परीक्षा अभ्यास

बौद्ध धर्म: बौद्ध धर्म गौतम बुद्धको ज्ञान र उपदेशमा आधारित धर्म हो। बुद्धको जन्म नेपालको लुम्बिनीमा भएको थियो, जुन विश्व सम्पदा सूचीमा छ। यसको मुख्य धर्मग्रन्थ त्रिपिटक हो। बौद्धमार्गी गुम्बा, विहार र स्तूपमा प्रार्थना गर्छन्। नेपालमा थेरवाद, महायान र वज्रयान तीनै परम्पराका अनुयायी छन्। बुद्ध जयन्ती मुख्य पर्व हो। हिंसा नगर्नु, चोरी नगर्नु, झुटो नबोल्नु, मादक पदार्थ सेवन नगर्नु र सन्तोष लिनु यसका मुख्य उपदेश हुन्। जनगणना २०७८ अनुसार नेपालका ८.२१ प्रतिशत मानिस बौद्ध धर्म मान्छन्।

(अरू कुनै धर्मको परिचय पनि यसरी लेख्न सकिन्छ: संस्थापक, धर्मग्रन्थ, उपासनास्थल, पर्व र मुख्य उपदेश।)

यसको उत्तर विद्यार्थीअनुसार फरक हुन्छ। उदाहरणका लागि किरात धर्म मान्ने विद्यार्थीले यस्तो लेख्न सक्छन्:

• क.धर्मग्रन्थ मुन्धुम हो, जुन मौखिक परम्पराबाट सुरक्षित छ।
• ख.सुम्निमा र पारुहाङलाई मुख्य देवीदेवता मानिन्छ।
• ग.आगो, रुख, पहाड, नदी जस्ता प्रकृतिको पूजा गरिन्छ।
• घ.उँधौली र उँभौली मुख्य पर्व हुन्, जसमा साकेला नाचिन्छ।
• ङ.सत्य बोल्नु, हिंसा नगर्नु, अरूको कुभलो नचिताउनु र कर्ममा विश्वास गर्नु मुख्य उपदेश हुन्।

आफ्नो धर्मबारे लेख्दा अरू धर्मलाई होच्याउने भाषा प्रयोग गर्नुहुँदैन।

धर्म र जनजीवन एकअर्कासँग गहिरो रूपमा जोडिएका छन्:

• क.जन्मदेखि मृत्युसम्मका संस्कार धर्मअनुसार गरिन्छन्।
• ख.चाडपर्व, मेला र जात्राले परिवार र समुदायलाई भेला गराउँछन्।
• ग.धर्मले सत्य बोल्नु, चोरी नगर्नु र अरूको सेवा गर्नु जस्ता नैतिक नियम सिकाउँछ। यसले मानिसको व्यवहार असल बनाउँछ।
• घ.खानपान, पहिरन, कला, सङ्गीत र वास्तुकलामा धर्मको प्रभाव देखिन्छ।
• ङ.गुठी, धर्मशाला र पाटीपौवा जस्ता धार्मिक संस्थाले समाज सेवा गर्छन्।
• च.धार्मिक स्थलले पर्यटन र रोजगारी बढाउँछन्।
• छ.दुःखको वेलामा धर्मले मानिसलाई मानसिक शान्ति र आशा दिन्छ।

सबै धर्मका उपदेश फरक भाषा र संस्कारमा भए पनि तिनको सार मिल्छ। ती साझा सार यस्ता छन्:

• क.मानव कल्याण र मानव सेवा
• ख.अहिंसा र प्राणी हित
• ग.सत्य बोल्नु, झुटो नबोल्नु र चोरी नगर्नु
• घ.परोपकार र अतिथि सेवा
• ङ.सदाचार, नैतिक चरित्र र असल व्यवहार
• च.सबैसँग समान व्यवहार र न्याय
• छ.शान्ति, सद्भाव र मेलमिलाप

त्यसैले हामीले आफ्नो धर्म मान्दै अरूको धर्मको पनि सम्मान गर्नुपर्छ।

मानिसलाई असल व्यक्ति र असल नागरिक बनाउन आवश्यक पर्ने गुणलाई मानवमूल्य भनिन्छ। इमानदारी, प्रेम, दया, करुणा, सद्भाव, विश्वास, निष्पक्षता, सहयोगीपन र सत्य मानवमूल्य हुन्। यिनले मानिसलाई के ठिक र के बेठिक भन्ने छुट्याउन सिकाउँछन् र सही बाटामा डोर्‍याउँछन्।

