परीक्षा अभ्यास

कसैलाई जानीजानी शारीरिक वा मानसिक दुःख, हैरानी र पीडा दिने कामलाई हेपाइ भनिन्छ। यो बल प्रयोग गरेर, सताएर, तर्साएर वा शोषण गरेर गरिन्छ र प्रायः बारम्बार दोहोरिन्छ।
हेपाइ यी आधारमा हुने गर्छ:

• क.शरीरको बनोट र फरक शारीरिक अवस्था वा अपाङ्गता
• ख.क्षमता, जस्तै: पढाइमा कमजोर वा राम्रो हुनु
• ग.धर्म, जात र भाषा
• घ.सम्पत्ति, अर्थात् गरिब वा धनी हुनु
• ङ.विचार र लैङ्गिकता

यसका रूप शारीरिक (पिट्ने, धकेल्ने), बोलीबाट (गिज्याउने, उपनाम काढ्ने), सामाजिक (हल्ला फैलाउने, बेवास्ता गर्ने) र काममा बाधा हाल्ने हुन्छन्।

• क.पीडितमा हीनताबोध हुन्छ र मनोबल कमजोर हुन्छ।
• ख.विद्यालय जान मन लाग्दैन र पढाइमा ध्यान घट्छ।
• ग.घरमा भनेको नमान्ने र एक्लै बस्न रुचाउने बानी बस्छ।
• घ.अरू मानिस देख्दा डर लाग्छ।
• ङ.चोटपटक लाग्न सक्छ र लामो समयसम्म हेपिँदा चिन्ता र निराशा बढ्छ।

कम्प्युटर, मोबाइल, इन्टरनेट वा सामाजिक सञ्जाल प्रयोग गरेर अरूलाई हानि पुर्‍याउने गैरकानुनी कामलाई साइबर अपराध भनिन्छ। व्यक्तिको इच्छा र अनुमतिविना उसका सामग्री, फोटो वा सूचना दुरुपयोग गर्नु, नक्कली आइडी बनाएर ठगी गर्नु, घृणा फैलाउनु र अरूको कम्प्युटर वा सञ्जालमा क्षति पुर्‍याउनु साइबर अपराध हुन्। नेपालमा विद्युतीय कारोबार ऐन, २०६३ अनुसार यसमा कैद, जरिमाना वा दुवै सजाय हुन्छ।

• क.नक्कली आइडी बनाउनु: अर्काको नाम र फोटो राखेर आइडी बनाई साथीहरूसँग पैसा माग्नु।
• ख.पासवर्ड चोर्नु: अरूको इमेल वा सामाजिक सञ्जालको खाता खोलेर सन्देश पढ्नु वा पठाउनु।
• ग.फोटो र भिडियोको दुरुपयोग: कसैको फोटो बिगारेर वा विनाअनुमति समूहमा बाँड्नु।
• घ.मानहानि र चरित्रहत्या: कसैबारे झुटा कुरा पोस्ट गरेर बदनाम गर्नु।
• ङ.घृणा र हिंसा फैलाउनु: जात, धर्म वा समुदायविरुद्ध भड्काउने पोस्ट गर्नु।
• च.अनलाइन ठगी: बैङ्क वा एटिएमको विवरण चोरेर पैसा झिक्नु।
• छ.प्रतिलिपि अधिकार हनन: नयाँ चलचित्र वा गीत विनाअनुमति इन्टरनेटमा राख्नु।
• ज.ह्याकिङ: कुनै संस्थाको वेबसाइट ह्याक गर्नु वा भाइरस पठाएर कम्प्युटर बिगार्नु।

• क.पीडितमा निराशा, बेचैनी, डर र तनाव बढ्छ।
• ख.आत्मबल कमजोर हुन्छ र मानिससँग भेट्न लाज लाग्छ।
• ग.इज्जत र सामाजिक प्रतिष्ठामा आँच आउँछ।
• घ.ठगीमा परेमा आर्थिक क्षति हुन्छ।
• ङ.पढाइ र काममा ध्यान घट्छ।
• च.गम्भीर अवस्थामा पीडितले आफूलाई हानि गर्ने सोचसम्म गर्न सक्छ, त्यसैले पीडितलाई एक्लो छाड्नुहुँदैन।

