कार्यालयको झ्यालमा, बसपार्कमा, अस्पतालको लाइनमा, परीक्षाको नतिजा आउने दिनसम्म: हामीले जीवनमा सबैभन्दा धेरै भनेको र सुनेको शब्द कुन होला? भैरव अर्याल भन्छन्, त्यो शब्द हो ‘पख्नोस्’।
‘पख्नोस्’ एउटा हास्यव्यङ्ग्य निबन्ध हो। एक जना सम्पादक लेख माग्न पटकपटक आउँछन्, र लेखक हरेक पटक ‘पख्नोस्’ भनेर फर्काउँछन्। यही सानो प्रसङ्गबाट लेखक नेपाली समाजमा जताततै देखिने पर्खाइ, झुलाउने र टार्ने बानीमाथि हाँसो र व्यङ्ग्य गर्छन्। निबन्ध पढेर हाँसो त उठ्छ, तर एउटा प्रश्न पनि छोडिन्छ: हामी अरूलाई कति पर्खाउँछौँ?
यस एकाइमा निबन्धको अर्थ अनुच्छेद अनुच्छेद गरी बुझिन्छ, अनुकरणात्मक शब्द, टुक्का र पारिभाषिक शब्द चिनिन्छन्, पाठका सबै अभ्यासको उत्तर दिइन्छ, पदसङ्गति (लिङ्ग, वचन, पुरुष र आदर) र हलन्त र अजन्त को वर्णविन्यास सिकिन्छ, अनि टिप्पणी र हास्यव्यङ्ग्य निबन्ध लेख्ने तरिका नमुनासहित सिकिन्छ।
निबन्ध पढ्नुअघि
हास्यव्यङ्ग्य निबन्ध
कुनै विषयमा लेखकले आफ्ना विचार र अनुभव गद्यमा खुलाएर लेखेको रचना निबन्ध हो। हास्यव्यङ्ग्य निबन्धमा लेखक हाँसो उठाउँदै समाजका कमजोरीमाथि घोच्छन्।
- हास्य भनेको हाँसो उठाउने कुरा हो: अनौठा तुलना, शब्दको खेल, ठट्टा।
- व्यङ्ग्य भनेको सिधै नभनी घुमाएर, कहिले उल्टो भनेर, कसैको कमजोरी देखाउनु हो। हाँसोभित्र कडा सत्य लुकेको हुन्छ।
हास्य मात्र भए पढ्ने हाँस्छ र बिर्सन्छ; व्यङ्ग्य भए हाँसेपछि सोच्छ। ‘पख्नोस्’ मा दुवै छन्। यसमा लेखक आफैँलाई पनि व्यङ्ग्य गर्छन्, किनभने सम्पादकलाई पर्खाउने उनी आफैँ हुन्।
निबन्धकार भैरव अर्याल
भैरव अर्याल (वि.सं. १९९३–२०३३) नेपाली साहित्यमा व्यङ्ग्य निबन्धकारका रूपमा चिनिन्छन्। उनी करिब चालिस वर्ष मात्र बाँचे, तर उनका हास्यव्यङ्ग्य निबन्ध आज पनि पढिन्छन्; ‘पख्नोस्’ तीमध्ये एक हो।
निबन्धमा भियतनामका भिक्षु, ताइपेका सिपाही, अमेरिकी सैनिक अड्डा र मास्कोका वैज्ञानिकको उल्लेख छ। यी उनको समयका, अर्थात् साठी वर्षभन्दा पहिलेका, संसारका चर्चित घटना हुन्। आजको पाठकलाई अनौठा लागे पनि निबन्धको मूल कुरा आज पनि उत्तिकै साँचो छ।
‘पख्नोस्’ निबन्धलाई हास्यव्यङ्ग्य निबन्ध किन भनिएको हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
निबन्धको अर्थ: अनुच्छेद अनुच्छेद
१. सम्पादकलाई दिइएको उही जबाफ
निबन्ध एउटै वाक्यबाट सुरु हुन्छ: लेखकले सम्पादकलाई भनेको “पख्नोस्, एउटा लेख दिउँला।” कुनै परिचय छैन, सिधै संवाद। यसैले पढ्ने तुरुन्तै प्रसङ्गभित्र पुग्छ: लेख माग्न आएका सम्पादक फेरि खाली हात फर्कंदै छन्।
२. ‘पख्नोस्’: चिरपरिचित शब्द
लेखक आफ्नै शब्दमाथि व्यङ्ग्य गर्छन्: ‘पख्नोस्’ त चिरपरिचित (धेरै पहिलेदेखि चिनेको) शब्द हो, उही पत्याउन लायक लाग्ने आश्वासन (भरोसा दिलाउने वचन), उही आशा देखाएर झुलाउने र फकाएर खुसी पार्ने बोक्रे (भित्र केही नभएको, बाहिरी मात्र) बढत्व (ठुलो देखिने भाव)। तीनओटा विस्मयादिबोधक चिह्न (!!!) ले लेखकको आफ्नै बानीप्रतिको झर्को देखाउँछन्।
३. कन्सिरी तातेर पनि ज्यान जाँदैन
लेखक सम्पादकलाई जिस्क्याउँदै भन्छन्: पटकपटक फर्काउँदा तपाईँको कन्सिरी तातेको (निकै रिस उठेको) होला। तर डराउनुपर्दैन; रिस जति उठे पनि तपाईँको जिउमा आगो लाग्ने छैन। यहाँ लेखकले भियतनामका बौद्ध भिक्षुको उल्लेख गरेका छन्, जसले विरोध गर्दै आफैँलाई आगो लगाएका थिए। रिसको ‘आगो’ लाई साँच्चैको आगोसँग जोडेर लेखकले ठट्टा गरेका छन्: तपाईँले त्यसरी डढ्नुपर्ने छैन, किनभने नेपालमा रक्तकाली प्रकट भइसकेकी छिन्। रक्तकाली देवीको उग्र रूप हो; यो सन्दर्भ लेखकको समयको कुन घटनातर्फ हो भन्ने पाठमा खुलाइएको छैन, त्यसैले यसको अर्थ लगाउँदा सावधानी चाहिन्छ। मुख्य कुरा यत्ति हो: रिस जति उठे पनि सम्पादकले धैर्य गर्नैपर्छ।