• क.इमानदारी
• ख.प्रेम, दया र करुणा
• ग.सद्भाव र विश्वास
• घ.निष्पक्षता र समान व्यवहार
• ङ.बौद्धिकता अर्थात् सोचेर काम गर्ने बानी
• च.सहयोगीपन र परोपकार
• छ.सत्यको पक्षमा उभिनु
• ज.सकारात्मक सोच
• झ.ठुलालाई सम्मान र सानालाई माया

• क.मानवमूल्यले के ठिक र के बेठिक भन्ने बोध गराउँछ।
• ख.यसले निर्णयलाई सही दिशा दिन्छ, जसले लक्ष्यमा पुग्न मदत गर्छ।
• ग.मानिसलाई इमानदार, जिम्मेवार र भरपर्दो बनाउँछ।
• घ.परिवार र समाजमा विश्वास, सद्भाव र एकता बढाउँछ।
• ङ.झगडा, भ्रष्टाचार, अपराध र भेदभाव घटाउँछ।
• च.कमजोर र असहायलाई सहयोग गर्ने भावना जगाउँछ।
• छ.असल नागरिक बनाएर देशलाई सभ्य र उन्नत बनाउँछ।

नेपाली परम्परागत कलालाई मुख्य गरी तीन भागमा विभाजन गरिएको छ:

• क.चित्रकला: ग्रन्थ, कपडा वा भित्तामा चित्रबाट भाव व्यक्त गर्ने कला।
• ख.मूर्तिकला: ढुङ्गा, धातु, काठ र माटोबाट मूर्ति बनाउने कला।
• ग.वास्तुकला: घर, दरबार, मन्दिर, स्तूप र पाटीपौवा बनाउने कला।

चित्रका माध्यमबाट कुनै कुरा व्यक्त गर्ने कलालाई चित्रकला भनिन्छ। यो संसारकै सबैभन्दा पुरानो कला हो। चित्र बनाउन काठ, कपडा, ताडपत्र, कागज र भित्ता प्रयोग गरिन्छ। नेपाली चित्रकला देवीदेवता र धार्मिक आस्थासँग जोडिएको छ। लिच्छविकालदेखि नै यसको विकास भएको प्रमाण पाइन्छ। नेपाली चित्रकलालाई ग्रन्थ चित्र, पौभा चित्र र भित्ते चित्र गरी तीन प्रकारमा बाँडिन्छ। ढुङ्गा र धातुको तुलनामा चित्र छिटो बिग्रने भएकाले धेरै पुराना चित्र नष्ट भए।

नेपाली चित्रकलालाई तीन भागमा विभाजन गरिएको छ:

• क.ग्रन्थ चित्र: धार्मिक ग्रन्थका ताडपत्र, भोजपत्र वा कागजमा त्यसको कथासँग मिल्ने गरी बनाइएका चित्र। पानाको दुवैतिर अक्षर र बिचमा चित्र हुन्छ, पृष्ठभूमि प्रायः गाढा रातो हुन्छ। सबैभन्दा पुराना ग्रन्थ चित्र एघारौँ शताब्दीका प्रज्ञापारमिताका हुन्।
• ख.पौभा चित्र: कपडामा बनाइने धार्मिक चित्र। पट (बिचमा मुख्य देवता, वरिपरि सहायक देवता) र मण्डल (बिचमा मण्डल) गरी दुई प्रकारका हुन्छन्। यी हिन्दु र बौद्ध दुवै धर्ममा प्रचलित छन्।
• ग.भित्ते चित्र: घर, मन्दिर, दरबार र गुम्बाका भित्तामा बनाइने चित्र। पचपन्न झ्याले दरबारका चित्रलाई सबैभन्दा पुराना मानिन्छ। मिथिला चित्र र थारू समुदायका भित्ते चित्र यसका जीवित परम्परा हुन्।

