साँझ पर्न लागेको छ। चौरमा भाइहरू फुटबल खेल्दै छन्। झ्यालबाट आमा बोल्नुहुन्छ, “घाम डुब्यो।” भाइहरू बल उठाएर घरतिर दौडिन्छन्। उता खेतमा काम गर्दै गरेका हजुरबुबाले पनि त्यही बेला भन्नुहुन्छ, “घाम डुब्यो।” अनि कोदालो काँधमा राख्नुहुन्छ। पसलमा साहुजीले पनि त्यही वाक्य भन्छन् र सटर तान्न थाल्छन्।
वाक्य एउटै हो, शब्द पनि उही। तर आमाको अर्थ थियो “घर आओ”, हजुरबुबाको “आजको काम सकियो”, साहुजीको “पसल बन्द गर्ने बेला भयो”। शब्दले आफ्नो सिधा अर्थभन्दा बढी कुरा कसरी भन्छ? यही प्रश्नको उत्तर शब्दशक्ति हो।
शब्दशक्ति भनेको के हो?
शब्द र अर्थको बिचमा एउटा सम्बन्ध हुन्छ। कलम भन्नेबित्तिकै लेख्ने साधन मनमा आउँछ। शब्दले अर्थ बुझाउने यही सामर्थ्यलाई शब्दशक्ति भनिन्छ। संस्कृत काव्यशास्त्रमा यसलाई वृत्ति वा व्यापार पनि भनिएको छ।
एउटै शब्दबाट तीन तहका अर्थ निस्कन सक्छन्। हरेक तहको अर्थ दिने शक्तिको आफ्नै नाम छ:
| शब्दशक्ति | त्यसले दिने अर्थ | त्यस्तो अर्थ दिने शब्द |
|---|---|---|
| अभिधा | अभिधार्थ, वाच्यार्थ वा अभिधेयार्थ | वाचक |
| लक्षणा | लक्ष्यार्थ | लक्षक |
| व्यञ्जना | व्यञ्जनार्थ वा व्यङ्ग्यार्थ | व्यञ्जक |
पाठ्यक्रम र परीक्षाले अभिधार्थ, लक्ष्यार्थ र व्यञ्जनार्थ भन्छन्; शब्दकोश र काव्यशास्त्रका किताबमा वाच्यार्थ, लक्ष्यार्थ र व्यङ्ग्यार्थ पाइन्छन्। दुवै थरीका नाम एउटै कुराका हुन्।
विद्यालयको पाठ्यक्रमले कक्षा ११ र १२ को ऐच्छिक नेपालीमा साहित्यिक कृतिमा अभिधा, लक्षणा र व्यञ्जना चिन्न र विश्लेषण गर्न सिकाउँछ। कविता, कथा, निबन्ध र एकाङ्कीका अंश दिएर ‘यहाँ कुन शब्दशक्ति छ?’ भनेर सोधिन्छ। त्यसैले तीनवटैलाई छुट्याउन सक्नु नै यस पानाको लक्ष्य हो।
अभिधा: सिधा अर्थ
अभिधा शब्दको सिधा, प्रत्यक्ष अर्थ दिने शक्ति हो। यसमा कुनै घुमाउरो बाटो हुँदैन: शब्दले जनाउने वस्तु, काम वा भाव नै बुझिन्छ। यसरी आउने अर्थलाई वाच्यार्थ वा मुख्यार्थ भनिन्छ। शब्दकोशमा लेखिएको अर्थ प्रायः यही हो।
- दिदीले चुलोमा चिया बसाइन्।
- बारीमा मकै पाक्यो।
- भोलि बिहान सात बजे बस छुट्छ।
यी वाक्यमा कुनै शब्दले आफ्नो अर्थभन्दा अर्को कुरा भनेको छैन। चिया भनेको चिया नै हो, मकै भनेको मकै नै।
कतिपय शब्दका शब्दकोशमै धेरै सिधा अर्थ हुन्छन्: कल भनेको धारा पनि हो, फोन पनि। यस्तोमा वाक्यका अरू शब्द र प्रसङ्गले कुन अर्थ भनेर छुट्याउँछन्। तर छानिएको अर्थ पनि सिधा अर्थ नै हो। यसबारे अनेकार्थी शब्द पानामा विस्तारमा छ।
लक्षणा: सिधा अर्थ नमिल्दा अर्को अर्थ