• क.इन्टरनेट र सामाजिक सञ्जाल प्रयोग गर्दा बलियो पासवर्ड राख्ने र पासवर्ड वा ओटिपी कसैलाई नदिने।
• ख.व्यक्तिगत विवरण र फोटो सार्वजनिक नगर्ने र नचिनेका मान्छेसँग जोडिन सावधानी अपनाउने।
• ग.गलत नियतका सामग्री लाइक, सेयर र कमेन्ट नगर्ने।
• घ.हिंसा, घृणा र अपराध फैलाउने सामग्री पोस्ट नगर्ने।
• ङ.साइबर अपराधमा हुने सजायबारे सबैलाई जानकारी दिने।
• च.साथी र अभिभावकलाई सचेत गराउने।
• छ.पीडित भए प्रमाण राखेर साइबर ब्युरो वा प्रहरीमा उजुरी गर्ने।
• ज.विद्यालयमा डिजिटल साक्षरता र सुरक्षित इन्टरनेट प्रयोगको शिक्षा दिने।

समाजको उन्नति, सुधार र सेवाका लागि मानिस आफैँ मिलेर बनाएका र विधानअनुसार चल्ने संस्थालाई सामाजिक सङ्घसंस्था भनिन्छ। आफ्नै टोल, गाउँ वा पालिकामा सक्रिय यस्ता संस्थालाई स्थानीय सङ्घसंस्था भनिन्छ, जस्तै: आमा समूह, युवा क्लब, बाल क्लब र सहकारी। यिनले सामाजिक विकृति घटाउने, चेतना बढाउने, पछाडि परेकालाई सशक्त बनाउने, वातावरण संरक्षण र विपत् व्यवस्थापनमा काम गर्छन्।

आमा समूह टोल वा गाउँका महिला आफैँ मिलेर बनाएको स्थानीय सामाजिक संस्था हो। यसले:

• क.समाजका विकृति र विसङ्गति नियन्त्रण गर्न सहयोग गर्छ।
• ख.महिला हिंसाविरुद्ध आवाज उठाउँछ।
• ग.शोषणमा परेका वा घरबाट निकालिएका महिलाको हक र अधिकारका लागि लड्छ।
• घ.पीडितलाई सम्बन्धित निकायमा उजुरी दर्ता गराउन र कानुनी उपचार पाउन सघाउँछ।
• ङ.धेरै ठाउँमा सरसफाइ, बचत र जनचेतनाका कार्यक्रम पनि चलाउँछ।

युवा समाजको सबैभन्दा सक्रिय र ऊर्जावान् वर्ग हुन्। उनीहरूले यस्ता भूमिका खेल्न सक्छन्:

• क.युवा क्लब बनाएर बालविवाह, दाइजो, छुवाछुत र लागुपदार्थ दुर्व्यसनविरुद्ध सचेतना फैलाउने।
• ख.सरसफाइ, वृक्षरोपण र फोहोर व्यवस्थापन अभियान चलाउने।
• ग.विपत्मा उद्धार र राहत वितरणमा स्वयंसेवक बन्ने।
• घ.रक्तदान र स्वास्थ्य शिविर आयोजना गर्ने।
• ङ.बालबालिका र ज्येष्ठ नागरिकलाई मोबाइल र इन्टरनेटको सुरक्षित प्रयोग सिकाउने।
• च.विकास निर्माणमा श्रमदान गर्ने र पालिकाका योजनामा सहभागी भएर पारदर्शिताको खोजी गर्ने।
• छ.आफैँ असल आचरण देखाएर अरूका लागि उदाहरण बन्ने।