• क.लिच्छविकाल: चित्रकलाको विकास भएको र दरबार चित्रले सजिएको उल्लेख पाइन्छ, तर त्यस बेलाका चित्र बाँकी छैनन्।
• ख.एघारौँ शताब्दीदेखि: बौद्ध विहारमा प्रज्ञापारमिता र पञ्चरक्षा जस्ता ग्रन्थमा ग्रन्थ चित्र बने। यी नै सबैभन्दा पुराना नमुना हुन्।
• ग.मल्लकाल: पौभा चित्रको विकास भयो र सोह्रौँ शताब्दीदेखि तान्त्रिक शैलीको प्रभाव बढ्यो। पन्ध्रौँ शताब्दीदेखि दरबार र मन्दिरमा भित्ते चित्र बने, जस्तै: पचपन्न झ्याले दरबार र कुमारी घर।
• घ.पछिल्लो समय: मुगल र पश्चिमी शैलीको प्रभाव आयो। आज ललितकला क्याम्पस जस्ता संस्थामा चित्रकला पढाइन्छ, आधुनिक चित्रकला र भित्ते चित्र बढेका छन् र चित्रकला व्यवसाय बनेको छ।

• क.पुराना चित्रलाई घाम, पानी, धुवाँ र किराबाट जोगाउने वैज्ञानिक संरक्षण गर्ने।
• ख.पुराना ग्रन्थ र चित्रको डिजिटल प्रतिलिपि बनाउने।
• ग.चोरी र अवैध निकासी रोक्ने तथा विदेश पुगेका कलाकृति फिर्ता ल्याउने।
• घ.सिपमूलक तालिम, प्रदर्शनी र चित्रकला प्रतियोगिता आयोजना गर्ने।
• ङ.कलाकारलाई पुरस्कार र सम्मान दिने।
• च.विद्यालय र विश्वविद्यालयमा कला शिक्षा बढाउने।
• छ.चित्रकलाको व्यवसायीकरण गरी देशविदेशमा बजार खोज्ने।

उत्तर विद्यार्थीअनुसार फरक हुन्छ। उदाहरणका लागि भक्तपुर दरबार क्षेत्रमा पौभा चित्र देखेको विद्यार्थीले यसरी लेख्न सक्छन्: “मैले भक्तपुर दरबार क्षेत्रको एउटा पसलमा पौभा चित्र देखेँ। त्यो कपडामा बनाइएको थियो। बिचमा बुद्धको ठुलो चित्र र वरिपरि साना देवीदेवता, पहाड, बादल र फूलका चित्र थिए। रातो, निलो र सुनौला रङ धेरै प्रयोग गरिएका थिए। चित्रका रेखा निकै मसिना थिए र हरेक कुना सजाइएको थियो।”

ढुङ्गा, धातु, काठ र माटो जस्ता वस्तुबाट विभिन्न आकृति बनाउने कलालाई मूर्तिकला भनिन्छ। नेपाली मूर्तिकला धार्मिक र सांस्कृतिक परम्परासँग गाँसिएको छ र धेरैजसो मूर्ति देवीदेवताका छन्। मालीगाउँमा भेटिएको राजा जयवर्माको मूर्ति (सन् १८५) मिति खुलेको सबैभन्दा पुरानो मूर्ति हो। लिच्छविकाल ढुङ्गे मूर्तिकलाको स्वर्णयुग हो भने मल्लकालमा धातु र काठका मूर्ति बढी बने। आज मूर्तिकला व्यवसाय बनेको छ र विश्वविद्यालयमा पढाइन्छ।

• क.धेरैजसो मूर्ति ढुङ्गाबाट बनेका छन्।
• ख.अनुहार आकर्षक, शान्त र मौलिक हुन्छ।
• ग.नारी मूर्तिमा लचकता र सुन्दरता हुन्छ।
• घ.अङ्गको अनुपात मिलेको हुन्छ।
• ङ.कतिपय मूर्तिमा धेरै हात र आयुध हुन्छन्।
• च.हिन्दु र बौद्ध दुवै धर्मका मूर्ति बने।

उदाहरण: बुढानीलकण्ठ, चाँगुनारायणको विष्णु विक्रान्त, उमामहेश्वर, पलाञ्चोक भगवती। यिनै कारणले लिच्छविकाललाई ढुङ्गे मूर्तिकलाको स्वर्णयुग भनिन्छ।

मल्लकालमा ढुङ्गा, धातु र काठ तीनै माध्यमका मूर्ति ठुलो सङ्ख्यामा बने। हनुमानढोकाको नरसिंह, भक्तपुरका उग्रचण्डी र भैरव, हाँडीगाउँको सरस्वती, कुम्भेश्वरको विष्णुव्यूह, बनेपाको सूर्यनारायण र फर्पिङको महिषासुरमर्दिनी यसका उदाहरण हुन्।

