बिहान उठ्दा हामीले पिउने चिया अरू कसैले उब्जाएको हुन्छ। लगाउने लुगा अर्कैले बुनेको हुन्छ र विद्यालयसम्म पुग्ने बाटो धेरैले मिलेर बनाएका हुन्छन्। हामी एक्लै देखिए पनि दिनभरि हजारौँ मानिसको श्रमसँग जोडिएका हुन्छौँ। यही आपसी सम्बन्धको जालो नै समाज हो।
कक्षा ६ मा समाज र समुदाय के हुन् भन्ने र कक्षा ७ मा समाज जङ्गली, बर्बर र सभ्य चरण हुँदै आएको कुरा पढिएको थियो। यस एकाइमा समाज र समुदायका विशेषता अझ गहिराइमा बुझिन्छ। समाजको विकासलाई कोम्ट, मार्क्स, टेलर र मोर्गन जस्ता विद्वान्ले कसरी व्याख्या गरे भन्ने पनि पढिन्छ।
त्यसपछि भाषा, धर्म, अर्थव्यवस्था र जीवनपद्धतिका आधारमा समाजलाई कसरी वर्गीकरण गरिन्छ भन्ने हेरिन्छ। अन्त्यमा समाजलाई टिकाइराख्ने आधारभूत तत्त्व र असल समाज बनाउन हामी हरेकको भूमिका के हो भन्ने छलफल गरिन्छ।
पाठ १: समाज विकास
समाजको अवधारणा
मानिस एक्लैले आफ्ना सबै आवश्यकता पूरा गर्न सक्दैन। खानेकुरा, लुगा, घर, शिक्षा र सुरक्षाका लागि उसले अरूको सहयोग लिनुपर्छ। यसरी आवश्यकता पूरा गर्ने क्रममा मानिसबिच अनेक सम्बन्ध बन्छन्। परिवारका सदस्य, छिमेकी, साथी, शिक्षक, पसले र किसानसँगका सम्बन्ध यसका उदाहरण हुन्।
यस्ता सम्बन्धले मानिसमा सामाजिक चेतना, अर्थात् आफू समाजको अङ्ग हुँ भन्ने बोध जगाउँछन्। सामूहिक भावना र विवेकशीलता, अर्थात् ठिक र बेठिक छुट्याउने क्षमता पनि यिनैबाट बढ्छ। मानिसबिचका यिनै सम्बन्धको जालोलाई समाज भनिन्छ। समाज साझा उद्देश्य राखेर चल्ने, परिवर्तन हुँदै र विकास गर्दै जाने मानव संस्था हो।
समाजका विशेषता
- क.साझा उद्देश्य: समाजले सबैका साझा उद्देश्य र आवश्यकतामा जोड दिन्छ।
- ख.पारस्परिक सम्बन्ध: समाजका सदस्यबिच एकअर्कासँग सम्बन्ध रहेको हुन्छ।
- ग.गतिशीलता: समाज एकै ठाउँमा रोकिँदैन, सधैँ अघि बढिरहन्छ।
- घ.अधिकारको संरक्षण: समाजका प्रत्येक सदस्यले आफ्नो अधिकारको रक्षा गर्न सक्ने हैसियत राख्छन्।
- ङ.एकता र अन्तरक्रिया: सदस्यबिच एकता हुन्छ र उनीहरू आपसमा कुराकानी र लेनदेन गर्छन्।
- च.परिवर्तनशीलता: समयसँगै समाजका चलन, सोच र जीवनशैली बदलिन्छन्।
- छ.व्यवहारमाथि नियन्त्रण: नियम, चलन र मूल्यमान्यताले सदस्यको व्यवहारलाई नियन्त्रण गर्छन्।
- ज.व्यापक क्षेत्र: समाजले सानो ठाउँ होइन, ठुलो क्षेत्र र धेरै मानिसलाई समेटेको हुन्छ।
गतिशील र परिवर्तनशील दुवै शब्द उस्तै सुनिन्छन्, तर फरक छन्। गतिशील भन्नाले समाज सधैँ चलिरहन्छ भन्ने बुझिन्छ, जस्तै: मानिस काम गर्छन्, बजार चल्छ, विद्यालय खुल्छन्। परिवर्तनशील भन्नाले समाजको स्वरूप नै बदलिँदै जान्छ भन्ने बुझिन्छ, जस्तै: पहिले चिठी लेखिन्थ्यो, अहिले मोबाइलमा सन्देश पठाइन्छ।
समुदायको अवधारणा
निश्चित भौगोलिक क्षेत्रमा आपसी भावनासहित बसोबास गर्ने मानिसको समूहलाई समुदाय भनिन्छ। समुदायका मानिसको प्रायः भाषा, धर्म, जाति, चलन वा पेसा मिल्दोजुल्दो हुन्छ। उनीहरू एकै ठाउँमा बसेर उस्तै किसिमको जीवन बिताउँछन्। एकअर्कामा भर परेर बस्नु समुदायको मुख्य पहिचान हो।
समुदाय समाजभन्दा सानो हुन्छ, तर यसभित्र सामाजिक जीवनका सबै पक्ष हुन्छन्। एउटा गाउँ, टोल वा बस्तीमा जन्म, विवाह, चाडपर्व, खेती र मृत्यु संस्कार सबै मिलेर गरिन्छन्। जस्तै: भक्तपुरको कुनै टोलका बासिन्दा, लमजुङको कुनै गुरुङ गाउँ वा तराईको कुनै थारू बस्ती एउटा एउटा समुदाय हुन्।
समुदायका विशेषता
- क.निश्चित क्षेत्रमा स्थायी रूपमा बसोबास गर्ने मानिसको समूह हो।
- ख.सामूहिकता, अर्थात् मिलेर काम गर्ने भावना प्रबल हुन्छ।
- ग.रहनसहन, भाषा, जातजाति, परम्परा, विश्वास, धर्म र खानपानमा धेरै समानता हुन्छ।
- घ.सदस्यमा आफ्नो समुदायप्रति जिम्मेवारीको भावना प्रबल हुन्छ।
- ङ.समुदायलाई अनुभव गर्न सकिन्छ, अर्थात् यसका मानिस र ठाउँ आँखैले देख्न र चिन्न सकिन्छ।
- च.सीमित क्षेत्र समेटेको हुन्छ।
