हाम्रो टोलमा सडकबत्ती बिग्रिएको तीन महिना भयो। फोहोर उठाउने गाडी कहिले आउँछ, कहिले आउँदैन। हरेक घरले छुट्टाछुट्टै वडामा गएर भन्दा कसैले सुन्दैन। छिमेकी दाइले भन्नुभयो, “टोल विकास संस्था बनाऔँ, अनि सबैको तर्फबाट एउटै आवाजमा कुरा राखौँ।” तर त्यो संस्था कसरी बन्छ, कहाँ दर्ता हुन्छ, अनि त्यसले के गर्न पाउँछ?
टोल विकास संस्था एउटा टोल वा बस्तीका घरधुरीले आफैँ मिलेर बनाउने सामुदायिक संस्था हो। यसले टोलको विकास, सरसफाइ, सुरक्षा र सामाजिक काममा वडा कार्यालयलाई सघाउँछ, र पालिकाको योजनामा टोलको माग पुर्याउँछ।
आफ्नो पालिकाले टोल विकास संस्थाको कार्यविधि बनाएको छ कि छैन, र सूचीकृत गर्दा कति दस्तुर लाग्छ, माथिको बाकसको पालिकाको वेबसाइटमा कानुन वा कार्यविधिको सूचीमा हेर्नुहोस्।
कानुनले के भन्छ
स्थानीय सरकार सञ्चालन ऐन, २०७४ ले वडा समितिलाई टोल विकास संस्था बनाउने र परिचालन गर्ने, अनि वडाभित्रका आयोजनाका लागि उपभोक्ता समिति बनाउने र तिनको अनुगमन गर्ने जिम्मा दिएको छ। यो व्यवस्था केही नेपाल ऐन संशोधन गर्ने ऐन, २०७५ ले थपेको र संशोधन गरेको हो। पालिकाको योजना पनि बस्ती वा टोलस्तरबाट माग सङ्कलन गरेर सुरु गर्नुपर्छ।
ऐनले संस्था कसरी बनाउने भन्ने विस्तार लेखेको छैन। त्यो पालिकाको कार्यपालिकाले कार्यविधि बनाएर तोक्छ। सङ्घीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालयले पालिकाहरूका लागि टोल विकास संस्था (गठन तथा परिचालन) कार्यविधि, २०७७ को नमुना प्रकाशित गरेको छ। तलका कुरा त्यही नमुनाका हुन्; आफ्नो पालिकाको कार्यविधिमा सङ्ख्या र म्याद फरक हुन सक्छन्।
| प्रश्न | नमुना कार्यविधिको उत्तर | कहाँ लेखिएको |
|---|---|---|
| संस्था कसरी बन्छ? | भौगोलिक र सामाजिक निकटताका आधारमा टोल वा बस्तीका बासिन्दाको आमभेलाबाट | नमुना कार्यविधि, दफा ३(१) |
| कार्यसमितिमा को को? | अध्यक्ष, उपाध्यक्ष, कोषाध्यक्ष र सचिव एक-एक जना, अनि तीनदेखि सात जना सदस्य | नमुना कार्यविधि, दफा ३(२) |
| एक घरबाट कति जना? | एक जनाभन्दा बढी होइन; एउटा घरधुरी एउटै संस्थाको मात्र सदस्य | नमुना कार्यविधि, दफा ३(३), (१२) |
| कति घर समेट्नुपर्छ? | सकेसम्म टोलका सबै घरधुरी; सम्भव नभए कम्तीमा ८० प्रतिशत | नमुना कार्यविधि, दफा ३(८), (९) |
| बढीमा कति घर? | वडाले तोकेको क्षेत्रभित्र बढीमा १०० घरधुरी समेट्ने गरी बनाउन सकिन्छ | नमुना कार्यविधि, दफा ३(१२) |
| महिला कति? | कार्यसमितिमा कम्तीमा ५० प्रतिशत; अध्यक्ष, सचिव वा कोषाध्यक्षमध्ये एक पदमा अनिवार्य | नमुना कार्यविधि, दफा ३(७), (१०) |
| कार्यसमितिको अवधि? | दुई वर्ष; अध्यक्ष, उपाध्यक्ष, कोषाध्यक्ष र सचिव एउटै पदमा लगातार दुई कार्यकालभन्दा बढी बस्न नपाउने | नमुना कार्यविधि, दफा ३(५), (६) |
| कहाँ सूचीकृत? | वडा कार्यालयमा | नमुना कार्यविधि, दफा ५ |
संस्था कसरी बनाउने
