Skip to content

← नेपाली: शब्ददेखि साहित्यसम्म

रस

साहित्य: पढ्दा मनमा जागेको भाव

एउटा कथा पढ्दा पढ्दै आँखा रसाउँछन्। अर्को निबन्ध पढ्दा एक्लै खितखित हाँसिन्छ। चलचित्रमा नायक अन्यायीसँग जुध्न उठ्दा आफ्नै मुठी कसिन्छ। कागजमा छापिएका अक्षरले हामीलाई रुवाउँछन्, हँसाउँछन्, रिस उठाउँछन्। अनि अचम्मको कुरा: दुःखको कथा पढेर रोए पनि हामी त्यो कथा फेरि पढ्न चाहन्छौँ।

साहित्य पढ्दा मनमा जाग्ने यस्तै भाव र त्यसबाट आउने गहिरो आनन्दलाई रस भनिन्छ। यस पानामा रस कसरी बन्छ, नौ रस कुन कुन हुन् र परीक्षामा रसबारे कसरी उत्तर लेख्ने भन्ने कुरा छ।

रस भनेको के हो?

रस शब्दको सामान्य अर्थ झोल वा स्वाद हो: फलको रस, खानाको रस। साहित्यमा पनि यही अर्थबाट शब्द आएको हो। मिठो खाना खाँदा जिब्रोले स्वाद पाएझैँ राम्रो कविता वा कथा पढ्दा मनले एक किसिमको स्वाद पाउँछ। त्यही स्वाद रस हो।

संस्कृतमा रसको परिभाषा यस्तो दिइन्छ: रस्यते आस्वाद्यते इति रसः, अर्थात् स्वाद लिइने कुरा नै रस हो। साहित्यमा यसको अर्थ आनन्दसँग जोडिएको छ। दुःखको कथाले रुवाए पनि पढ्ने मान्छे त्यो अनुभवबाट एक किसिमको आनन्द पाउँछ; त्यसैले करुण कथा पनि मनपर्छन्।

पूर्वीय काव्यशास्त्रमा शब्द र अर्थलाई काव्यको शरीर र रसलाई त्यसको आत्मा मानिएको छ। रसको चर्चा भरतको नाट्यशास्त्रबाट सुरु भएको हो। भरतले नाटकका सन्दर्भमा भनेका थिए: विभाव, अनुभाव र व्यभिचारी भाव मिलेपछि रस बन्छ।

रस कसरी बन्छ: चार सामग्री

तरकारी पकाउँदा तरकारी, तेल, नुन र मसला मिलेपछि मिठो तरकारी बनेझैँ रस पनि चारवटा कुरा मिलेर बन्छ। यो तुलना हाम्रो हो, बुझ्न सजिलो होस् भनेर।

सामग्री के हो उदाहरण (करुण रस)
स्थायीभाव मनमा सधैँ लुकेर बस्ने र जागेपछि रस बन्ने भाव शोक
विभाव भाव जगाउने कारण। यसका दुई तह छन्: आलम्बन (भाव जगाउने व्यक्ति वा वस्तु) र उद्दीपन (भावलाई झन् चर्काउने परिस्थिति) आलम्बन: बितेका हजुरबुबा। उद्दीपन: उहाँले बस्ने खाली पिँढी, उहाँको लौरो
अनुभाव भाव जागेपछि शरीरमा देखिने लक्षण र हाउभाउ आँसु झर्नु, घुँक्क घुँक्क रुनु
सञ्चारी भाव (व्यभिचारी भाव पनि भनिन्छ) बिचबिचमा आएर जाने मनका स-साना भाव चिन्ता, पुराना कुराको सम्झना, ग्लानि

स्थायीभाव सबैको मनमा पहिल्यै हुन्छ: माया, हाँसो, शोक, डर। साहित्यले विभाव देखाएर त्यसलाई जगाउँछ, अनुभावले पात्रको भाव हामीसम्म पुर्‍याउँछ। सञ्चारी भावले त्यसलाई गहिरो बनाउँछ। चारवटै मिलेपछि पढ्नेले रस पाउँछ।

नौ रस

भरतको नाट्यशास्त्रमा आठ रस छन्: शृङ्गार, हास्य, करुण, रौद्र, वीर, भयानक, बीभत्स र अद्भुत। पछिका आचार्यले शान्त रस थपेर नौ बनाए। त्यसैले साहित्यमा प्रायः नवरस भनिन्छ। तलको तालिकाका उदाहरण हाम्रै हुन्।