४. सबै पर्खन्छन्, सबै पर्खाउँछन्
अब लेखक आफ्नै कुरा गर्छन्। सम्पादकले धेरै पटक लेख मागिसके, लेखकले हरेक पटक ‘पख्नोस्’ भनेर पर्खाएका छन्। जमिनदारकहाँ ऋण माग्न गएको जैरे काहिँलो झैँ लुत्रे कान लगाएर (निराश भएर) हरेक पटक फर्कनुपर्दा सम्पादकको जङ चल्नु (रिस उठ्नु) स्वाभाविक हो। तर लेखक भन्छन्, जङ्गिँदाजङ्गिँदा जङ्गबहादुर नै बने पनि केही लाग्दैन (यहाँ ‘जङ’ र ‘जङ्गबहादुर’ को शब्दखेल छ)। अर्काबाट काम लिनु छ भने बाबु साक्षी राखेर (जसरी पनि) पर्खनैपर्छ।
यसै अनुच्छेदमा शिक्षितमाथि व्यङ्ग्य छ: एउटै कुरालाई सभ्य शिक्षितहरू चिल्लो शब्दमा ‘धैर्य गर्नुपर्छ’ भन्छन्, तर खरो भाषामा त्यसको अर्थ हो झुल्नुपर्छ, धाउनुपर्छ, पर्खनुपर्छ। अनुच्छेद एउटा निचोडमा टुङ्गिन्छ: आखिर सबै पर्खन्छन्, सबै पर्खाउँछन्।
५. मनको मनिटर घुमाउनुहोस्
लेखकका अनुसार मान्छेले सबैभन्दा राम्ररी जानेका क्रिया नै पर्खनु र पर्खाउनु हुन्। उनी सम्पादकलाई भन्छन्: तपाईँ आफू मात्र पर्खिरहेको नठान्नुहोस्; यही बेला कहाँ कहाँ को को के के पर्खिरहेका होलान्, मनको मनिटर (कम्प्युटरको पर्दा जस्तो मनको आँखा) घुमाएर हेर्नुहोस्। यो अनुच्छेदले अर्का दुई अनुच्छेदका लागि ढोका खोल्छ।
६. वर्णमालाका पर्खनेहरू
यो अनुच्छेद निबन्धको सबैभन्दा रमाइलो भाग हो। लेखक नेपालका विभिन्न मान्छेले यही बेला के के पर्खिरहेका होलान् भनेर कल्पना गर्छन्, र हरेक वाक्यका नाम र शब्द वर्णमालाको एउटै अक्षरबाट सुरु हुन्छन्:
| अक्षर | को के पर्खिरहेको |
|---|---|
| क | कपुरीकान्त कार्की कान्लामाथि बसेर माइत गएकी कर्किनीलाई |
| ख | खाटमा पल्टेर ख्वाङख्वाङ खोक्ने खबटानन्द खतिवडा डाक्टर खुकुरीराम खत्रीलाई |
| ग | गाना सुन्न गएकी गीतादेवी गजक्क परेर रेडियोको समय |
| घ | घट्टमा घैयाको पिठो पिँध्न गएका घटसिंह घले उँघ्दै आफ्नो पालो |
| ङ | भर्याङमुनि ङिच्च मुख लगाएर जङ्गबहादुर डोलेलाई पर्खने नाकथोप्ली मैयाँ |
| च | चाक्सी किन्न पठाएको चतुरेलाई चम्रेल बाबु |
| छ | छाता नभएका छत्रजङ्ग छत्रपाटीको पसलमा पानी रोकिने |
| ज | जागिर माग्न गएका जगन्नाथलाई जैसीदेवलको छिँडीमा |
| झ | झाडा लागेको झसवीरेकी बुहारी झटपट शौचालयबाहिर |
| ञ | गोरुसिङ्गे ‘ञ’ जस्तो ञचाको नाति गौशालाको बस |
यस्तै सुरुका अक्षर दोहोरिने शब्दको सौन्दर्यलाई अनुप्रास भनिन्छ। अनुच्छेदको अन्त्यमा लेखक सोध्छन्: नाम, काम र ठाउँको पछि नलागी भन्नुहोस्, के यी सबै सम्भाव्य (हुन सक्ने) पर्खाइ होइनन्? त्यसपछि उनी मनको मिटर नेपालबाहिर पुर्याउन भन्छन्।
७. संसारभरका पर्खाइ
अब अनुप्रासको खेल ‘त’, ‘थ’ र ‘द’ मा पुग्छ: ताइपेमा जम्मा भएका सिपाही विपक्षीमाथि हमला गर्ने मौका पर्खिरहेका, थाइल्यान्ड पुगेका थाकखोलाका थकाली अमेरिकी सैनिक अड्डामा छुट्ने आदेश पर्खिरहेका, र दलाई लामाका मानिस दानापुरमा दाना सकिएर देश फर्कने दाउ (मौका) हेर्दै देवताको दैलामा दण्डवत् गरिरहेका। लेखकको समयका यी घटनाले देखाउँछन्: पर्खाइ नेपालमा मात्र होइन, संसारभर छ।
८. पालमदेखि मास्कोसम्म