धातुका मूर्ति बनाउने सिप यति विकसित भयो कि मूर्ति तिब्बत र छिमेकी देशका बजारमा बिक्री हुन थाले। मूर्तिमा धेरै गरगहना, विशेष मुकुट, चुच्चो नाक, लामा आँखा र तान्त्रिक प्रभाव जस्ता नयाँ शैली देखिए। देवीदेवताबाहेक पाटन र भक्तपुरमा खाँबामाथि राखिएका राजाका सालिक पनि बने। मन्दिरका टुँडाल र झ्यालमा पनि काठका मूर्ति कुँदिए। ढुङ्गे मूर्तिमा लिच्छविकाल उत्कृष्ट भए पनि माध्यम, सङ्ख्या र विविधताका हिसाबले मल्लकालमा मूर्तिकला चरम उत्कर्षमा पुगेको थियो।

• क.मन्दिर र सार्वजनिक ठाउँका मूर्तिको अभिलेख राख्ने र सुरक्षा बढाउने।
• ख.मूर्तिचोरी र अवैध निकासी रोक्ने, विदेश पुगेका मूर्ति फिर्ता ल्याउने।
• ग.पुरातत्त्व विभाग र सङ्ग्रहालयलाई बलियो बनाउने।
• घ.स्थानीय समुदायलाई संरक्षणमा जिम्मेवार बनाउने।
• ङ.कालिगडलाई तालिम, सम्मान र पुरस्कार दिने।
• च.मूर्तिकलाको प्रचार गरी पर्यटक आकर्षित गर्ने र व्यापार बढाउने।
• छ.विद्यालय र विश्वविद्यालयमा मूर्तिकला शिक्षा बढाउने।

घर, दरबार, मठमन्दिर, पाटीपौवा, स्तूप, चैत्य र स्मारक बनाउने कलालाई वास्तुकला भनिन्छ।

यसका महत्त्व:

• क.यसले हाम्रो धार्मिक र सांस्कृतिक पहिचान झल्काउँछ।
• ख.पुराना भवनबाट विगतको समाज, धर्म र प्रविधि बुझ्न सकिन्छ।
• ग.पुर्खाको सिप र मिहिनेत अर्को पुस्तासम्म पुर्‍याउँछ।
• घ.पर्यटक आकर्षित गरी रोजगारी र आम्दानी बढाउँछ।
• ङ.कालिगड, सिकर्मी र डकर्मीलाई काम दिन्छ।
• च.हावापानी र स्थानीय सामग्रीअनुसार घर बनाउने ज्ञान दिन्छ।

नेपाली परम्परागत वास्तुकलालाई मुख्य गरी तीन भागमा विभाजन गरिएको छ:

• क.प्यागोडा शैली: तह तह परेका, माथि सानो हुँदै जाने छाना र टुप्पामा गजुर भएको शैली। इँटा र काठबाट बनेका यस्ता मन्दिरमा गर्भगृह र टुँडाल हुन्छन्। उदाहरण: न्यातपोल, कुम्भेश्वर, पशुपतिनाथ।
• ख.स्तूप वा चैत्य शैली: पवित्र वस्तु राखेर बनाइने, कचौरा घोप्टाएजस्तो अर्धगोलाकार स्मारक। उदाहरण: स्वयम्भू, बौद्धनाथ, पाटनका अशोक स्तूप।
• ग.शिखर शैली: पिरामिड आकारको, छाना नभएको, टुप्पामा चुच्चो परेको अग्लो मन्दिर। उदाहरण: पाटनको कृष्ण मन्दिर, वत्सलादेवी।

यिनबाहेक जानकी मन्दिर जस्ता मिश्रित र सिंहदरबार जस्ता युरोपेली शैलीका भवन पनि छन्।

• क.धर्मसँग जोडिएको: धेरैजसो संरचना हिन्दु र बौद्ध धर्मबाट प्रभावित छन्।
• ख.स्थानीय सामग्री: इँटा, काठ, ढुङ्गा, माटो र चुनाको प्रयोग।
• ग.कलात्मक काठको काम: बुट्टेदार झ्याल, टुँडाल र तोरण।
• घ.प्यागोडा, स्तूप र शिखर जस्ता मौलिक शैली।
• ङ.मन्दिर, दरबार, पाटी, पोखरी र ढुङ्गेधारा सहितको सुन्दर सहर योजना।
• च.हावापानी र भूकम्पलाई ध्यानमा राखेर काठ र इँटा जोड्ने प्रविधि।