- छ.“हामी” भन्ने भावना बढी हुन्छ।
- ज.एकअर्कामा भर पर्ने, अर्थात् अन्तरनिर्भरता बढी हुन्छ।
समाज र समुदायबिचको भिन्नता
| आधार | समाज | समुदाय |
|---|---|---|
| अर्थ | मानिसबिचका सम्बन्धको जालो | निश्चित ठाउँमा आपसी भावनासहित बस्ने मानिसको समूह |
| क्षेत्र | व्यापक, निश्चित सिमाना नहुन सक्छ | सीमित र निश्चित भौगोलिक क्षेत्र |
| आकार | ठुलो | सानो |
| समानता | फरक भाषा, धर्म र संस्कृतिका मानिस हुन्छन् | भाषा, धर्म, चलन र खानपानमा बढी समानता हुन्छ |
| भावना | साझा उद्देश्यको भावना | “हामी” भन्ने र अपनत्वको भावना बढी |
| देख्न सकिने | सम्बन्धको जालो भएकाले आँखाले देख्न सकिँदैन | ठाउँ र मानिस देख्न र अनुभव गर्न सकिन्छ |
| उदाहरण | नेपाली समाज, ग्रामीण समाज | एउटा गाउँ, टोल वा बस्ती |
“यहाँका सबै घरले मिलेर गुठी चलाउँछन्, एउटै भाषा बोल्छन् र चाडपर्वमा सबै भेला हुन्छन्।” यो वर्णन कुनको हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
व्यक्ति र समाज
मानिस चेतनशील र विवेकशील प्राणी हो। सोच्न र ठिकबेठिक छुट्याउन सक्ने भएकाले नै मानिसले समाज र सभ्यता बनाएको हो। समाज मानिसबिचका सम्बन्धको जालो हो भने व्यक्ति यसको सबैभन्दा सानो एकाइ हो।
व्यक्ति र समाज एकअर्काविना अधुरा हुन्छन्। व्यक्ति मिलेर समाज बन्छ। समाजबाटै व्यक्तिले खाना, सुरक्षा, शिक्षा र पहिचान पाउँछ। व्यक्तिविनाको समाजको कल्पना गर्न सकिँदैन। समाजविनाको व्यक्तिले पनि सहज जीवन बिताउन सक्दैन। त्यसैले व्यक्ति र समाज एकअर्काका अभिन्न अङ्ग, अर्थात् छुट्याउनै नसकिने भाग हुन्।
समाजलाई पनि व्यक्तिले बदल्छन्। व्यक्तिको स्वभाव, क्षमता, रुचि र इच्छाले समाजको रूप बदलिन्छ। एउटा शिक्षकले गाउँमा पुस्तकालय खोल्दा, एउटा किसानले नयाँ बाली लगाउँदा वा केही युवाले सरसफाइ अभियान चलाउँदा समाजमा परिवर्तन आउँछ। आदिम मानिसका अनुभव र सिकाइ पुस्तौँपुस्ता सर्दै जाँदा आजको समाज बनेको हो।
आजको समाजका मुख्य विशेषता आपसी सचेतना, अन्तरनिर्भरता, विविधतामा एकता, समन्वय, समझदारी र गतिशीलता हुन्। असल र सभ्य समाज बनाउन हामी सबैले समाजले राम्रो मानेको आचरणअनुसार व्यवहार गर्नुपर्छ।
“व्यक्ति र समाज एकअर्काका अभिन्न अङ्ग हुन्।” यसको सबैभन्दा राम्रो कारण कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
क्रियाकलाप
अभ्यास
दिइएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्।
समाज भनेको के हो?
उत्तर
समाजका विशेषता उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर
व्यक्ति र समाजबिचको अन्तरसम्बन्ध उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर
समाज र समुदायबिचका कुनै चार भिन्नता लेख्नुहोस्।
उत्तर
व्यक्तिले समाजबाट कसरी आफ्ना आवश्यकता पूरा गर्छ, चर्चा गर्नुहोस्।
उत्तर
पाठ २: समाज विकासका चरण
राजेशकी छोरी अवन्तिका पढ्न टाढा बस्छिन्। उनलाई मानव सभ्यता र समाजको विकासबारे जान्न मन छ। राजेशले उनलाई यस्तो चिठी लेखे:
मिति: २०७८/११/३०
प्यारी छोरी अवन्तिका,
शुभाशीर्वाद!हामी यहाँ सन्चै छौँ। तिमी पनि सन्चै छौ होला। तिमीसँग बसेर कुरा गर्न नपाएको धेरै भयो। तिमीलाई चासो लाग्ने विषय, मानव सभ्यता र समाजको विकासबारे केही कुरा लेख्दै छु।
सुरुमा मानिस साना समूहमा सिकार गर्दै र कन्दमूल खोज्दै डुल्थे। सुरक्षा र आवश्यकता पूरा गर्न उनीहरू परिवार र नातेदार मिलेर बस्न थाले। एउटै पुर्खाका सन्तान एकै ठाउँमा बस्न थाल्नु नै समाज बन्ने सुरुको चरण थियो।
समाज कसरी बन्यो र कसरी बदलियो भन्नेमा विद्वान्का विचार फरक फरक छन्। कोही धर्म र अध्यात्मका आधारमा समाजलाई बुझ्छन्, कोही मानिसले गर्ने काम र सम्पत्तिका आधारमा। समाजलाई पनि विज्ञानकै तरिकाले अध्ययन गर्नुपर्छ भन्ने विचार पहिलो पटक व्यवस्थित रूपमा फ्रान्सका अगस्ट कोम्टले अघि सारेका हुन्। जर्मनीका कार्ल मार्क्सका विचारअनुसार उत्पादनको सम्बन्धका आधारमा समाजलाई छ चरणमा बाँडिन्छ। बेलायतका इ. बी. टेलर र अमेरिकाका लुइस हेनरी मोर्गनले समाजलाई जङ्गली, बर्बर र सभ्य गरी तीन चरणमा बाँडे।
