनै दुई लेखे पुग्छ।

फलफूल मा ‘फूल’ समस्त शब्दको दोस्रो पद भएकाले पूरै शब्दमा दीर्घ ऊ बिचमा परेको छ।

• सुरुमा: भूमि, पूर्व, मूल्य, दूर, सूर्य, भूगोल, पूजा, रूप
• बिचमा: अनुभूति, विभूति, अपूर्ण, सम्पूर्ण, मयूर, अनुरूप
• अन्त्यमा: आफू, सासू, माइजू, भाउजू, बधू, बोलाऊ, केटाहरू

एसईईको तयारी

(विद्यालयको चौरमा खाजा खाने वेला प्रकृति र सुमन कुरा गर्दै छन्।)

प्रकृति: सुमन, किन यति उदास देखिन्छौ? गणितको जाँचको नतिजा राम्रो आएन कि क्या हो?
सुमन: हो प्रकृति, पचासमा तेइस मात्र। रातभरि पढेको थिएँ, फेरि पनि।
प्रकृति: रातभरि? त्यसैले त होला। निद्रा नपुगे दिमागले पढेको कुरा सम्झनै सक्दैन।
सुमन: त्यसो भए कहिले पढ्ने त? दिउँसो त विद्यालयमै बित्छ।
प्रकृति: म बिहान पाँच बजे उठेर एक घण्टा गणित गर्छु, बेलुकी एक घण्टा अरू विषय। तर हरेक दिन, नछुटाई।
सुमन: हरेक दिन? म त जाँच आउनुअघि मात्र धेरै पढ्छु।
प्रकृति: त्यही त फरक हो। गणित एकै रातमा सिकिँदैन, हरेक दिन थोरै थोरै अभ्यास गर्नुपर्छ।
सुमन: नबुझेको प्रश्नमा अड्किँदा के गर्छ्यौ?
प्रकृति: कापीमा टिपेर राख्छु, र भोलिपल्ट सरलाई सोध्छु। साथीलाई सोध्न पनि लाज मान्दिनँ।
सुमन: अनि मोबाइल? मेरो त आधा समय भिडियो हेर्दैमा जान्छ।
प्रकृति: पढ्ने वेला मोबाइल आमालाई दिन्छु। पढिसकेपछि मात्र लिन्छु।
सुमन: गाह्रो लाग्ला, तर म पनि भोलिदेखि सुरु गर्छु। सँगै अभ्यास गरौँ न?
प्रकृति: हुन्छ! हरेक दिन खाजा खाने वेला दसओटा प्रश्न सँगै गरौँ।
सुमन: धन्यवाद प्रकृति, अब मलाई अलि हिम्मत आयो।

रजिस्ट्रेसन फाराम कुनै तालिम, प्रतियोगिता, क्लब वा संस्थामा नाम दर्ता गर्दा भरिन्छ। भर्नुअघि पूरै फाराम एक पटक पढ्नुहोस्; नाम र जन्ममिति कागजपत्रमा जस्तै लेख्नुहोस्; नचाहिएको खाली ठाउँमा ‘—’ राख्नुहोस्; अन्त्यमा मिति र दस्तखत गर्नुहोस्। अनलाइन फाराममा पनि सोधिएको भन्दा बढी व्यक्तिगत विवरण, पासवर्ड वा बैङ्क विवरण कहिल्यै नदिनुहोस्।

जिल्लास्तरीय विज्ञान प्रदर्शनी, २०८२: सहभागी दर्ता फाराम