अनुप्रास ‘प’, ‘फ’, ‘ब’, ‘भ’ र ‘म’ मा पुग्छ: पोल्यान्ड जान लागेका पाण्डेजी दिल्लीको पालम एयरपोर्टमा पाइप पिउँदै प्लेन पर्खिरहेका; फर्सीजङ्ग सुब्बा फैजाबादको प्लेटफर्ममा फत्तेपुर जाने रेल पर्खिरहेका; बाटुली बराल्नी लाहुर (विदेशको सेनामा) गएको लोग्ने पर्खिरहेकी; भाटभटेनीका भुँडेकाजी भद्रकालीनेर कसैलाई पर्खिरहेका; र मास्कोका वैज्ञानिक आकाशमा उडिरहेको स्पुतनिक (भू-उपग्रह) खस्ने बेला पर्खिरहेका।
९. बाँच्नु भनेकै पर्खनु
‘ओहो!’ भन्दै लेखक आफ्नै लामो फतफताइ (धेरै बोलाइ) माथि ठट्टा गर्छन्, र झर्को लागे एक चुस्की चिया पिउन भन्छन्। अनि गम्भीर कुरा आउँछ: को पर्खेको छैन? कहाँ पर्खाइ चल्दैन? दार्शनिक र वैज्ञानिक जति घोत्लिऊन्, लेखकलाई त बाँच्नुको पर्याय (अर्को नाम) नै पर्खनु लाग्छ।
उनी प्रमाण दिन्छन्: जन्मनुअघि आमाको गर्भमा दश महिना पर्खेर मात्र मान्छेले सूर्य देख्छ। किशोर हुँदा विद्यालयमा शिक्षकलाई पर्खियो, बाटो, बारी र पाटीमा साथीलाई पर्खँदै गीत गुनगुनाइयो। अहिले सम्पादक पर्खिरहेका छन्, लेखक पर्खाइरहेका छन्। तर पालो फेरिन्छ: लेख दिएपछि पत्रिका कहिले निस्कन्छ भनी लेखकले पर्खनुपर्छ, किनभने ‘मासिक’ भनिएको पत्रिका चार महिनामा निस्कन्छ; पत्रिका निस्केपछि पारिश्रमिक लिन ‘आज आउनुहोस्, भोलि आउनुहोस्’ भनेर सम्पादकले झुलाउँछन्। यसरी पर्खाउने र पर्खने दुवैको पालो आउँछ।
१०. जुम्सो भएको ‘म’
लेखक पढ्नेको मनको कुरा आफैँ भन्छन्: तपाईँ मलाई जुम्रा जस्तो जुम्सो (दुब्लो, लोसो) र कामको सट्टा कुराले टार्ने भनेर गिज्याउनुहोला (जिस्क्याउनुहोला); अगाडि नभने पनि पछाडि उडाउनुहुन्छ (खिसी गर्नुहुन्छ)। लेखक मान्छन्, उनी साँच्चै जुम्सो भएका छन्, तर यसको कारण पनि दिन्छन्: यस्तै जङचल्दा (रिस उठाउने) पर्खाइ नै उनको जुम्स्याइँका जन्मदाता हुन्। उनको संसार लम्स्याङलुम्सुङ र जमाना जम्स्याङजुम्सुङ छ, अर्थात् सबै कुरा ढिलो, अल्छी र अलमलिएको छ।
अनि लामो सूची आउँछ: थाहा पाएदेखि उनी काममा गएकी आमा, जागिरमा गएका बाबु, पाठ दिने गुरु, माया दिने मान्यजन, जागिरको आश्वासन, तलबको दिन, उपचार गर्ने वैद्य, बिदा दिने निर्देशक, पैसा दिने मालिक र लुगा सिउने दर्जीलाई पर्खँदै आएका छन्।
११. पर्खाइपछाडिका सपना
यहाँ निबन्ध गम्भीर हुन्छ। यी सबै पर्खाइका पछाडि लेखकका सयौँ सपना, इच्छा र आकाङ्क्षा (चाहना) पर्खिरहेका छन्। उनी केही गर्न, बन्न र दिन चाहन्छन्, तर त्यो इष्टसिद्धि (चाहेको काम पूरा हुने) का लागि यता पनि पर्खनुपर्छ, उता पनि धाउनुपर्छ। व्यक्तिको कुराबाट उनी मानवजातिमा पुग्छन्: सुरुदेखि सत्य, समता र शान्ति पर्खँदै आएको मान्छे झन् विषमता (असमानता) को विषले बौलाहा र अशान्त हुँदै छ। आणविक हतियार रोक्ने कुरामा सबै ढिलासुस्ती गर्छन्, र भौतिक उन्नति यति छिटो भए पनि गरिबले दुई गज कपडा र दुई गाँस खानाका लागि जिन्दगीभर पर्खनुपर्छ। लेखक यसलाई ‘कस्तो जम्स्याङजुम्सुङ’ भन्छन्।
१२. पर्खाइदेखि नडराऔँ, तर पर्खाउने परम्परा हटाऔँ
लेखक सम्पादकलाई सम्झाउँछन्: तपाईँ मात्र पर्खनुपर्यो भनेर किन पट्टाउनुहुन्छ (दिक्क मान्नुहुन्छ)? पर्खाइदेखि डराउने पलायनवादी (समस्याबाट भाग्ने), पामर (कायर) र पानीमरुवा (साहस नभएको) हो। तर तुरुन्तै उनी आफ्नो साँचो चाहना पनि भन्छन्: न तपाईँ पर्खन चाहनुहुन्छ, न म। हामी दुवै यस्तो संसार बनाउन चाहन्छौँ जहाँ कसैले कसैलाई कुराले मात्र टार्न नसकोस्, झुलाउने र लर्काएर पर्खाउने जालेमाले (छलकपटपूर्ण) परम्परा नरहोस्। समस्या यत्ति हो: चाहेर मात्र त्यो संसार आउँदैन, त्यसका लागि पनि पर्खनुपर्छ। त्यसैले लेखक जसोतसो धाइरहेका छन्, पर्खिरहेका छन्, र भन्छन्: पर्खनुदेखि दिक्क मान्नु पलायन हो।