यी विद्वान्का विचार तल छोटकरीमा लेखेको छु। पढेर मनमा लागेका कुरा जवाफमा अवश्य लेख्नू। बाँकी कुरा अर्को चिठीमा सविस्तार लेखौँला।
उही तिम्रो बुबा
राजेश
समाजलाई बुझ्ने दुई दृष्टिकोण
समाजको उत्पत्ति र विकासलाई मुख्य गरी दुई दृष्टिकोणबाट हेरिन्छ। आध्यात्मिक दृष्टिकोणले धर्म र आस्थाका आधारमा समाजको बनोट र वर्गीकरण बुझ्छ। भौतिकवादी दृष्टिकोणले मानिसले गर्ने पेसा, उत्पादनका साधन र सम्पत्तिका आधारमा समाजलाई बुझ्छ।
संसारमा समाज विकासका विचार मुख्य गरी दुई परम्पराबाट आएका छन्: पूर्वीय र पाश्चात्य। पूर्वीय परम्परामा वैदिक कालको समाजलाई वर्ण व्यवस्था मा आधारित मानिन्छ। ऋग्वेदको पुरुषसूक्तमा ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य र शूद्र गरी चार वर्णको उल्लेख छ। भगवद्गीतामा वर्णलाई गुण र कर्मका आधारमा बाँडिएको भनिएको छ। यसैका आधारमा धेरै विद्वान् सुरुमा वर्ण व्यक्तिको रुचि, क्षमता र कामअनुसार हुन्थ्यो भन्ने मान्छन्। पछि यो जन्मका आधारमा कडा जात व्यवस्थामा बदलियो। जात व्यवस्था कसरी र कहिले कडा भयो भन्नेमा इतिहासकारका मत फरक छन्।
पाश्चात्य परम्पराका विद्वान्ले समाजलाई प्रायः स्रोत, पुँजी र पेसाका आधारमा बुझेका छन्। तीमध्ये अगस्ट कोम्ट, कार्ल मार्क्स, इ. बी. टेलर र लुइस हेनरी मोर्गनका विचार धेरै चर्चित छन्।
अगस्ट कोम्ट: सोचाइका तीन चरण
अगस्ट कोम्ट (सन् १७९८–१८५७) फ्रान्सका दार्शनिक थिए। समाजलाई वैज्ञानिक तरिकाले अध्ययन गर्न सकिन्छ भन्ने विचार उनले अघि सारे। त्यसैले उनलाई समाजशास्त्रका पिता भनिन्छ। उनका अनुसार मानव समाज सोचाइका तीन चरण पार गर्दै विकसित भएको हो:
- क.धार्मिक वा ईश्वरीय चरण: मानिसले वर्षा, भूकम्प, रोग जस्ता प्रकृतिका हरेक घटनालाई देवता वा अलौकिक शक्तिको काम ठान्थे।
- ख.आध्यात्मिक चरण: देवताको सट्टा कुनै नदेखिने शक्ति वा सिद्धान्तले संसार चलाउँछ भन्ने तर्कमा मानिसले घटनालाई बुझ्न खोजे।
- ग.वैज्ञानिक चरण: अवलोकन, प्रयोग र प्रमाणका आधारमा कारण खोजेर घटनालाई बुझ्न थालियो। कोम्टले यसलाई सबैभन्दा विकसित चरण माने।
कार्ल मार्क्स: उत्पादन सम्बन्धका छ चरण
कार्ल मार्क्स (सन् १८१८–१८८३) जर्मनीका दार्शनिक र अर्थशास्त्री थिए। उनले समाजलाई उत्पादन सम्बन्ध, अर्थात् जमिन, औजार र कारखाना जस्ता उत्पादनका साधन कसको हातमा छन् र काम कसले गर्छ भन्ने आधारमा बुझे। मार्क्सका विचारअनुसार समाजलाई प्रायः छ चरणमा बाँडेर पढाइन्छ:
- क.आदिम साम्यवादी समाज: निजी सम्पत्ति थिएन। मानिस जङ्गलका फलफूल, कन्दमूल र सिकारबाट गुजारा गर्थे र पाएको कुरा बाँडेर खान्थे। सबै समान थिए।
- ख.दास समाज: खेती र पशुपालन सुरु भएपछि निजी सम्पत्ति जन्मियो। धनी मालिकले गरिब र युद्धबन्दीलाई दास बनाएर किनबेच गर्थे र तिनको श्रमबाट लाभ लिन्थे।
- ग.सामन्ती समाज: जमिनमा सामन्त, अर्थात् जमिनदार र भूमिपतिको स्वामित्व रह्यो। किसान र खेतालाले उनीहरूको जमिन जोतेर उब्जनीको ठुलो भाग बुझाउनुपर्थ्यो।
- घ.पुँजीवादी समाज: कारखाना, मेसिन र पुँजी जस्ता उत्पादनका साधनमा पुँजीपति को स्वामित्व रह्यो। मजदुरले ज्याला लिएर काम गर्थे। अर्थतन्त्र नाफा र घाटामा आधारित भयो।
- ङ.समाजवादी समाज: जमिन, पुँजी र कारखाना जस्ता उत्पादनका साधनमा समाजको सामूहिक स्वामित्व हुन्छ। हरेकले आफ्नो कामअनुसार पाउँछ।
- च.साम्यवादी समाज: मार्क्सले कल्पना गरेको अन्तिम चरण हो। यसमा वर्ग हुँदैनन्, शोषण हुँदैन र हरेकले आफ्नो क्षमताअनुसार काम गरी आवश्यकताअनुसार पाउँछ। मार्क्सका अनुसार यस्तो समाजमा राज्यको आवश्यकता नै बिस्तारै हराउँछ।