विद्यालयमा कसैले भन्यो, “पूरै कक्षा हाँस्यो।” कक्षा भनेको कोठा हो; कोठा हाँस्न सक्दैन। तर कसैलाई अलमल हुँदैन: हाँसेका त कक्षाका विद्यार्थी हुन्। यहाँ कक्षा शब्दले आफ्नो सिधा अर्थ छोडेर त्यससँग जोडिएको अर्को अर्थ दियो। यही लक्षणा हो। यसरी आउने अर्थ लक्ष्यार्थ हो।
लक्षणा हुन तीन कुरा चाहिन्छन्:
- मुख्यार्थमा बाधा: सिधा अर्थ लिँदा वाक्य मिल्दैन। (कोठा हाँस्दैन।)
- मुख्यार्थसँग सम्बन्ध: नयाँ अर्थ पुरानोसँग कुनै न कुनै तरिकाले जोडिएको हुन्छ। (कक्षाकोठामा विद्यार्थी बस्छन्।)
- रूढि वा प्रयोजन: या त भाषामा यस्तो प्रयोग पहिलेदेखि चलेको हुन्छ (रूढि), या बोल्नेले कुनै खास प्रभाव पार्न यसो भनेको हुन्छ (प्रयोजन)।
तीनमध्ये एउटा पनि छैन भने त्यो लक्षणा होइन। सिधा अर्थ मिलेकै छ भने बाधा भएन; नयाँ अर्थ पुरानोसँग जोडिएन भने त्यो अर्थ कहाँबाट आयो भन्ने आधार रहँदैन।
लक्षणाका उदाहरण
| वाक्य | सिधा अर्थ किन मिलेन | लक्ष्यार्थ |
|---|---|---|
| बिहेमा पूरै गाउँ आयो। | गाउँ ठाउँ हो, हिँडेर आउँदैन। | गाउँका मानिस आए। |
| आज मेरो कलम चलेन। | कलम आफैँ चल्दैन; मसी पनि छ। | मैले राम्रोसँग लेख्न सकिनँ। |
| हाम्रो टिमको ढाल नै गोलकिपर हो। | गोलकिपर मान्छे हो, ढाल होइन। | उसैले टिमलाई गोलबाट जोगाउँछ। |
| झुट बोलेर उसले परिवारको नाक काट्यो। | कसैको नाक काटिएको छैन। | परिवारको इज्जत फाल्यो। |
अन्तिम वाक्यमा नाक काट्नु टुक्का हो। टुक्का र धेरैजसो उखान लक्षणामै चल्छन्: तिनको अर्थ शब्दको सिधा अर्थबाट होइन, त्यससँग जोडिएको अर्को अर्थबाट आउँछ। उखान र टुक्का पानाका टुक्का लक्षणाका राम्रा उदाहरण हुन्।
रूढि लक्षणा र प्रयोजनवती लक्षणा
लक्षणाका दुई मुख्य भेद छन्:
- रूढि लक्षणा: प्रयोग यति पुरानो र चलेको हुन्छ कि अब कसैले सोच्नै पर्दैन। पूरै गाउँ आयो, कक्षा हाँस्यो। बोल्नेले यहाँ कुनै खास प्रभाव खोजेको होइन; भाषामा यसरी भन्ने चलन नै छ।
- प्रयोजनवती लक्षणा: बोल्ने वा लेख्नेले कुनै खास प्रभाव पार्न जानीजानी सिधा अर्थ छोडेको हुन्छ। “गोलकिपरले धेरै गोल रोक्छ” भन्नुभन्दा गोलकिपर टिमको ढाल हो भन्दा उसको भरोसा र बल बढी झल्किन्छ।
संस्कृत काव्यशास्त्रमा लक्षणाका अझ धेरै उपभेद छुट्याइएका छन्। विद्यालयको परीक्षाका लागि माथिका तीन सर्त र यी दुई भेद जाने पुग्छ।
“बजार नै सुनसान भयो।” यहाँ बजार शब्दमा कुन शब्दशक्ति छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
व्यञ्जना: प्रसङ्गले खोल्ने लुकेको अर्थ