नेपाल रेडक्रस सोसाइटी मानव सेवाका लागि वि.सं. २०२० भदौ १९ मा स्थापना भएको संस्था हो। अन्तर्राष्ट्रिय रेडक्रस आन्दोलन स्विट्जरल्यान्डका हेनरी ड्युनाँको पहलमा सन् १८६३ मा जेनेभामा सुरु भएको थियो। यो संस्था आफ्नो विधान र जेनेभा महासन्धिअनुसार चल्छ। मानवता, निष्पक्षता, तटस्थता, स्वतन्त्रता, स्वयंसेवा, एकता र विश्वव्यापकता यसका सात मौलिक सिद्धान्त हुन्।
शान्तिको समयमा यसले विपत् व्यवस्थापन, बाढी, पहिरो र आगलागीमा उद्धार र राहत, एम्बुलेन्स, रक्तसञ्चार, प्राथमिक उपचार, खानेपानी, आधारभूत स्वास्थ्य, महिला सशक्तीकरण र एचआइभी तथा एड्स रोकथाममा काम गर्छ। द्वन्द्वको समयमा तटस्थ रहेर घाइते, बन्दी र शरणार्थीको सेवा गर्छ। विद्यालयमा जुनियर रेडक्रस सर्कलमार्फत विद्यार्थीमा सेवाभाव जगाउँछ।

नेपाल स्काउट वि.सं. २००९ मा स्थापना भएको स्वयंसेवी संस्था हो। नेपालमा यसको भूमिका यस्तो छ:

• क.बालबालिका र युवाको शारीरिक, मानसिक र बौद्धिक विकास गराउँछ।
• ख.उनीहरूलाई अनुशासित, स्वावलम्बी र जिम्मेवार बनाउँछ।
• ग.सामुदायिक काम, सरसफाइ र वृक्षरोपणमा स्वयंसेवा गर्छ।
• घ.मेला, जात्रा र ठुला कार्यक्रममा भिड व्यवस्थापनमा सघाउँछ।
• ङ.विपत्मा परेकालाई उद्धार र राहतमा सहयोग गर्छ।
• च.आपसी सहयोग, सद्भाव र भ्रातृत्व बढाउँछ।
• छ.देशप्रेम र राष्ट्रियताको भावना जगाउँछ र चरित्र निर्माण गर्छ।

नेपालमा राष्ट्रिय सङ्घसंस्थाले धेरै क्षेत्रमा उल्लेखनीय योगदान दिएका छन्:

• क.विपत् र स्वास्थ्य: नेपाल रेडक्रसले भूकम्प, बाढी र पहिरोमा उद्धार र राहत, रक्तसञ्चार र एम्बुलेन्स सेवा दिएको छ।
• ख.बालबालिका र युवा: नेपाल स्काउटले अनुशासित र सेवाभावी युवा तयार गरेको छ; सिविनले बालश्रमविरुद्ध आवाज उठाएको छ र बाल हेल्पलाइन चलाएको छ।
• ग.बेचबिखन: माइती नेपालले हजारौँ चेलीबेटीको उद्धार र पुनर्स्थापना गरेको छ।
• घ.मानव अधिकार: एम्नेस्टी इन्टरनेसनल नेपाल जस्ता संस्थाले अन्यायविरुद्ध आवाज उठाएका छन्।
• ङ.सचेतना: यी संस्थाले बालविवाह, छुवाछुत, दाइजो र लागुपदार्थविरुद्ध गाउँगाउँसम्म सचेतना पुर्‍याएका छन्।

तर केही कमजोरी पनि छन्। समाज कल्याण परिषद्मा आबद्ध करिब ६० हजार संस्थामध्ये करिब १० हजार मात्र सक्रिय छन्। धेरै संस्थाका काम सहरमा केन्द्रित छन्, एउटै काम दोहोरिन्छ र कतिपयको खर्च पारदर्शी हुँदैन। सरकारसँग राम्रो समन्वय, दुर्गम क्षेत्रमा पहुँच र पारदर्शिता बढाए यिनको योगदान अझ प्रभावकारी हुन्छ।