मार्क्सले यी चरणमध्ये पहिलो चारलाई इतिहासबाट उदाहरण दिएर व्याख्या गरे। अन्तिम दुई उनले भविष्यका लागि कल्पना गरेका चरण हुन्। संसारका कुनै पनि देशमा साम्यवादी समाज पूरा रूपमा बनेको छैन।
टेलर र मोर्गन: जङ्गली, बर्बर र सभ्य
बेलायतका मानवशास्त्री इ. बी. टेलर (सन् १८३२–१९१७) र अमेरिकाका मानवशास्त्री लुइस हेनरी मोर्गन (सन् १८१८–१८८१) का विचार मिल्दाजुल्दा छन्। टेलरले हरेक समाज र संस्कृति निश्चित चरण पार गरेर मात्र विकसित अवस्थामा पुग्छ भने। मोर्गनले हरेक समाज क्रमैसँग एक चरणबाट अर्को चरणमा बदलिन्छ भने। सन् १८७७ मा प्रकाशित पुस्तक “एन्सियन्ट सोसाइटी” मा मोर्गनले यी तीन चरणका पहिचान लेखेका छन्:
- क.जङ्गली समाज (प्रारम्भिक चरण): जीवन अत्यन्त कठिन र सङ्घर्षमय थियो। मानिस ढुङ्गाका भद्दा हतियार प्रयोग गरी मिलेर सिकार गर्थे, माछा मार्थे र फलफूल बटुल्थे। आगो र धनुकाँडको प्रयोग यसै चरणमा सुरु भयो।
- ख.बर्बर समाज (मध्य चरण): मोर्गनका अनुसार माटाका भाँडा बनाउन थालेपछि यो चरण सुरु भयो। मानिसले पशुपालन र खेती सुरु गरे र साना समूहमा स्थायी रूपमा बस्न थाले। यसै चरणको अन्त्यतिर फलामको प्रयोग थालियो। बलियो समूहले कमजोर समूहलाई हेप्ने र दबाउने काम पनि हुन्थ्यो।
- ग.सभ्य समाज (आधुनिक चरण): अक्षर र लेखनको विकासबाट यो चरण सुरु भयो। चेतना बढ्दै गएपछि घटनालाई तर्क र विज्ञानका आधारमा बुझ्ने र छलफल गर्ने चलन बढ्यो। यो आधुनिक समाजको मुख्य पहिचान हो।
“उत्पादनका साधनमा पुँजीपतिको स्वामित्व हुन्छ, मजदुर ज्याला लिएर काम गर्छन् र अर्थतन्त्र नाफामा चल्छ।” मार्क्सका अनुसार यो कुन चरण हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
अगस्ट कोम्टका अनुसार अवलोकन, प्रयोग र प्रमाणका आधारमा घटनाको कारण खोज्ने चरण कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
क्रियाकलाप
अभ्यास
दिइएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्।
समाजको विकास कसरी भएको थियो?
उत्तर
समाजको प्रकारअनुसार विशेषता लेख्नुहोस्।
| समाजको प्रकार | विशेषता |
|---|---|
| प्रारम्भिक समाज | |
| मध्यकालीन समाज | |
| आधुनिक समाज |
उत्तर
उल्लिखित समाजमध्ये तपाईँलाई कुन समाज बढी सुधारवादी वा प्रगतिशील लाग्छ, कारणसहित लेख्नुहोस्।
उत्तर
पाठ ३: समाज वर्गीकरणका आधार
आज सामाजिक अध्ययनको कक्षामा समाज वर्गीकरणका आधारबारे छलफल छ। विद्यालयले एक जना समाजशास्त्रीलाई कक्षामा बोलाएको छ। शिक्षक, विद्यार्थी र समाजशास्त्रीबिचको कुराकानीको अंश यस्तो छ:
शिक्षक:हाम्रो निम्तो स्विकारेर आज कक्षामा समाजशास्त्री आउनुभएको छ। तपाईँहरू पालैपालो आफ्ना जिज्ञासा राख्न सक्नुहुन्छ।
स्मृति:नमस्कार! सुरुमा म सोध्छु। समाजको वर्गीकरण कसरी गरिन्छ?
समाजशास्त्री:नमस्कार! राम्रो प्रश्न। मानव समाज कहिल्यै एकै ठाउँमा रोकिँदैन। आदिम जीवनबाट सुरु भएको समाज बिस्तारै अनेक रूपमा देखा पर्दै आयो। त्यसैले समाजलाई विभिन्न आधारमा वर्गीकरण गरिन्छ। भाषा, धर्म, बसोबास, समय, अर्थव्यवस्था र जीवनपद्धति यसका मुख्य आधार हुन्।
निस्ता:दिदीले मलाई भन्नुभएको थियो, आर्थिक आधारमा समाज पुँजीवादी, समाजवादी र मिश्रित हुन्छ रे। पुँजीवादी समाजमा पुँजीको प्रधानता हुन्छ र बजार पुँजीपतिको हातमा हुन्छ। समाजवादी समाजमा राज्यले अर्थतन्त्र नियन्त्रण गर्छ। मिश्रित समाजमा दुवैका राम्रा पक्ष अपनाइन्छन्। भाषा र धर्मका आधारमा कसरी वर्गीकरण गरिन्छ, बताइदिनुहुन्छ कि?
समाजशास्त्री:भाषा विचार साटासाट गर्ने मुख्य माध्यम हो। भाषाका आधारमा समाज एकभाषी, द्विभाषी र बहुभाषी हुन्छ। एउटै जातिका मानिस मात्र बस्ने ठाउँमा एउटै भाषाले काम चल्न सक्छ। तर बसाइँसराइ बढेको आजको समाजमा एउटै भाषा मात्र प्रयोग हुँदैन।
रामसेवक:धर्मका आधारमा पनि समाजलाई वर्गीकरण गर्न सकिन्छ र?