रस स्थायीभाव कस्तो दृश्यमा (हाम्रो उदाहरण) शरीरमा देखिने लक्षण
शृङ्गार रति (प्रेम) संयोग: लामो समयपछि भेट भएका प्रेमी। वियोग: टाढा गएको प्रियजनलाई सम्झेर बसेको मान्छे मुस्कान, लाज; वियोगमा सुस्केरा र आँसु
हास्य हास (हाँसो) उल्टो जुत्ता लगाएर अरूलाई लुगा लगाउने तरिका सिकाउन खोज्ने साथी मुस्कुराउनु, खितखित हाँस्नु, पेट मिच्नु
करुण शोक पहिरोले घर बगाएपछि खुला चउरमा बसेको परिवार आँसु, विलाप, निराश अनुहार
वीर उत्साह बाढीमा फसेका मान्छे जोगाउन डोरी लिएर अगाडि बढ्ने युवा छाती तन्काउनु, दृढ स्वर, अघि बढ्नु
रौद्र क्रोध कमजोर बालकलाई कुटिरहेको बलियो मान्छे आँखा रातो हुनु, दाँत किट्नु, मुठी कस्नु
भयानक भय (डर) मध्यरातमा भूकम्पले घर हल्लाउँदा काँप्नु, बोली नफुट्नु, भाग्नु
बीभत्स घृणा महिनौँदेखि नउठाइएको, किरा लागेको फोहोरको थुप्रो नाक खुम्च्याउनु, थुक्नु, आँखा चिम्लनु
अद्भुत विस्मय (अचम्म) पहिलो पटक हवाईजहाजबाट हिमालको लहर देख्दा मुख बाउनु, आँखा ठुला पार्नु, रोमाञ्च
शान्त निर्वेद (संसारप्रति विरक्ति, मनको शान्ति) साँझ मन्दिरको आँगनमा बसेर दिनभरिको दौडधुप व्यर्थ लाग्नु शान्त अनुहार, मौन, स्थिर मन

“चस्मा निधारमै राखेर हजुरबुबा घरभरि सबैलाई सोध्दै हुनुहुन्छ: ‘मेरो चस्मा कसले लुकायो?’” यो दृश्यले कुन स्थायीभाव जगाउँछ?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

रस र गुण

रससँग गुण पनि जोडिएर आउँछ। गुणलाई रसको भित्री धर्म मानिन्छ। काव्यशास्त्रमा धेरै गुण गनिएका छन्, तर तीन मुख्य मानिन्छन्: माधुर्य (मन पगाल्ने मिठास), ओज (जोस र उत्तेजना जगाउने तेज) र प्रसाद (मनलाई प्रसन्न पार्ने गुण)। प्रसाद गुण सबै रससँग जोडिन्छ।

करुण रस, उदाहरणसहित

कक्षा ११ को ऐच्छिक नेपालीको नमुना प्रश्नपत्रमा यस्तो प्रश्न छ: “रसका प्रकारको नाम उल्लेख गर्दै करुण रसलाई सोदाहरण चिनाउनुहोस्।” यो ५ अङ्कको प्रश्न हो। राम्रो उत्तरमा चार कुरा हुन्छन्: नौ रसका नाम, करुण रसको परिभाषा, त्यसका सामग्री र एउटा उदाहरणको विश्लेषण।

यही ढाँचामा कुनै पनि रस चिनाउन सकिन्छ: पहिले परिभाषा र स्थायीभाव, अनि चार सामग्री, अन्त्यमा उदाहरण र त्यसमा सामग्री औँल्याउने।

पाठ्यपुस्तकमा रस

कक्षा ९ देखि १२ का अनिवार्य नेपाली पाठ्यपुस्तक र कक्षा ९ को शिक्षक निर्देशिकामा हामीले खोज्दा कुनै पाठको रस भनिएको भेटिएन; पढ्ने मान्छेले पत्ता लगाउनुपर्छ। तलका पाठमा कुन भाव प्रमुख छ भन्ने कुरा हाम्रो पढाइ हो। आफैँ पढेर हेर्नुहोस्। तपाईँलाई अर्कै लागे कारणसहित भन्न सक्नुहुन्छ।

  • कक्षा ९, पाठ १५, ‘आमाको तस्बिर’ (भूपिनको कविता): परदेशमा रहेको छोराले आमाको फोटो हेरेर आमाको दुःख र आफ्नो पछुतो सम्झन्छ। प्रमुख भाव शोक: करुण रस। एकाइ यहाँ छ।
  • कक्षा ९, पाठ ११, ‘समय पीडा’ (पद्मावती सिंहको कथा): सन्तान विदेश गएपछि एक्लिएका वृद्ध बुबाआमाको पीडा। यसमा पनि करुण रस प्रमुख छ। एकाइ यहाँ छ।
  • कक्षा १०, पाठ १३, ‘पख्नोस्’ (भैरव अर्यालको निबन्ध): ‘पख्नोस्’ भन्दै पर्खाउने बानी र जताततै पर्खिरहेका मान्छेमाथि ठट्टा गर्छ। यसमा हास्य रस छ। हाँसोका पछाडि व्यङ्ग्य पनि छ। एकाइ यहाँ छ।