- टोलको चारकिल्ला टुङ्ग्याउनुहोस्। कुन घरदेखि कुन घरसम्म टोल पर्छ, वडा कार्यालयसँग सोधेर मिलाउनुहोस्। नमुनाअनुसार कार्यक्षेत्र साधारण सभाले वा वडा कार्यालयले तोकेको चारकिल्लाभित्र हुन्छ, र छुटेको घर वडाले थप्न लगाउन सक्छ।
- आमभेला बोलाउनुहोस्। टोलका सबै घरलाई खबर गर्नुहोस्, र एक घरबाट एक जना आउने गरी भेला गर्नुहोस्। उपस्थित हुनेको नाम र सही राख्नुहोस्; सूचीकरणको निवेदनसँग यही चाहिन्छ।
- कार्यसमिति छान्नुहोस्। सकेसम्म सर्वसम्मतिबाट; नमिले उपस्थितमध्ये बहुमतबाट। आधा महिला र तीन मुख्य पदमध्ये एकमा महिला भएको जाँच्नुहोस्।
- भेलाको निर्णय लेख्नुहोस्। संस्थाको नाम, चारकिल्ला, जम्मा घरधुरी, कार्यसमितिका पदाधिकारीको नाम र भेलाले सूचीकरणका लागि वडामा निवेदन दिने निर्णय।
- वडा कार्यालयमा निवेदन दिनुहोस्। नमुनाको अनुसूची १ को ढाँचामा, यी कागज राखेर:
- टोल भेलाको उपस्थिति र निर्णय;
- कार्यसमितिका सदस्यहरूको नामथर;
- पूर्व, पश्चिम, उत्तर र दक्षिणको सिमाना;
- हाल जम्मा घरधुरी।
- वडाले जाँचेर प्रमाणपत्र दिन्छ। चारकिल्लाभित्रका सबै घर समेटिए कि नाइँ हेरेर वडाले अनुसूची २ को सूचीकृत प्रमाणपत्र दिन्छ। घर वा बस्ती छुटेको भए समेटेर फेरि पेस गर्न भन्न सक्छ। वडाले सूचीकृत संस्थाको विवरण हरेक महिना पालिकामा पठाउँछ।
संस्थाले के काम गर्छ
नमुना कार्यविधिको दफा ६ मा संस्थाका काम लामो सूचीमा छन्। तीमध्ये केही:
- टोलमा शान्ति, सुरक्षा र सद्भाव राख्न सघाउने;
- टोलका विकास योजना बनाउने, लागु गर्ने र अनुगमन गर्ने काममा सघाउने;
- सार्वजनिक र ऐलानी जग्गा, सार्वजनिक भवन, सम्पदा र पूर्वाधार जोगाउने, अतिक्रमण हुन नदिने;
- विपद्मा खोज, उद्धार, राहत वितरण र पुनर्निर्माणमा सघाउने;
- सरसफाइ, छाडा चौपाया, सडकबत्ती, सामुदायिक पार्क र सार्वजनिक शौचालयको व्यवस्थापनमा सघाउने;
- गरिब, अशक्त, अपाङ्गता भएका र बेरोजगार व्यक्तिको तथ्याङ्क सङ्कलनमा सघाउने;
- जन्म, विवाह, बसाइँसराइ, सम्बन्ध विच्छेद र मृत्युको घटना दर्ता गर्न टोलका बासिन्दालाई प्रेरित गर्ने;
- सामाजिक सुरक्षा भत्ता वितरणमा सहजीकरण गर्ने;
- घरेलु हिंसा, यौनजन्य हिंसा, मानव बेचबिखन, बालश्रम र छाउपडीविरुद्ध जनचेतना फैलाउने;
- कर, दस्तुर र सेवाशुल्क तिर्ने काममा सहजीकरण गर्ने।
पालिकाको वार्षिक योजना बनाउँदा टोल वा बस्तीको भेलामा टोल विकास संस्था पनि सहभागी हुन्छ। भेलामा माग कसरी राख्ने: पालिकाको योजना र बजेटमा आफ्नो कुरा।
नमुना कार्यविधिको दफा १४ अनुसार उपभोक्ताको आमभेलाले निर्णय गरे उपभोक्ता समितिले गर्ने काम टोल विकास संस्थाबाट पनि गराउन सकिन्छ। त्यस्तो काम गर्दा उपभोक्ता समितिकै नियम लाग्छन्: उपभोक्ता समिति।
पैसा र हिसाब
नमुनाअनुसार संस्थाले पालिकाको अनुदान, सरकारी र गैरसरकारी निकायको सहायता, आयमूलक कामको आम्दानी, सम्झौताअनुसार पाएको रकम र सदस्यको शुल्कबाट आम्दानी गर्न सक्छ, र सबै रकम संस्थाकै नाममा रहेको बैङ्क खातामा जम्मा गर्नुपर्छ। सम्झौताअनुसार पाएको रकम त्यही काममा मात्र खर्च हुन्छ।