समाजशास्त्री:सकिन्छ। हाम्रो समाजमा फरक फरक धर्ममा आस्था राख्ने मानिस छन्। जुनसुकै धर्म माने पनि सबैको मुख्य उद्देश्य असल र सभ्य समाज बनाउनु नै हो। आस्था र विश्वासका आधारमा हिन्दु समाज, बौद्ध समाज, मुस्लिम समाज जस्ता धार्मिक समाज बनेका छन्।
शिक्षक:तपाईँको उपस्थितिले आजको कक्षा निकै प्रभावकारी भयो। आफ्नो अमूल्य समय दिनुभएकामा धेरै धेरै धन्यवाद।
समाजशास्त्री:विचार राख्ने अवसर दिनुभएकामा तपाईँहरूलाई पनि धन्यवाद।
वर्गीकरण भनेको के हो?
कुनै कुराका समान विशेषता हेरेर तिनलाई समूहमा बाँड्नुलाई वर्गीकरण भनिन्छ। पुस्तकालयमा किताबलाई विषयअनुसार दराजमा राख्नु पनि वर्गीकरण हो। समाज पनि एकै प्रकारको हुँदैन, त्यसैले यसलाई बुझ्न विभिन्न आधारमा वर्गीकरण गरिन्छ:
| आधार | समाजका प्रकार |
|---|---|
| अर्थव्यवस्था | पुँजीवादी, समाजवादी, मिश्रित |
| भाषा | एकभाषी, द्विभाषी, बहुभाषी |
| धर्म | हिन्दु, बौद्ध, मुस्लिम, किरात, इसाई जस्ता धार्मिक समाज; बहुधार्मिक समाज |
| बसोबास | ग्रामीण समाज, सहरी समाज |
| समय | प्राचीन, मध्यकालीन, आधुनिक समाज |
| जीवनपद्धति | सिकारी तथा कन्दमूल सङ्कलन गर्ने, कृषि, पशुपालक, औद्योगिक, आधुनिक समाज (पाठ ४) |
एउटै समाज धेरै आधारमा फरक फरक नामले चिनिन सक्छ। जस्तै: काठमाडौँ एकै साथ सहरी, बहुभाषी र बहुधार्मिक समाज हो।
आर्थिक आधार: पुँजीवादी, समाजवादी र मिश्रित
पुँजीवादी समाज मा पुँजीको प्रधानता हुन्छ। कारखाना, पसल र जमिन जस्ता उत्पादनका साधन निजी व्यक्ति वा कम्पनीका हुन्छन्। कुन वस्तु कति उत्पादन गर्ने र कतिमा बेच्ने भन्ने बजारले तय गर्छ। निजी क्षेत्रको राज्य सञ्चालनमा पनि प्रभाव हुन्छ।
समाजवादी समाज मा उत्पादनका मुख्य साधन राज्य वा समाजका हुन्छन्। उद्योग, बजार र व्यापार सरकारले नियन्त्रण गर्छ। सबैलाई शिक्षा, स्वास्थ्य र रोजगारी दिने जिम्मा राज्यले लिन्छ।
मिश्रित समाज मा पुँजीवादी र समाजवादी दुवै समाजका राम्रा पक्ष अपनाइन्छन्। निजी कम्पनी र सरकारी संस्था दुवै सँगै चल्छन्। आज संसारका धेरैजसो देशको अर्थतन्त्र कुनै न कुनै रूपमा मिश्रित छ।
| आधार | पुँजीवादी समाज | समाजवादी समाज |
|---|---|---|
| उत्पादनका साधन | निजी व्यक्ति वा कम्पनीका | राज्य वा समाजका |
| बजारको नियन्त्रण | बजार आफैँ, पुँजीपतिको प्रभाव | सरकारको नियन्त्रण |
| उद्देश्य | नाफा कमाउनु | सबैका आवश्यकता पूरा गर्नु |
| प्रतिस्पर्धा | धेरै | कम |
| आम्दानीको अन्तर | धनी र गरिबबिच ठुलो अन्तर हुन सक्छ | अन्तर घटाउने प्रयास हुन्छ |
| निजी क्षेत्रको भूमिका | ठुलो | सानो |
| उपभोक्ताको छनोट | धेरै वस्तु र विकल्प | सरकारले तय गरेका सीमित विकल्प |
दुवै व्यवस्थाका आफ्नै बल र कमजोरी छन्। पुँजीवादमा प्रतिस्पर्धाले नयाँ खोज र छनोट बढाउँछ, तर धनी र गरिबबिचको अन्तर बढ्न सक्छ। समाजवादमा समानतामा जोड दिइन्छ, तर सरकारी नियन्त्रणले प्रतिस्पर्धा र छनोट घटाउन सक्छ। त्यसैले धेरैजसो देशले दुवैका राम्रा पक्ष मिसाएर मिश्रित बाटो रोजेका छन्।
एउटा देशमा निजी कम्पनीले कारखाना चलाउँछन्, सरकारले बिजुली र हुलाक चलाउँछ र गाउँगाउँमा सहकारी छन्। यो कस्तो अर्थव्यवस्था हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
भाषाका आधारमा
एउटै भाषा मात्र बोलिने समाजलाई एकभाषी समाज, दुईओटा भाषा बोलिने समाजलाई द्विभाषी समाज र धेरै भाषा बोलिने समाजलाई बहुभाषी समाज भनिन्छ। आजको नेपाली समाज बहुभाषी हो। वि.सं. २०७८ को जनगणनाअनुसार नेपालमा १२४ ओटा मातृभाषा बोलिन्छन्।
नेपालको संविधानको धारा ६ अनुसार नेपालमा बोलिने सबै मातृभाषा राष्ट्रभाषा हुन्। धारा ७ अनुसार देवनागरी लिपिमा लेखिने नेपाली भाषा सरकारी कामकाजको भाषा हो। प्रदेशले आफ्नो प्रदेशमा धेरैले बोल्ने एक वा एकभन्दा बढी राष्ट्रभाषालाई पनि कामकाजको भाषा बनाउन सक्छ।
धर्मका आधारमा