एउटै रचनामा एकभन्दा धेरै रस हुन सक्छन्, तर प्रायः एउटा प्रमुख हुन्छ। परीक्षामा “कस्तो रसभाव व्यक्त भएको छ?” सोधिँदा प्रमुख रसको नाम, त्यसको स्थायीभाव र अंशबाट एक दुई प्रमाण दिनुहोस्।

परीक्षामा

पाठ्यक्रम विकास केन्द्रका विशिष्टीकरण तालिकाअनुसार रस ऐच्छिक नेपालीमा सोधिन्छ:

कक्षा कहाँ के सोधिन्छ
१० (ऐच्छिक) सङ्क्षिप्त उत्तर लेखन: तीन प्रश्नमध्ये दुई, २ × ४ = ८ अङ्क पाठबाट पात्र चित्रण, परिवेश, शीर्षक सार्थकता, रस, लय विधान, मूल भाव, सन्देश आदि
११ (ऐच्छिक) समूह क, कविताको अंश शब्दशक्ति, रस, अलङ्कार, छन्द आदिबाट एक प्रश्न
११ (ऐच्छिक) समूह ख, साहित्य र साहित्यसिद्धान्त, प्रति प्रश्न ५ अङ्क शब्दशक्ति, रस, छन्द र अलङ्कारबाट एक सैद्धान्तिक प्रश्न; नमुनामा माथिको करुण रसको प्रश्न
१२ (ऐच्छिक) समूह क, कथा वा कविताको अंश, प्रति अंश ५ अङ्क (दुई प्रश्न) नमुनामा: “प्रस्तुत कथांशमा कस्तो रसभाव व्यक्त भएको छ?”
१२ (ऐच्छिक) समीक्षात्मक उत्तर, प्रति प्रश्न ८ अङ्क कथा, कविता, नाटक वा खण्डकाव्यको रस, अलङ्कार, छन्द आदि

कक्षा ११ को पाठ्यक्रमको साहित्य सिद्धान्त एकाइमा “नवरसको चिनारी” छ।

अभ्यास

“आँखा रातो हुनु, दाँत किट्नु, मुठी कस्नु” कुन रसका अनुभाव हुन्?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

रसका चार सामग्रीमध्ये आलम्बन र उद्दीपन कुन सामग्रीका दुई तह हुन्?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

यी तथ्य कहाँबाट
  • कृष्णप्रसाद पराजुली, राम्रो रचना मीठो नेपाली, अध्याय १८ ‘अलङ्कार र रस’, पृ. २४८ (माधुर्य, ओज र प्रसाद गुण; शब्दार्थ शरीर र रस आत्मा) र पृ. २५४–२५६ (रसको परिभाषा, नौ रस, शृङ्गारका संयोग र वियोग, चार रस-सामग्री, विभावका आलम्बन र उद्दीपन, ‘रस-परिचय’ तालिका)।
  • यशोदा पाण्डेय, ‘थारू लोकगीतमा रसको प्रयोग’, Journal of Rapti Babai Campus ६, २०२६ (nepjol.info): भरतका आठ रस र पछि थपिएको शान्त।
  • खिलप्रसाद बराल, ‘रसप्रयोगका दृष्टिले केही समकालीन नेपाली गद्य कविता’, International Research Journal of MMC २(१), २०२१, पृ. १०६–११७ (doi:10.3126/irjmmc.v2i1.35136): भरतका आठ रस र पछि थपिएको शान्त, रससूत्र, हरेक रसको स्थायीभाव, विभाव, अनुभाव र व्यभिचारी भाव।
  • नेपाली बृहत् शब्दकोश, नेपाल प्रज्ञा-प्रतिष्ठान: रस, नवरस, स्थायीभाव, विभाव, अनुभाव, सञ्चारी भाव, करुण, बीभत्स, शृङ्गार (संयोग र विप्रलम्भ), संयोग शृङ्गार, गुण, माधुर्य, ओज र प्रसादका प्रविष्टि।
  • माध्यमिक शिक्षा पाठ्यक्रम २०७६, कक्षा ११–१२, नेपाली (ऐच्छिक), पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: साहित्य सिद्धान्त एकाइ (“रस: नवरसको चिनारी”)।
  • विशिष्टीकरण तालिका र नमुना प्रश्नपत्र: कक्षा १० नेपाली (ऐच्छिक) २०८०, कक्षा ११ नेपाली (ऐच्छिक) २०७७ र कक्षा १२ नेपाली (ऐच्छिक) २०७८, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र।
  • नेपाली, कक्षा ९ (पाठ ११ ‘समय पीडा’, पाठ १५ ‘आमाको तस्बिर’) र नेपाली, कक्षा १० (पाठ १३ ‘पख्नोस्’), पाठ्यक्रम विकास केन्द्र।
  • शिक्षक निर्देशिका, नेपाली, कक्षा ९, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र।

← नेपाली: शब्ददेखि साहित्यसम्म