कुनै समुदायमा पुर्खादेखि चलिआएका र आफ्नै ठाउँमा विकास भएका समस्या समाधानका तरिकालाई सामाजिक समस्या समाधानको मौलिक अभ्यास भनिन्छ। यसमा समुदाय सरकार वा बाहिरी संस्थाको भर नपरी आफैँ मिलेर समस्या समाधान गर्छ। नेवार समुदायको गुठी, पहाडका गाउँको पर्म र ऐँचोपैँचो, थारू समुदायको बडघर प्रथा र सहभोज यसका उदाहरण हुन्। यिनले आपसी सहयोग, सहकार्य, मेलमिलाप र एकता बढाउँछन्।

• क.समुदाय आफैँ मिलेर समस्या समाधान गर्न सक्छ, सरकार वा बाहिरी संस्थाको भर पर्नु पर्दैन।
• ख.पर्म र ऐँचोपैँचोले श्रम र वस्तुको तत्काल अभाव टार्छन् र गरिब परिवारलाई सघाउँछन्।
• ग.बडघर जस्ता प्रथाले साना विवाद गाउँमै छिटो र सस्तोमा मिलाउँछन्।
• घ.सहभोजले छुवाछुत र जातीय उचनिच घटाएर सामाजिक एकता बढाउँछ।
• ङ.गुठीले संस्कृति, जात्रा, मन्दिर र सम्पदाको संरक्षण गर्छ।
• च.यिनले आपसी विश्वास, सद्भाव र सहकार्यको भावना बलियो बनाउँछन्।
• छ.यी अभ्यास पुस्तौँदेखि चलेकाले समुदायले सजिलै स्वीकार्छ।

समुन्नत समाज, अर्थात् सबै पक्षमा उन्नति भएको समाज बनाउन यस्ता सुधार आवश्यक छन्:

• क.विभेदको अन्त्य: जात, लिङ्ग, धर्म, अपाङ्गता र आर्थिक अवस्थाका आधारमा हुने विभेद नहटेसम्म सबैले क्षमता देखाउन पाउँदैनन्।
• ख.हानिकारक चलनको अन्त्य: बालविवाह, बोक्सीको आरोप, दाइजो, देउकी र छुवाछुत जस्ता चलनले मानिसलाई दुःख दिन्छन् र विकास रोक्छन्।
• ग.शिक्षा र सचेतना: अन्धविश्वास र विकृतिको जरा चेतनाको कमी हो, त्यसैले गुणस्तरीय शिक्षा पहिलो सुधार हो।
• घ.राम्रा मौलिक अभ्यासको संरक्षण: पर्म, गुठी, बडघर र सहभोज जस्ता सहयोगका चलनलाई जोगाउँदै समयअनुसार परिमार्जन गर्नुपर्छ।
• ङ.आर्थिक सशक्तीकरण: रोजगारी र सिप बढे गरिबीबाट जन्मने धेरै समस्या आफैँ घट्छन्।
• च.प्रविधिको सुरक्षित प्रयोग: साइबर अपराध र हेपाइ रोक्न डिजिटल साक्षरता चाहिन्छ।

यसरी हानिकारक चलन हटाउने र राम्रा चलन जोगाउने दुवै काम सँगै गर्दा मात्र समाज समुन्नत हुन्छ। आफ्नो तर्क राम्रोसँग पुष्टि गरिएको भए अरू उत्तर पनि सही हुन्छन्।

सहभोजमा विभिन्न जातजाति र धर्मका मानिस एकै ठाउँमा बसेर सँगै खान्छन्। यसले सामाजिक एकतामा यसरी मदत गर्छ:

• क.जातीय उचनिच र छुवाछुतको भावना घटाउँछ, किनभने सबै एउटै पङ्क्तिमा बस्छन्।
• ख.फरक समुदायका मानिसबिच चिनजान, कुराकानी र मित्रता बढाउँछ।
• ग.सबै बराबर हौँ भन्ने सन्देश समाजभर फैलाउँछ।
• घ.आपसी विश्वास र सद्भाव बढाएर झगडा र द्वन्द्व घटाउँछ।
• ङ.चाडपर्व र समारोहमा सबैलाई सहभागी गराएर “हामी एक हौँ” भन्ने भावना बलियो बनाउँछ।