आस्था र विश्वासका आधारमा समाजलाई हिन्दु, बौद्ध, मुस्लिम, किरात, इसाई जस्ता धार्मिक समाजमा बाँड्न सकिन्छ। एउटै ठाउँमा धेरै धर्मका मानिस बस्ने समाजलाई बहुधार्मिक समाज भनिन्छ। वि.सं. २०७८ को जनगणनाअनुसार नेपालमा हिन्दु ८१.१९, बौद्ध ८.२१, इस्लाम ५.०९, किरात ३.१७ र इसाई १.७६ प्रतिशत छन्। प्रकृति, बोन, जैन, सिख र बहाई धर्म मान्ने मानिस पनि छन्।
संविधानको धारा ४ ले नेपाललाई धर्मनिरपेक्ष राज्य भनेको छ। नेपालमा कुनै एउटा धर्म राज्यको धर्म छैन। संविधानको धारा ४ को स्पष्टीकरणअनुसार धर्मनिरपेक्ष भनेको सनातनदेखि चलिआएको धर्म र संस्कृतिको संरक्षण तथा धार्मिक र सांस्कृतिक स्वतन्त्रता हो। धर्मनिरपेक्षताबारे एकाइ ३ मा विस्तारमा पढिन्छ।
बसोबास र समयका आधारमा
बसोबासका आधारमा समाज ग्रामीण र सहरी हुन्छ। ग्रामीण समाजमा मानिस प्रायः कृषिमा निर्भर हुन्छन्, जनसङ्ख्या पातलो हुन्छ र आपसी चिनजान गहिरो हुन्छ। सहरी समाजमा उद्योग, व्यापार र सेवामा काम गर्ने मानिस बढी हुन्छन्, जनसङ्ख्या बाक्लो हुन्छ र मानिस फरक फरक ठाउँबाट आएका हुन्छन्।
समयका आधारमा समाजलाई प्राचीन, मध्यकालीन र आधुनिक समाजमा बाँडिन्छ। इतिहास पढ्दा यही विभाजन धेरै प्रयोग हुन्छ।
क्रियाकलाप
अभ्यास
दिइएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्।
समाज वर्गीकरणका कुनै दुई आधार उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर
तपाईँको विचारमा वर्तमान समाज वर्गीकरणका प्रमुख आधार के के हुन सक्छन्, लेख्नुहोस्।
उत्तर
तपाईँ बसेको समाज कस्तो प्रकारको समाज हो, कारण दिनुहोस्।
उत्तर
पुँजीवादी समाज र समाजवादी समाजबिचका फरक लेख्नुहोस्।
उत्तर
पाठ ४: जीवनपद्धतिका आधारमा समाजको वर्गीकरण
कक्षा ९ का विद्यार्थीलाई “जीवनपद्धतिका आधारमा समाजको वर्गीकरण” शीर्षकमा परियोजना कार्य दिइएको थियो। उनीहरूले सन्दर्भसामग्री पढे र जानकार व्यक्तिसँग सोधपुछ गरे। एउटा समूहले तयार पारेको प्रतिवेदनका मुख्य कुरा यहाँ दिइएका छन्।
परिचय, उद्देश्य र अध्ययन विधि
जीविका चलाउन मानिसले गर्ने सबै काम र अपनाउने जीवनशैलीलाई जीवनपद्धति भनिन्छ। आवश्यकता पूरा गर्न मानिसले मिलेर बस्ने जीवनपद्धति अपनायो र यहीँबाट समाजको विकास सुरु भयो। मानिसले अपनाएका पेसा, संस्कृति र जीवनपद्धतिका आधारमा सुरुदेखि अहिलेसम्मका समाजलाई पाँच प्रकारमा राख्न सकिन्छ:
- क.सिकारी तथा कन्दमूल सङ्कलन गर्ने समाज
- ख.कृषि तथा फलफूल खेती गर्ने समाज
- ग.पशुपालक समाज
- घ.औद्योगिक समाज
- ङ.आधुनिक समाज
उद्देश्य: जीवनपद्धतिका आधारमा विभिन्न समाजको पहिचान गर्नु र तिनका विशेषता खोज्नु।
अध्ययन विधि: अन्तर्वार्ता र सन्दर्भसामग्रीको अध्ययन। पाइएका तथ्य र सूचनाको व्याख्या र विश्लेषण गरेर तल प्रस्तुत गरिएको छ।
पत्ता लागेका कुरा
क. सिकारी तथा कन्दमूल सङ्कलन गर्ने समाज
यो समाज विकासको सबैभन्दा पुरानो अवस्था हो। मानिसको जीविकाको मुख्य आधार जङ्गली जनावरको सिकार र कन्दमूल, फलफूल तथा मह सङ्कलन हुन्छ। खानेकुरा खोज्दै ठाउँ सर्नुपर्ने भएकाले बसोबास अस्थायी हुन्छ। परम्परागत हतियार र औजारले सिकार गरिन्छ। अफ्रिका र अमेजन बेँसीमा यस्ता केही समाज अझै छन्।
ख. कृषि तथा फलफूल खेती गर्ने समाज
यस्तो समाज प्रायः ग्रामीण क्षेत्रमा हुन्छ। अन्नबाली, तरकारी र फलफूल खेती जीविकाको मुख्य माध्यम हुन्छ। पशुपालनलाई सहायक पेसा, अर्थात् मुख्य पेसासँगै गरिने अर्को पेसाका रूपमा गरिन्छ। समाजमा आफ्नो जमिन भएका किसान र अर्काको जमिनमा काम गर्ने कृषि मजदुर गरी दुई वर्ग हुन्छन्। खेतीले मानिसलाई एकै ठाउँमा स्थायी रूपमा बस्न लगायो। नेपालका धेरैजसो गाउँ अझै यस्तै समाजका उदाहरण हुन्।
ग. पशुपालक समाज
यस समाजमा जीविकाको मुख्य माध्यम पशुपालन हुन्छ। गाई, भैँसी, भेडा, बाख्रा र चौँरी पाल्नेको बाहुल्य हुन्छ। खेतीलाई सहायक पेसाका रूपमा अपनाइन्छ। नेपालका हिमाली र उच्च पहाडी क्षेत्रमा चौँरी र भेडाबाख्रा पाल्नेहरू गर्मीमा माथिल्ला खर्क, अर्थात् घाँसे मैदानमा र जाडोमा तल बेँसीतिर बथान लैजान्छन्।