समानता: दुवैको उद्देश्य मानिसलाई बस्न, काम गर्न र पूजा गर्न सुरक्षित र सुन्दर ठाउँ बनाउनु हो। दुवैमा योजना, नक्सा र दक्ष कालिगड चाहिन्छ। आजका केही भवनमा पनि परम्परागत झ्याल र छानाको शैली प्रयोग गरिन्छ।

भिन्नता:

• क.सम्पदाको सूची, नक्सा र अभिलेख तयार गर्ने।
• ख.भत्केका संरचना मौलिक शैली, आकार र सामग्रीमै मर्मत तथा पुनर्निर्माण गर्ने।
• ग.सम्पदा क्षेत्रमा अव्यवस्थित निर्माण र अतिक्रमण रोक्ने।
• घ.गुठी र स्थानीय समुदायलाई संरक्षणमा सहभागी गराउने।
• ङ.परम्परागत सिप भएका कालिगडलाई तालिम र रोजगारी दिने।
• च.सम्पदा वरिपरि रुख रोप्ने र सरसफाइ गर्ने।
• छ.सम्पदाको प्रचार गरी पर्यटनबाट आएको आम्दानी संरक्षणमै लगाउने।

फरक फरक धर्म मान्ने मानिस एउटै समाजमा मिलेर बस्नु र एकअर्काका धर्म, आस्था र चाडपर्वप्रति सहयोग, सम्मान र सद्भाव राख्नुलाई धार्मिक सहिष्णुता भनिन्छ। आफ्नो धर्म स्वतन्त्र रूपमा मान्दै अरूको धर्मको पनि आदर गर्नु यसको मुख्य कुरा हो। जस्तै: दसैँमा मुसलमान र इसाई साथीलाई घरमा बोलाउनु र इदमा हिन्दु साथीले शुभकामना दिन जानु।

• क.धर्मका नाममा हुने झगडा र हिंसा रोकिन्छन्।
• ख.समाजमा शान्ति, सद्भाव र एकता बढ्छ।
• ग.मानिसले एकअर्काको संस्कृतिबाट सिक्छन्।
• घ.चाडपर्व सबैका साझा उत्सव बन्छन्।
• ङ.शान्त वातावरणमा विकास र पर्यटन बढ्छ।
• च.देशको पहिचान “विविधतामा एकता”का रूपमा बलियो हुन्छ।

नेपालमा प्राचीनकालदेखि फरक धर्मप्रति सम्मान गरिँदै आएको छ:

• क.वैष्णव लिच्छवि राजा मानदेवका नाममा मानविहार बनेको थियो। लिच्छवि राजाले मन्दिर र विहार दुवैलाई दान दिए।
• ख.रत्न मल्लको पालामा कास्मिरी मुसलमान व्यापारी काठमाडौँमा बसे र मस्जिद बन्यो।
• ग.प्रताप मल्लले युरोपेली पादरीलाई स्वागत गरे।
• घ.पृथ्वीनारायण शाहले मुसलमान कालिगडलाई हतियार बनाउन राखे।
• ङ.स्वयम्भूमा एउटै देवतालाई हिन्दु सरस्वती र बौद्ध मञ्जुश्रीका रूपमा पुज्छन्।
• च.शाक्य परिवारकी कन्यालाई हिन्दुहरू कुमारीका रूपमा पुज्छन् र बुद्धलाई विष्णुको अवतार मान्छन्।
• छ.आज पनि छठ, ल्होसार, इद र क्रिसमसमा सबै समुदायका मानिस शुभकामना दिन्छन् र सहभागी हुन्छन्।

यी उदाहरणले नेपालमा धार्मिक सहिष्णुताको परम्परा पुरानो र जीवित दुवै छ भन्ने पुष्टि गर्छन्।

राज्यले नागरिकले मान्ने कुनै पनि धर्ममाथि भेदभाव नगरी सबै धर्मलाई समान मान्यता र स्थान दिनुलाई धर्मनिरपेक्षता भनिन्छ। यस्तो राज्यको कुनै आधिकारिक धर्म हुँदैन र धर्मको मामिलामा राज्य तटस्थ रहन्छ। नेपालको संविधानअनुसार धर्मनिरपेक्ष भन्नाले सनातनदेखि चलिआएको धर्म संस्कृतिको संरक्षणलगायत धार्मिक र सांस्कृतिक स्वतन्त्रता सम्झनुपर्छ।