१३. फेरि ‘पख्नोस्’
अन्त्यमा लेखक भन्छन्, उनको ‘पर्खाइ पुराण’ अहिल्यै सकिँदैन, तर अब धेरै नपर्खाऊँ, घरमा सम्पादककी श्रीमती पर्खिरहेकी होलिन्। अनि निबन्धको अन्तिम ठट्टा आउँछ: “आउँदै गर्नुहोला, धाउँदै गर्नुहोला, पख्नोस्, कुनै न कुनै दिन म पनि एउटा लेख लेख्ने प्रयास गरुँला।” निबन्ध जुन शब्दबाट सुरु भयो, त्यहीँ टुङ्गियो: लेख अझै आएन। यही गोलाकार अन्त्यले व्यङ्ग्यलाई पूरा गर्छ, र पढ्ने हाँस्दै बिदा हुन्छ।
निबन्धको अन्त्यमा लेखकले फेरि ‘पख्नोस्’ भन्नुले के देखाउँछ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
निबन्धको विश्लेषण
विषयवस्तु र संरचना
निबन्धको विषयवस्तु पर्खाइ हो: व्यक्ति, परिवार, कार्यालय, पत्रिका, देश र संसारभर देखिने पर्खने र पर्खाउने प्रवृत्ति, र यसले मान्छेका सपना, समय र ऊर्जा कसरी खान्छ भन्ने कुरा।
| भाग | अनुच्छेद | के छ |
|---|---|---|
| सुरु | १–४ | सम्पादकलाई ‘पख्नोस्’, रिस, सबै पर्खन्छन् भन्ने निचोड |
| बिच | ५–१० | नेपाल र संसारभरका पर्खाइ (अनुप्रासमा), जन्मदेखिको पर्खाइ, लेखक आफैँ पर्खने र पर्खाउने |
| गम्भीर मोड | ११–१२ | सपना, समता, शान्ति र गरिबीको पर्खाइ; कुराले टार्ने परम्पराको अन्त्यको चाहना |
| अन्त्य | १३ | फेरि ‘पख्नोस्’: गोलाकार अन्त्य |
व्यङ्ग्य कसमाथि?
- टार्ने र झुलाउने बानी: ‘पख्नोस्’, ‘आज भोलि’ भनेर काम नगर्ने।
- शिक्षित र सभ्य भनिनेहरू: झुल्नु र धाउनुलाई ‘धैर्य’ भन्ने चिल्लो भाषा।
- कार्यालय र सेवा: जागिरको आश्वासन, तलब, बिदा, उपचार, पैसा सबैमा पर्खाइ।
- पत्रिका र प्रकाशन: मासिक पत्रिका चार महिनामा, पारिश्रमिकका लागि धाउनुपर्ने।
- संसारका ठुला शक्ति: आणविक हतियार रोक्न ढिलासुस्ती, विकास भए पनि गरिबको गाँस र कपडा नपुग्ने।
- लेखक आफैँ: कामको सट्टा कुरा गर्ने ‘म’; आफूमाथिको व्यङ्ग्यले निबन्धलाई इमानदार बनाउँछ।
भाषा र शैली
| विशेषता | उदाहरण |
|---|---|
| संवादात्मक, प्रथम पुरुष | ‘म’ ले सम्पादकलाई ‘तपाईँ’ भनेर सिधै बोलेको: “पख्नोस्”, “लौ मनिटर घुमाउँदै जानोस्” |
| अनुकरणात्मक शब्द | ख्वाङख्वाङ, गजक्क, ङिच्च, लम्स्याङलुम्सुङ, जम्स्याङजुम्सुङ, लस्याङलुसुङ |
| अनुप्रास | ‘कपुरीकान्त कार्की कान्लामाथि...’, ‘दलाई लामाका मानिस दानापुरमा दाना...’ |
| टुक्का र उखान | कन्सिरी तात्नु, जङ चल्नु, लुत्रे कान लगाउनु, बाबु साक्षी राख्नु, दाउ हेर्नु |
| शब्दखेल | जङ चल्नु, जङ्गिँदाजङ्गिँदै जङ्गबहादुर; जुम्रा, जुम्सो, जुम्स्याइँ |
| प्रश्न र विस्मय | “को पर्खेको छैन? कहाँ पर्खाइ चल्दैन?”, “ओहो!”, “बढत्व!!!” |
| आगन्तुक शब्द | मनिटर, पासपोर्ट, पाइप, प्लेन, रेडियो, एयरपोर्ट |
‘खस्याङखुसुङ खोलाबाट खबटानन्द खतिवडा खाटमाथि पल्टेर ख्वाङख्वाङ खोक्तै...’ मा कुन शैली प्रमुख छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
शब्दभण्डार
कठिन शब्दको अर्थ
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| चिरपरिचित | धेरै पहिलेदेखि चिनेको |
| आश्वासन | भरोसा दिलाउने वचन |
| झुलाउनु | आशा देखाएर अल्झाइराख्नु |
| बोक्रे | बाहिरी मात्र, भित्र केही नभएको |
| बढत्व | बढी हुनाको भाव, बढप्पन |
| कन्सिरी | कानमाथिको टाउकाको भाग |
| बकन्याइ | बेहोसीमा बर्बराएको कुरा, लामो बकाइ |