“यहाँ धेरैजसो परिवारको मुख्य आम्दानी चौँरी र भेडाबाख्राबाट हुन्छ। गर्मीमा बथान माथिल्लो खर्कमा लगिन्छ। आलु र फापर पनि अलिअलि लगाइन्छ।” यो कुन समाज हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
घ. औद्योगिक समाज
यस समाजमा जीविकाका मुख्य माध्यम उद्योग र व्यापार हुन्। कारखाना चलाउने पुँजीपति वर्ग र कारखानामा काम गरेर जीविका चलाउने श्रमिक वर्ग हुन्छन्। काम खोज्दै धेरै ठाउँबाट मानिस आउने भएकाले सामाजिक र सांस्कृतिक विविधता यस समाजको मुख्य विशेषता हो। नेपालका सहरी क्षेत्रमा यस्तो समाज बढी छ।
संसारमा औद्योगिक समाजको सुरुआत करिब सन् १७६० तिर बेलायतमा भएको औद्योगिक क्रान्ति बाट भयो। यस बेला बाफबाट चल्ने इन्जिन र मेसिनले हातको काम गर्न थाले। नेपालको पहिलो आधुनिक उद्योग विराटनगर जुट मिल वि.सं. १९९३ (सन् १९३६) मा खुलेको थियो। यसपछि मोरङ र सुनसरीमा उद्योग थपिँदै गए र विराटनगर औद्योगिक सहर बन्यो।
ङ. आधुनिक समाज
यो समाज विकासको पछिल्लो अवस्था हो। यसमा विज्ञान र प्रविधिको धेरै प्रयोग हुन्छ। अर्थव्यवस्था एकअर्कामा भर पर्ने हुन्छ: गाउँको किसानको तरकारी सहर पुग्छ, सहरको कारखानाको सामान गाउँ पुग्छ, र देशका वस्तु विदेशसम्म पुग्छन्। धेरै संस्कृतिका मानिस सँगै बस्ने भएकाले आधुनिक समाज बहुसांस्कृतिक हुन्छ। यो छिटो बदलिने र विकसित समाज हो। कम्प्युटर, इन्टरनेट र मोबाइलले सूचना र सेवालाई क्षणभरमै जताततै पुर्याइदिएका छन्।
निष्कर्ष
व्यक्तिका आवश्यकता बदलिइरहने भएकाले समाज पनि बदलिइरहन्छ। चेतनाको विकास नै जीवनपद्धतिमा ठुलो परिवर्तन ल्याउने आधार हो। घुमन्ते जीवन बिताउने र कन्दमूल सङ्कलन गरेर गुजारा गर्ने मानिस पशुपालक, किसान र उद्योगी हुँदै आजको आधुनिक समाजमा आइपुगेको छ। अहिले कृषि र पशुपालनमा पनि ट्याक्टर, उन्नत बिउ, थोपा सिँचाइ र मोबाइलबाट मौसम र बजार हेर्ने जस्ता आधुनिक प्रविधि प्रयोग हुँदै छन्।
तर यी पाँच प्रकार एकपछि अर्को आएर पुरानो पूरै हराएको होइन। आज पनि संसारमा पाँचै प्रकारका समाज सँगै भेटिन्छन्। नेपालमै राउटे, खेतीमा बाँच्ने गाउँ, हिमाली क्षेत्रका पशुपालक, विराटनगरका कारखाना र काठमाडौँका सूचना प्रविधि कम्पनी छन्।
क्रियाकलाप
अभ्यास
दिइएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्।
फलफूल खेती गर्ने समाज र पशुपालन गर्ने समाजबिचका समानता तथा भिन्नताको सूची बनाउनुहोस्।
उत्तर
कृषि समाजबाट औद्योगिक समाजमा बदलिन के के कुरा आवश्यक पर्छन्? आवश्यक पर्ने सिप उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर
समाज क्रमिक रूपमा परिवर्तन हुनुका मुख्य कारण के के हुन सक्छन्, छोटकरीमा लेख्नुहोस्।
उत्तर
आधुनिक समाजका विशेषता उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर
पाठ ५: समाजका आधारभूत तत्त्व
प्रत्येक व्यक्ति समाजको सदस्य हो। समाज व्यवस्थित ढङ्गले चल्न त्यहाँ बस्ने व्यक्तिले केही मूल्यमान्यता पालना गर्नुपर्छ। हाम्रो विद्यालय पनि एउटा सानो समाज हो। त्यहाँ फरक फरक ठाउँ, संस्कृति, आर्थिक अवस्था र जातजातिका विद्यार्थी हुन्छन्। विद्यालयका नियम हुन्छन्। विद्यार्थी, शिक्षक र विद्यालय प्रशासन सबैले ती नियम पालना गरे मात्र विद्यालय राम्रोसँग चल्छ। समाज पनि यसरी नै केही आधारभूत तत्त्वमा टिकेको हुन्छ।
समाजका आधारभूत तत्त्व
मानिसबिचका सम्बन्धले समाज बन्छ। तर त्यसलाई व्यवस्थित र गतिशील बनाइराख्न केही तत्त्व चाहिन्छन्।
क. आफ्नोपन र पहिचान
“समाज मेरा लागि र म समाजका लागि” भन्ने भावनाले समाजमा आफ्नोपन, अर्थात् यो मेरो हो भन्ने भावना बढाउँछ। यस भावनाले व्यक्ति आफैँ अघि सरेर समाजका काममा सक्रिय हुन्छ। समाजबाटै हाम्रा आवश्यकता पूरा हुने भएकाले समाज बनाउन हाम्रो सोच सकारात्मक हुनुपर्छ। हरेक व्यक्तिले समाजलाई आफ्नै ठाने मात्र समाज अघि बढ्छ।
ख. शान्ति सुरक्षा