- खाता वडाको सिफारिसमा पालिकाले तोकेको बैङ्कमा खोलिन्छ, र अध्यक्ष, उपाध्यक्ष र सचिवमध्ये दुई जना र कोषाध्यक्षको संयुक्त दस्तखतमा चल्छ; यीमध्ये कम्तीमा एक जना महिला हुनुपर्छ।
- कोषाध्यक्षले आम्दानी-खर्चको हिसाब चार-चार महिनामा कार्यसमितिमा राख्छ।
- आर्थिक वर्ष सकिएको तीन महिनाभित्र वर्षभरको काम र कारोबारको विवरण टोल भेलामा पेस गर्नुपर्छ, र वार्षिक प्रतिवेदन साधारण सभा, वडा कार्यालय र पालिकामा बुझाउनुपर्छ।
सार्वजनिक सम्पत्ति हिनामिना गरे, कानुनविपरीत काम गरे वा भ्रष्टाचार गरे कार्यसमिति भङ्ग गर्न सकिने व्यवस्था पनि नमुनामा छ। हरेक वडामा वडाध्यक्षको संयोजकत्वमा टोल विकास संस्थाहरूको समन्वय समिति रहन्छ, जसले संस्थाहरूको काम हेर्छ।
आफ्नो पालिकामा
धेरै पालिकाले मन्त्रालयको नमुनालाई आधार मानेर आफ्नै “टोल विकास संस्था (गठन तथा परिचालन) कार्यविधि” बनाएका छन्; घरधुरीको सङ्ख्या, अवधि र दस्तुर पालिकैपिच्छे फरक हुन सक्छन्।
एउटा टोलमा ६० घर छन्। आमभेलामा ३० घरका मानिस आए र उनीहरूले ९ जनाको कार्यसमिति छाने, जसमा २ जना महिला छन्। मन्त्रालयको नमुना कार्यविधिअनुसार यो संस्था वडामा सूचीकृत होला?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
यो पाना कानुनबारे जानकारी हो, कानुनी सल्लाह होइन। माथिका सङ्ख्या मन्त्रालयको नमुनाका हुन्; आफ्नो पालिकाको कार्यविधि र वडाको सूचना हेर्नुहोस्।
कानुनी आधार
- स्थानीय सरकार सञ्चालन ऐन, २०७४: दफा १२(२)(क)(१), १२(२)(क)(२)(सुरक्षित प्रति· सरकारी साइटमा)
- टोल विकास संस्था (गठन तथा परिचालन) कार्यविधि, २०७७ (नमुना): दफा ३(१०), ३(११), ३(३), ३(९), ५, ५(१), ५(२), ५(३), ६, ९, १०, ११, १३, १४, १५; अनुसूची १, अनुसूची २(सुरक्षित प्रति, Word फाइल· सरकारी साइटमा)
- सूर्यविनायक नगरपालिकाको आर्थिक ऐन, २०८३: अनुसूची १५(सुरक्षित प्रति· सरकारी साइटमा)
यी तथ्य कहाँबाट
- स्थानीय सरकार सञ्चालन ऐन, २०७४ (सुरक्षित प्रति), नेपाल कानुन आयोग (२०८१ सम्मका संशोधनसहित; सरकारी साइट नखुलेकाले इन्टरनेट आर्काइभमा २०८३ जेठमा सुरक्षित प्रति पढिएको): दफा १२(२)(क)(१) र (२)।
- टोल विकास संस्था (गठन तथा परिचालन) कार्यविधि, २०७७ (नमुना) (सुरक्षित प्रति, Word फाइल), सङ्घीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालय, २०७७ मङ्सिरको सूचना, २०८३ मङ्सिरमा पढिएको: दफा २, ३, ५, ६ र ९–१५, अनुसूची १ र २ (मूल फाइलमा दफाका अङ्क स्वतः क्रमाङ्कनमा छन्; यहाँ क्रमैले गनिएको)।
- उपभोक्ता समिति गठन, परिचालन तथा व्यवस्थापन सम्बन्धी कार्यविधि, २०७४ (नमुना) (सुरक्षित प्रति, Word फाइल), सङ्घीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालय, २०७५ सालमा प्रकाशित (मन्त्रालयको साइट नखुलेकाले इन्टरनेट आर्काइभमा सुरक्षित प्रति पढिएको): दफा १४।
- सूर्यविनायक नगरपालिकाको आर्थिक ऐन, २०८३ (सुरक्षित प्रति), स्थानीय राजपत्र खण्ड १०, सङ्ख्या १, २०८३ असार २४, २०८३ साउन १ देखि लागु (इन्टरनेट आर्काइभमा २०८३ साउनमा सुरक्षित प्रति): अनुसूची १५, खण्ड ८।