| जिल्लिनु | अचम्ममा पर्नु, अलमलिनु |
| मनिटर | कम्प्युटरको पर्दा; यहाँ मनको आँखा |
| घट्ट | पानीको धारले पङ्खा घुमाएर पिठो पिँध्ने साधन, पानीघट्ट |
| घैया | पानी नलाग्ने बारीमा रोपिने धान |
| चाक्सी | पातलो पहेँलो बोक्रा भएको गुलियो सुन्तलाजातको फल |
| छिँडी | घरको भुइँतलाको तल्लो भाग |
| सम्भाव्य | हुन सक्ने |
| फतफताइ | धेरै र लगातार बोलाइ |
| झर्को | दिक्क, वाक्क लाग्ने भाव |
| पर्याय | उही अर्थ दिने अर्को शब्द |
| गुँडुल्किनु | गुँडुल्को परेर बस्नु |
| जुम्सो | दुब्लो, मरन्च्याँसे वा लोसो |
| गिज्याउनु | जिस्क्याउनु, खिसी गर्नु |
| आकाङ्क्षा | चाहना, इच्छा |
| इष्टसिद्धि | चाहेको काम पूरा हुनु |
| विषमता | असमानता |
| आणविक | अणु वा परमाणुसम्बन्धी |
| गज | तीन फुट लम्बाइको नाप |
| पट्टाउनु | दिक्क मान्नु, अल्छी लाग्नु |
| पलायनवादी | समस्याबाट भाग्ने सोच भएको |
| पामर | अविवेकी, कायर |
| जालेमाले | जाल र छलकपटले भरिएको |
अनुकरणात्मक शब्द
कुनै आवाज, चाल वा भावको नक्कल गरेर बनेका शब्द अनुकरणात्मक शब्द हुन्: ख्वाङख्वाङ (ठुलो स्वरले खोकेको आवाज), गजक्क (रिस वा फुर्तीले गम्केको), ङिच्च (दाँत देखाएर जिल्ल परेको)। यी प्रायः कुनै क्रियासँग जोडिएर आउँछन्: ख्वाङख्वाङ खोक्नु, गजक्क पर्नु। नेपालीमा यस्ता शब्द धेरै छन्, र यिनले भाषालाई जीवन्त बनाउँछन्। निबन्धमा लम्स्याङलुम्सुङ, जम्स्याङजुम्सुङ जस्ता शब्द लेखकले ढिलोपन र अलमल देखाउन खेलाएका छन्।
पारिभाषिक शब्द
कुनै विशेष विषय वा क्षेत्रमा निश्चित अर्थमा प्रयोग हुने शब्द पारिभाषिक शब्द हुन्। मूल्याङ्कन शिक्षाको, बेरुजु लेखाको, आणविक विज्ञानको पारिभाषिक शब्द हो। सामान्य बोलीमा एउटा अर्थ भए पनि आफ्नो क्षेत्रमा यसको अर्थ ठ्याक्कै तोकिएको हुन्छ।
अभ्यास: शब्दभण्डार
दिइएका अनुकरणात्मक शब्द र कार्यबिच जोडा मिलाउनुहोस्: ख्वाङख्वाङ, गजक्क, ङिच्च, लस्याङलुसुङ, जम्स्याङजुम्सुङ (कार्य: हाँस्नु, मुख लगाउनु, उफ्रनु, पर्नु, गर्नु, खोक्नु, हुनु)
उत्तर
‘पख्नोस्’ निबन्धबाट कुनै पाँचओटा पारिभाषिक शब्द खोजी तिनलाई वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस्।
उत्तर
शब्दकोशको प्रयोग गरी दिइएका शिक्षा र वाणिज्य क्षेत्रका पारिभाषिक शब्दको अर्थ लेख्नुहोस्:
शिक्षा: पाठ्यक्रम, मूल्याङ्कन, पुनर्बल, पुस्तकालय, शिक्षालय
वाणिज्य: वासलात, भौचर, फर्स्यौट, आयव्यय, बेरुजु, बजेट, निक्षेप
उत्तर
पाठ्यपुस्तकमा दिइएको ‘ओहो! अब त मेरो एकोहोरो फतफताइ...’ अनुच्छेदबाट पाँचओटा मौलिक शब्द पहिचान गरी लेख्नुहोस्।
उत्तर
‘पख्नोस्’ निबन्धमा व्यङ्ग्य गर्ने क्रममा आएका टुक्कालाई अर्थ खुल्ने गरी वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस्: कन्सिरी तात्नु, आगलागी हुनु, पानीमरुवा हुनु, जङ चल्नु, दाउ हेर्नु
उत्तर
बोध र अभिव्यक्ति
दिइएका शब्दको शुद्ध उच्चारण गर्नुहोस्: सम्भाव्य, आश्वासन, ऋण, दार्शनिक, जम्स्याङजुम्सुङ, बकन्याइ, पर्खाइ, आणविक, भर्याङ, गिज्याउनु
उच्चारण गर्दा ध्यान दिनुपर्ने कुरा
दिइएका प्रश्नको उत्तर भन्नुहोस्:
- क.निबन्धमा सबैभन्दा लामो अनुच्छेद कति वाक्यमा संरचित छ?
- ख.पाठमा सबैभन्दा बढी प्रश्नात्मक वाक्य भएको अनुच्छेद कुन हो?
- ग.निबन्धको कतिऔँ अनुच्छेद विस्मयसूचक शब्दबाट सुरु भएको छ?
- घ.निबन्धका ‘आउँदै गर्नुहोला’, ‘धाउँदै गर्नुहोला’ पदावलीमा असमान संरचना भएको अक्षर कुन हो?