शान्ति सुरक्षाविना कुनै पनि व्यक्ति वा समाजको विकास सम्भव हुँदैन। समाजलाई डरमुक्त बनाउन शान्ति सुरक्षा चाहिन्छ। हरेक व्यक्ति सुरक्षित हुनुपर्छ र आफू सुरक्षित छु भन्ने अनुभव गर्न सक्ने वातावरण हुनुपर्छ।
ग. पारस्परिक सम्बन्ध र अन्तरनिर्भरता
मानिसले आफ्ना सबै आवश्यकता आफ्नै प्रयासले मात्र पूरा गर्न सक्दैन। त्यसका लागि एकअर्काबिच सम्बन्ध र सहयोग चाहिन्छ। समाज बनाउनुको उद्देश्य नै व्यक्तिको जीवनलाई सरल र सहज बनाउनु हो। त्यसैले समाजमा आपसी लेनदेन, सहकार्य, सहयोग र साझेदारी हुनुपर्छ।
घ. सद्भाव र एकता
व्यक्तिबिच एकता, सहकार्य, मेलमिलाप र नियमको पालना भए मात्र असल समाजको कल्पना गर्न सकिन्छ। फरक विचार, भाषा, धर्म, लिङ्ग र संस्कृतिका मानिसलाई सम्मान र समान व्यवहार गर्दा सामाजिक सद्भाव, अर्थात् आपसी राम्रो भावना बढ्छ। द्वन्द्व, गलतफहमी र बेमेलले भने समाजलाई टुक्र्याउन सक्छन्।
ङ. जिम्मेवारी वहन
समाजका प्रत्येक सदस्यले आफ्नो जिम्मेवारी पूरा गर्नुपर्छ। समूहमा आफ्नो योग्यता, क्षमता र अनुभवअनुसार जिम्मेवारी लिएर काम गर्दा सबैको साझा लक्ष्य पूरा हुन्छ। जिम्मेवारी बोक्दा व्यक्तिमा परिस्थितिअनुसार व्यवहार गर्ने र काम राम्रोसँग सक्ने सिप पनि बढ्छ।
च. समानुभूति
जीवनमा सधैँ सजिलो समय मात्र आउँदैन, चुनौती पनि आउँछन्। अरूको पीडा र भावना बुझी उसैको ठाउँमा आफूलाई राखेर गरिने व्यवहार समानुभूति हो। सहानुभूतिमा हामी अरूप्रति दया देखाउँछौँ। समानुभूतिमा भने अरूले जस्तै महसुस गरेर उसलाई चाहिने सहयोग गर्छौँ। विवेकपूर्ण र समानुभूतिपूर्ण व्यवहारले समाजलाई बलियो बनाउँछ।
कक्षाकी एउटी साथीको बुबा बिरामी हुनुहुन्छ र उनी केही दिन विद्यालय आउन सकिनन्। तलकामध्ये कुन व्यवहार समानुभूति हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
असल समाज निर्माणमा व्यक्तिको भूमिका
समाजविना मानव जीवन अर्थहीन हुन्छ। अन्तरक्रिया, सहयोग र सहकार्य गर्दै जाँदा मानिसमा सामाजिक सिप बढ्छ। समाजको योग्य नागरिक बन्न व्यक्तिले सामाजिक मूल्य र आदर्श सिक्नुपर्छ। असल समाज बनाउन हरेक व्यक्तिले यस्तो भूमिका खेल्नुपर्छ:
- क.समाजमा एकता, सहकार्य र मेलमिलापको भावना राख्नुपर्छ र नियम पालना गर्नुपर्छ।
- ख.एकताबाटै सामूहिक काम गर्न र बल पाउन सकिन्छ भन्ने कुरा मनमा राखी अरू सदस्यसँग पनि त्यस्तै व्यवहार गर्नुपर्छ।
- ग.साझा लक्ष्य पूरा गर्ने मुख्य माध्यम सहकार्य हो। यसबाट मित्रता, सहयोग, सम्बन्ध र नेतृत्व क्षमता बढ्छन्।
- घ.समाजमा सामूहिक भावना हुनुपर्छ। एकअर्काका सुखदुःखमा साथ दिनुपर्छ।
- ङ.हरेक व्यक्तिले आफ्नो ठाउँबाट समाजले राम्रो मानेको आचरण देखाउनुपर्छ।
- च.सबैको भलाइका लागि हरेक व्यक्तिले आफ्नो ठाउँबाट अर्थपूर्ण सहभागिता जनाउनुपर्छ।
- छ.समाजमा चलेका असल चलन र आचरण अपनाउनुपर्छ।
विद्यार्थीले पनि आजै यस्ता काम गर्न सक्छन्: कक्षा र विद्यालय सफा राख्ने, ढिलो आउने साथीलाई गाली नगरी कारण सोध्ने, फरक भाषा बोल्ने साथीलाई खेलमा समावेश गर्ने, विद्यालयको पानी र बिजुली खेर नफाल्ने, र टोलका सरसफाइ वा रक्तदान जस्ता कार्यक्रममा स्वयंसेवक बन्ने।
क्रियाकलाप
अभ्यास
दिइएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्।
समाज निर्माणका आधारभूत तत्त्व के के हुन्? कुनै दुईओटा तत्त्वको छोटकरीमा व्याख्या गर्नुहोस्।
उत्तर
सामाजिक नियम किन पालना गर्नुपर्छ, कारण उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर
तपाईँ बसोबास गर्ने समाजमा असल समाजका कुन कुन तत्त्व छन्? खोजी गरी लेख्नुहोस्।
उत्तर
जिम्मेवारी वहनलाई समाजको एक पूर्ण तत्त्वका रूपमा किन लिइन्छ? आफ्ना विचार प्रस्तुत गर्नुहोस्।
उत्तर
यस विषयक्षेत्रको क्विज खेल्नुहोस्: समाज र संस्कृति (कक्षा ६–१०) →
पुस्तकका सबै प्रश्नको अभ्यास गर्नुहोस्; नमिलेका प्रश्न छुट्टै देखिन्छन् →
यो पाठ्यपुस्तकको सहायक सामग्री हो, पाठ्यपुस्तकको सट्टा होइन। विद्यालयमा पढाइने पुस्तक नै पढ्नुहोस् र कुनै कुरा फरक परे शिक्षकको कुरा मान्नुहोस्। गल्ती भेटे हामीलाई भन्नुहोस्।