सुरुको “घाम डुब्यो” फेरि सम्झनुहोस्। यो वाक्यको सिधा अर्थ बिलकुल मिल्छ: साँच्चै घाम डुबेको छ। त्यसैले यहाँ लक्षणा छैन। तर सुन्ने मान्छे, ठाउँ र बेलाअनुसार यसले अर्को कुरा पनि भन्छ: घर आओ, काम छोड, पसल बन्द गर। शब्दमा नलेखिएको तर प्रसङ्गले आफैँ सम्झाइदिने यस्तो अर्थ दिने शक्ति व्यञ्जना हो। यसबाट आउने अर्थ व्यङ्ग्यार्थ हो।
व्यञ्जनाका चिनारी:
- सिधा अर्थ पनि रहन्छ। लक्षणामा सिधा अर्थ छोडिन्छ; व्यञ्जनामा सिधा अर्थमाथि अर्को अर्थ थपिन्छ।
- प्रसङ्ग चाहिन्छ। को बोल्यो, कसलाई, कहिले र किन भन्ने थाहा नभई व्यङ्ग्यार्थ खुल्दैन।
- एउटै वाक्यका धेरै व्यङ्ग्यार्थ हुन सक्छन्। प्रसङ्ग फेरिँदा अर्थ फेरिन्छ।
व्यञ्जनाका उदाहरण
| प्रसङ्ग | भनिएको कुरा | व्यङ्ग्यार्थ |
|---|---|---|
| परीक्षाको अघिल्लो साँझ मोबाइल खेलिरहेको छोरालाई बुबा | “भोलि बिहान आठ बजे परीक्षा छ, होइन?” | मोबाइल राख, पढ्न बस। (प्रश्नको भेषमा आदेश) |
| ओछ्यानमै सुतिरहेको भाइलाई दिदी | “स्कुलको बस सात बजे आउँछ। अहिले पौने सात भयो।” | छिटो उठ, नत्र बस छुट्छ। |
| पाहुना लामो बसेपछि घरका मानिस | “साँझको बस छुटेला कि?” | अब जाने बेला भयो। |
| कवितामा, गाउँ छोडेर गएका छोराको बारेमा | “आँगनको तुलसी आजकल आफैँ पानी खान्छ।” | घरमा पानी हाल्ने मान्छे छैन; आमा एक्लै हुनुहुन्छ वा घर खाली छ। |
अन्तिम उदाहरण हेर्नुहोस्। तुलसीले आफैँ पानी खान सक्दैन, त्यसैले यसमा लक्षणा पनि छ। तर कविताको खास अर्थ, सुनसान घर र बिछोडको पीडा, शब्दमा कतै लेखिएको छैन; पाठकले प्रसङ्गबाट आफैँ बुझ्छ। यस्तो ठाउँमा व्यञ्जना नै मुख्य हुन्छ। एउटै अंशमा दुई शक्ति हुनु अनौठो होइन।
तलकामध्ये कुन वाक्यमा व्यञ्जना छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
तीनलाई कसरी छुट्याउने?
कुनै अंश दिइयो भने यी तीन प्रश्न क्रमैसँग सोध्नुहोस्:
- शब्दको सिधा अर्थ लिँदा वाक्य मिल्छ? मिल्दैन भने लक्षणा। (कक्षा हाँस्दैन, कलम आफैँ चल्दैन।)
- मिल्छ भने, त्यति नै भनिएको छ कि प्रसङ्गले अर्को कुरा पनि भनिरहेको छ? अर्को कुरा पनि छ भने व्यञ्जना।
- दुवै छैनन् भने अभिधा।
| अभिधा | लक्षणा | व्यञ्जना | |
|---|---|---|---|
| सिधा अर्थ | रहन्छ, त्यही मुख्य | मिल्दैन, छोडिन्छ | रहन्छ, तर माथि अर्को अर्थ |
| नयाँ अर्थको आधार | शब्दकोश | सिधा अर्थसँगको सम्बन्ध | प्रसङ्ग |
| अर्थको सङ्ख्या | एउटा | प्रायः एउटा तोकिएको | प्रसङ्गअनुसार धेरै |
| कहाँ धेरै | समाचार, सूचना, विज्ञान | टुक्का, उखान, बोलीचाली | कविता, व्यङ्ग्य, कथा |
परीक्षामा
कक्षा ११ को ऐच्छिक नेपालीको विशिष्टीकरण तालिका (२०७७) ले साहित्य सिद्धान्तमा शब्दशक्ति, रस, छन्द र अलङ्कार राखेको छ। प्रश्न दुई किसिमले आउँछन्:
- सैद्धान्तिक प्रश्न: शब्दशक्ति भनेको के हो, यसका भेद कति छन्, कुनै एकलाई उदाहरणसहित चिनाउनुहोस्।
- अंश दिएर चिनाउने प्रश्न: कविता, कथा, निबन्ध वा एकाङ्कीको अंश दिएर त्यसमा व्यक्त शब्दशक्ति उल्लेख गर्न लगाइन्छ। नमुना प्रश्नपत्रमा यस्तो प्रश्न समूह ‘ख’ मा थियो, जहाँ तीन प्रश्नको उत्तर लेख्नुपर्छ र हरेक प्रश्नको ५ अङ्क हुन्छ।
कक्षा १२ को ऐच्छिक नेपालीको तालिका (२०७८) मा पनि कथा र कविताको अंश दिएर सोधिने प्रश्नका विषयमध्ये शब्दशक्ति पर्छ।
अभ्यास
लक्षणा र व्यञ्जनामा मुख्य फरक के हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
“शिक्षकको एउटा हेराइले कक्षा चुप भयो।” यहाँ कक्षा चुप भयो मा कुन लक्षणा छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
यी तथ्य कहाँबाट
- पाठ्यक्रम विकास केन्द्र, माध्यमिक शिक्षा पाठ्यक्रम, २०७६ (नेपाली, ऐच्छिक), कक्षा ११ र १२: तहगत सक्षमता ५ (साहित्यिक कृतिमा अभिधा, लक्षणा र व्यञ्जना शक्तिको पहिचान र विश्लेषण), साहित्य सिद्धान्त एकाइ (शब्दशक्ति: अभिधा, लक्षणा र व्यञ्जना), कविता तथा निबन्धका पदमा अभिधार्थ, लक्ष्यार्थ र व्यञ्जनार्थ पहिचान गर्ने सिकाइ क्रियाकलाप।
- पाठ्यक्रम विकास केन्द्र, विशिष्टीकरण तालिका, कक्षा ११, ऐच्छिक नेपाली (२०७७) र नमुना प्रश्नपत्र: साहित्य र साहित्य सिद्धान्त खण्ड (समूह ‘ख’, ३ × ५ = १५), कथांश दिएर शब्दशक्ति उल्लेख गर्ने प्रश्न।
- टेकनाथ दाहाल, “‘मखमली दरबार’ गीतसङ्ग्रहमा लक्षणाको प्रयोग”, जर्नल अफ नुवाकोट आदर्श मल्टिपल क्याम्पस ५(१), २०२४, पृ. ३७–४५ (doi:10.3126/jnamc.v5i1.76780): मुख्यार्थमा बाधापछि लक्षणा, लक्षणाका रूढि र प्रयोजनवती भेद।
- पाठ्यक्रम विकास केन्द्र, विशिष्टीकरण तालिका, कक्षा १२, ऐच्छिक नेपाली (२०७८): कथा र कविता पाठको अंश दिएर सोधिने प्रश्नका विषयमा शब्दशक्ति।
- लेखप्रसाद निरौला, “स्पर्श कवितासङ्ग्रहमा शब्दशक्ति”, प्रज्ञाज्योति ४(१), २०२१, पृ. १४८–१५८ (doi:10.3126/pj.v4i1.45228): मम्मट र विश्वनाथका आधारमा वाच्यार्थ, लक्ष्यार्थ र व्यङ्ग्यार्थ, वाचक, लक्षक र व्यञ्जक, लक्षणाका तीन सर्त र रूढि तथा प्रयोजनवती भेद, आनन्दवर्धनको ध्वनि।
- कृष्णप्रसाद पराजुली, राम्रो रचना मीठो नेपाली, अध्याय १०, पृ. १५६–१५७: शब्दशक्तिको परिभाषा, अभिधा, लक्षणा (तीन सर्त र उखान-टुक्कामा प्रयोग) र प्रसङ्गबाट खुल्ने व्यञ्जना।
- नेपाल प्रज्ञा-प्रतिष्ठान, नेपाली बृहत् शब्दकोश: पारिभाषिक शब्दका हिज्जे।
- यस पानाका सबै उदाहरण वाक्य र अंश यसै पानाका लागि लेखिएका हुन्।