उत्तर
पाठ्यपुस्तकमा दिइएको ‘आफू जुम्रा जस्तो जुम्सो छ...’ निबन्धांश मौन पठन गरी सोधिएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्:
- क.निबन्धांशका आधारमा म पात्रमा कस्ता कस्ता विशेषता पाइन्छन्?
- ख.जङचल्दा पर्खाइलाई किन जुम्स्याइँको जन्मदाता भनिएको हो?
- ग.म पात्रले कुन कुन कामका लागि पर्खाइको सामना गर्नुपरेको छ?
- घ.निबन्धांशमा भने जस्तै सबैलाई पर्खनुपर्ने अवस्थाको अन्त्य गर्न के गर्नुपर्ला?
उत्तर
पाठ्यपुस्तकमा दिइएको ‘जे होस् ल, आफ्नै कुरा गरूँ...’ निबन्धांश पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्:
- क.अनुच्छेदमा शिक्षित मानिसलाई कस्तो व्यङ्ग्य गरिएको छ?
- ख.कसैसँग काम लिनका लागि पर्खनै पर्ने चलन हटाउन हामीले के गर्नुपर्ला?
उत्तर
पाठ्यपुस्तकमा दिइएको ‘मानिस र वनस्पतिबिच गहिरो सम्बन्ध छ...’ अनुच्छेदबाट तीनओटा बोध प्रश्न बनाई तिनको उत्तर लेख्नुहोस्।
नमुना प्रश्न र उत्तर
‘पख्नोस्’ निबन्धको अन्तिम दुई अनुच्छेदको सारांश लेख्नुहोस्।
सारांश
दिइएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्:
- क.‘पख्नोस्’ निबन्धको विषयवस्तुमाथि प्रकाश पार्नुहोस्।
- ख.निबन्धको ‘सत्य, समता र शान्ति पर्खँदै आएको मानिस झन् विषमताको विषले बौलाहिरहेछ, अशान्त भइरहेछ।’ भन्नुको तात्पर्य के हो?
- ग.निबन्धमा मानिसका कस्ता कमीकमजोरीप्रति व्यङ्ग्य गरिएको छ?
- घ.यस निबन्धबाट कस्तो सन्देश पाउन सकिन्छ?
उत्तर
व्याख्या गर्नुहोस्:
- क.सबै पर्खाइको पछिल्तिर मेरा सयौँ सपना पर्खिरहेछन्, इच्छा र आकाङ्क्षा पर्खिरहेछन्।
- ख.हामी दुबै चाहन्छौँ एउटा त्यस्तो दुनियाँ सिर्जना गरौँ जहाँ कसैले कसैलाई कुराले मात्र टार्न नसकोस्!
क को व्याख्या
ख को व्याख्या
‘पख्नोस्’ निबन्धमा हाम्रा समाजका कस्ता पक्षमाथि व्यङ्ग्य गरिएको छ, समीक्षा गर्नुहोस्।
उत्तर
पाठ्यपुस्तकमा दिइएको चित्र वर्णन गर्नुहोस्।
नमुना वर्णन
‘पेट्रोलियम पदार्थको मूल्यवृद्धि’ शीर्षकमा १५० शब्दसम्मको टिप्पणी लेख्नुहोस्।
नमुना टिप्पणी
दिइएका शीर्षकमा निबन्ध तयार पार्नुहोस्:
- क.आर्थिक समृद्धिमा पर्यटन उद्योग
- ख.मेरो जीवनको लक्ष्य
- ग.नेपालको विकासमा जलस्रोतको भूमिका
क को बुँदा
ख को नमुना निबन्ध
ग को बुँदा
पाठ्यपुस्तकमा दिइएको समीक्षात्मक सोचसम्बन्धी अनुच्छेद पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्:
- क.प्रश्नहरू
- अ.समीक्षात्मक सोच भन्नाले के बुझिन्छ?
- आ.समीक्षात्मक सोचले विद्यार्थीलाई के कुरामा आत्मनिर्भर बनाउँछ?
- इ.समीक्षात्मक सोचको प्रयोग कसकसमा हुनु जरुरी छ?
- ई.समीक्षात्मक सोचले के कुरामा फाइदा पुर्याउन सक्छ?
- ख.भाषिक संरचना र वर्णविन्यास पहिचान गर्नुहोस्:
- अ.‘विद्यार्थीलाई समीक्षात्मक सोचमा तल्लीन बनाउनुपर्छन्।’ वाक्यलाई पदसङ्गति मिलाई लेख्नुहोस्।
- आ.‘शिक्षक र साथीभाइले राखेका तर्कको विश्लेषण गर्दा समीक्षात्मक सोचको उपयोग हुनुहुन्छ।’ वाक्यलाई पदसङ्गति मिलाई लेख्नुहोस्।
- इ.‘जिम्मेवारी लिन्’, ‘समीक्षात्मक् सोच्’ र ‘गुण् दोष् छुटयाउन गरिने’ पदावलीका हलन्त अजन्त प्रयोगसम्बन्धी त्रुटि सच्याई लेख्नुहोस्।
उत्तर
सुनाइ र बोलाइ
पाठ्यपुस्तकको सुनाइ पाठ १३ ‘मेरो छोराले के सिकोस्’ एक बुबाले छोराका प्रधानाध्यापकलाई लेखेको चिठी हो। यसमा बुबाले छोरो कस्तो मान्छे बनोस् भन्ने आफ्ना चाहना लेखेका छन्। पाठ्यक्रम विकास केन्द्रले यसको रेकर्डिङ सार्वजनिक गरेको छ। सुन्नुअघि तलका प्रश्न पढ्नुहोस्।
सुनाइ पाठ १३ सुनी दिइएका वाक्य ठिक भए ठिक र बेठिक भए बेठिक भन्नुहोस्:
- क.सबै मानिस एकै किसिमका हुँदैनन्।
- ख.मेरो छोरो जतातिर हुल छ, त्यतैतिर लाग्ने प्रवृत्तिको नहोस्।
- ग.कहिलेकाहीँ आँखाबाट आँसु झार्नु लाजमर्दो कुरो हो।
- घ.मेरो छोरो दुःख र कष्टमा प्रफुल्ल रहन सक्ने होस्।
उत्तर
सुनाइ पाठ १३ का आधारमा दिइएका प्रश्नको उत्तर भन्नुहोस्:
- क.समाजमा कस्ता कस्ता मानिस हुन्छन्?
- ख.छोरालाई फूलको शाश्वत रहस्य बुझ्न केही समय दिनुहोस्, भन्नुको आशय के हो?
- ग.आगाको लप्काबाट के खारिन्छ?
- घ.अनुच्छेदमा छोरालाई कस्तो बन्न प्रेरित गराउन खोजिएको छ?
उत्तर
व्याकरण: पदसङ्गति
पदसङ्गति भनेको के हो?
निबन्धमा लेखक भन्छन्: “कपुरीकान्त कार्की ... कर्किनीलाई पर्खँदो हो”, “गीतादेवी ... पर्खँदी हो”, “चम्रेल बाबु ... पर्खँदा हुन्”। एउटै क्रिया ‘पर्खनु’ तीन रूपमा आयो, किनभने कर्ता फरक छन्। वाक्यमा कर्ता र क्रियापदका लिङ्ग, वचन, पुरुष र आदर मिल्नुलाई पदसङ्गति भनिन्छ।
पाठ्यपुस्तकको उदाहरण ‘रमा पुस्तक पढ्छिन्।’ मा कर्ता ‘रमा’ एक जना (एकवचन), न बोल्ने न सुन्ने (तृतीय पुरुष), महिला (स्त्रीलिङ्ग), र ‘उनी’ भनेर सम्मान गरिएको (मध्यम आदर) हुन्। त्यसैले क्रियापद ‘पढ्छिन्’ हुन्छ।
| सङ्गति | के मिल्छ | मिलेको | नमिलेको |
|---|---|---|---|
| लिङ्ग | पुलिङ्ग कर्ताको पुलिङ्ग, स्त्रीलिङ्गको स्त्रीलिङ्ग क्रिया | भाइ घर गयो; बहिनी घर गई। | बहिनी घर गयो। |
| वचन | एक कर्ताको एकवचन, धेरैको बहुवचन क्रिया | साथी आयो; साथीहरू आए। | साथीहरू आयो। |
| पुरुष | म / हामी (प्रथम), तँ / तिमी / तपाईँ (द्वितीय), ऊ / उनी / उहाँ (तृतीय) अनुसार क्रिया | म पढ्छु; तिमी पढ्छौ; ऊ पढ्छ। | म पढ्छ। |
| आदर | सामान्य, मध्यम वा उच्च आदरअनुसार क्रिया | ऊ आयो; उनी आए; उहाँ आउनुभयो। | उहाँ आयो। |
आदरका तीन तह
| आदर | द्वितीय पुरुष | तृतीय पुरुष (पुलिङ्ग) | तृतीय पुरुष (स्त्रीलिङ्ग) |
|---|---|---|---|
| सामान्य | तँ जान्छस् (स्त्री. जान्छेस्) | ऊ जान्छ | ऊ जान्छे |
| मध्यम | तिमी जान्छौ | उनी जान्छन् | उनी जान्छिन् |
| उच्च | तपाईँ जानुहुन्छ | उहाँ जानुहुन्छ | उहाँ जानुहुन्छ |
प्रथम पुरुषमा आदरको भेद हुँदैन: म जान्छु, हामी जान्छौँ। (कतिपय पुस्तकले यसलाई सामान्य आदरमा राखेका छन्; उत्तरमा ‘आदरको भेद हुँदैन’ लेख्नु सुरक्षित हुन्छ।)
‘सम्पादकज्यू हरेक हप्ता लेख माग्न ___ ।’ खाली ठाउँमा ठिक क्रियापद कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
अभ्यास: व्याकरण
पाठ्यपुस्तकमा दिइएको ‘रमा पुस्तक पढ्छिन्।’ को चित्र हेरी पदसङ्गतिबारे साथीसँग छलफल गर्नुहोस्।
छलफलका मुख्य कुरा
दिइएका वाक्यका वचन, पुरुष, लिङ्ग र आदर तालिकामा भर्नुहोस्।
उत्तर
पाठ्यपुस्तकमा दिइएको वनभोजको अनुच्छेदका वाक्यको क्रियापद सच्याएर पदसङ्गति मिलाई लेख्नुहोस्।
शुद्ध अनुच्छेद
के के सुधारियो
दिइएको सङ्केतअनुसार पदसङ्गति मिल्ने गरी वाक्य फेरेर लेख्नुहोस्:
- क.पारस पाण्डे एयरपोर्ट पुगेछन्। (उच्च आदर)
- ख.खटपटानन्द खतिवडा खेततिर झरेछन्। (सामान्य आदर)
- ग.ऊ घरतिर हिँडी। (मध्यम आदर)
- घ.उनी पाठ पढ्छिन्। (द्वितीय पुरुष, सामान्य आदर)
- ङ.ऊ भोलि आउने छ। (प्रथम पुरुष, स्त्रीलिङ्ग)
- च.उनीहरू भोलि आउने छन्। (सामान्य आदर)
- छ.उनी भोलि आउने छन्। (स्त्रीलिङ्ग)
उत्तर
वर्णविन्यास: हलन्त र अजन्त
शब्दको अन्त्यमा स्वर भएको अक्षर (क, ग, म) अजन्त र स्वर नभएको, खुट्टा काटिएको अक्षर (क्, ग्, म्) हलन्त हो। बोल्दा दुवै प्रायः उस्तै सुनिन्छन्: ‘घर’ लाई पनि हामी ‘घर्’ जस्तै बोल्छौँ। त्यसैले लेख्दा नियम चाहिन्छ:
- नाम, विशेषण र अव्यय प्रायः अजन्त: घर, किताब, गृहकार्य, उमेश, रमेश, सम्पादक, शब्द, अब, तब, जब, आज, भनेर।
- क्रियापदका केही रूप हलन्त: ‘तँ’, ‘उनी’, ‘उनीहरू’ आदिसँग आउने रूप (गरिस्, पढ्छस्, गर्छन्, गरिन्, सकेछन्, होलान्), आशिष र आज्ञाका रूप (होस्, पख्नोस्, गर्नुहोस्, पिउनुस्, ‘तँ’ लाई गर्, बस्)।
- तत्सम शब्द मूल संस्कृतकै रूपमा: विद्वान्, भगवान्, महान्, बुद्धिमान्, सम्राट्, पृथक्, अर्थात्, दण्डवत्, निष्ठावान्।
- शब्दको बिचमा आधा अक्षर जोडिएर लेखिन्छ, हलन्त चिह्न लगाएर छुट्याइँदैन: उसले (उस्ले होइन), गृहकार्य (गृह्कार्य होइन), छुट्याउन।
तलकामध्ये हलन्त र अजन्त ठिक भएको वाक्य कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
अभ्यास: वर्णविन्यास
‘पख्नोस्’ निबन्धबाट हलन्त र अजन्त हुने पाँच पाँचओटा शब्द टिपोट गर्नुहोस्।
उत्तर
हलन्त र अजन्तको उपयुक्त प्रयोग गरी पाठ्यपुस्तकमा दिइएको अनुच्छेद (‘तैँले के गरिस भनेर...’) पुनर्लेखन गर्नुहोस्।
शुद्ध अनुच्छेद
के के सुधारियो
रचना: टिप्पणी र हास्यव्यङ्ग्य निबन्ध
टिप्पणी लेखन
कुनै समसामयिक विषय, समस्या वा घटनाबारे आफ्नो धारणा र सुझाव राखेर लेखिने छोटो, खँदिलो लेख टिप्पणी हो। यो अनुच्छेदभन्दा लामो र निबन्धभन्दा छोटो हुन्छ, र प्रायः तीन अनुच्छेदमा पूरा हुन्छ।
| भाग | के लेख्ने |
|---|---|
| शीर्षक | टिप्पणीको विषय |
| आदि (पहिलो अनुच्छेद) | विषयको परिचय; समस्या के हो |
| मध्य (दोस्रो अनुच्छेद) | कारण र असर: व्यक्ति, परिवार, समाज र देशमा के प्रभाव पर्छ |
| अन्त्य (तेस्रो अनुच्छेद) | निचोड, आफ्नो राय र समाधानका उपाय |
नमुना टिप्पणी माथि बोध र अभिव्यक्तिको प्रश्न १२ मा छ।
हास्यव्यङ्ग्य निबन्ध लेख्ने तरिका
१. एउटा सानो प्रसङ्ग छान्नुहोस्: ‘पख्नोस्’ जस्तै एउटा शब्द, बानी वा दृश्य (‘भोलि आउनुहोस्’, ‘म त व्यस्त छु’, मोबाइलमा टाउको गाडेर बस्ने परिवार)।
२. त्यसलाई ठुलो बनाउनुहोस्: एउटा प्रसङ्गबाट घर, विद्यालय, कार्यालय र देशसम्म पुग्नुहोस्।
३. हाँसोका औजार: अतिशयोक्ति, अनुप्रास, अनुकरणात्मक शब्द, टुक्का, उल्टो भनाइ।
४. आफूलाई पनि नछोड्नुहोस्: ‘म’ पनि त्यही बानीमा परेको देखाउँदा व्यङ्ग्य इमानदार हुन्छ।
५. अन्त्यमा गम्भीर सन्देश: हाँसोपछि पढ्नेलाई सोच्न बाध्य पार्ने एक दुई वाक्य।
६. सीमा: व्यङ्ग्य प्रवृत्तिमाथि गर्नुहोस्, कुनै व्यक्ति, जात वा समुदायलाई अपमान गर्ने गरी होइन।
‘समाजमा देखिएका विकृति’ शीर्षकमा हास्यव्यङ्ग्य शैलीको छोटो निबन्ध लेख्नुहोस्।
नमुना निबन्ध
रेडियो, टेलिभिजन वा सामाजिक सञ्जालमा प्रसारित कुनै एउटा हास्यव्यङ्ग्य रचनाको विषयवस्तु र सन्देश लेखी कक्षामा सुनाउनुहोस्।
कसरी गर्ने
पुस्तकका सबै प्रश्नको अभ्यास गर्नुहोस्; नमिलेका प्रश्न छुट्टै देखिन्छन् →
परीक्षामा
‘गुरुआमा भोलि विद्यालय ___ ।’ (उच्च आदर) खाली ठाउँमा ठिक क्रियापद कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
तलकामध्ये पदसङ्गति मिलेको वाक्य कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
यो पाठ्यपुस्तकको सहायक सामग्री हो, पाठ्यपुस्तकको सट्टा होइन। विद्यालयमा पढाइने पुस्तक नै पढ्नुहोस् र कुनै कुरा फरक परे शिक्षकको कुरा मान्नुहोस्। गल्ती भेटे हामीलाई भन्नुहोस्।