• क.सबै धर्मका नागरिकलाई राज्यले समान व्यवहार गर्छ।
• ख.धर्मका आधारमा कोही पनि अल्पसङ्ख्यक भएर हेपिँदैन।
• ग.प्रत्येक व्यक्तिलाई आफ्नो आस्थाअनुसार धर्म मान्ने स्वतन्त्रता हुन्छ।
• घ.सबै सम्प्रदायले आफ्ना धार्मिक स्थल र गुठी सञ्चालन गर्न पाउँछन्।
• ङ.धर्मका नाममा हुने द्वन्द्व र भेदभाव घट्छ।
• च.सबै धर्मको संस्कृति र सम्पदाको संरक्षण हुन्छ।
• छ.नेपालको धार्मिक सहिष्णुताको परम्परा अझ बलियो हुन्छ।

अरूको पिर, मर्का, भावना, पीडा वा समस्यालाई नजिकबाट बुझ्ने र त्यसैअनुसार व्यवहार गर्ने मानवीय गुणलाई समानुभूति भनिन्छ। समानको अर्थ बराबर र अनुभूतिको अर्थ अनुभव गर्नु हो। अर्थात् आफूलाई अर्काको ठाउँमा राखेर उसको सुख, दुःख र भावनालाई आफ्नै जस्तो महसुस गर्नु समानुभूति हो।

समानुभूति र सहयोग एकअर्कासँग गाँसिएका छन्। समानुभूतिले अर्काको पीडा बुझाउँछ र सहयोग गर्ने प्रेरणा दिन्छ। सहयोगले त्यो भावनालाई काममा बदल्छ र पीडितको पीडा कम गर्छ। समानुभूति बिना गरिएको सहयोग देखावटी हुन सक्छ र सहयोग नगरिएको समानुभूतिले पीडितलाई केही फाइदा पुग्दैन।

उदाहरण: गीताले पुरनको पीडा आफ्नै जस्तो महसुस गरिन् (समानुभूति) र उनलाई बोकेर स्वास्थ्य चौकी पुर्‍याइन् (सहयोग)। रामुले हरिकृष्णको पढ्ने इच्छा बुझे (समानुभूति) र शिक्षकमार्फत विद्यालय भर्ना गराउन मदत गरे (सहयोग)। दुवै घटनामा समानुभूति पहिले आयो र त्यसैले सहयोगलाई जन्म दियो।

• क.अरूको कुरा ध्यान दिएर र बिचमा नरोकी सुन्ने।
• ख.आफूलाई अर्काको ठाउँमा राखेर सोच्ने।
• ग.कसैको कमजोरी वा दुःखमा हाँस्ने र जिस्काउने काम नगर्ने।
• घ.अपाङ्गता भएका, ज्येष्ठ नागरिक र बिरामीलाई सघाउने।
• ङ.विपद्का बेला राहत र स्वयंसेवामा सहभागी हुने।
• च.नयाँ वा एक्लो साथीलाई समूहमा समावेश गर्ने।
• छ.आवश्यक परे शिक्षक, अभिभावक वा सम्बन्धित निकायसम्म कुरा पुर्‍याउने।

• क.अरूको भावना बुझ्दा गलतफहमी र झगडा घट्छन्।
• ख.दुःखमा सहयोग पाएपछि मानिसबिच विश्वास बढ्छ।
• ग.फरक जाति, धर्म, क्षेत्र र क्षमताका मानिसबिच सद्भाव बढ्छ।
• घ.झगडा भइहाले पनि एकअर्काको पीडा बुझेर मेलमिलाप गर्न सजिलो हुन्छ।
• ङ.कोही पनि एक्लो र उपेक्षित महसुस गर्दैन, जसले रिस र विद्रोह घटाउँछ।
• च.सबै मिलेर काम गर्ने बानी बस्छ र सामाजिक एकता बलियो हुन्छ।

दिगो शान्ति कायम राख्ने उपायलाई निरन्तर अपनाउने र अभ्यास गर्ने संस्कृतिलाई शान्ति संस्कृति भनिन्छ। यसमा मानिसले एकअर्काको स्वतन्त्रता, न्याय, लोकतान्त्रिक अधिकार, मानव अधिकार, सम्मान, सद्भाव र एकताप्रति उच्च आदर र विश्वास राख्छन् र सोहीअनुसार व्यवहार गर्छन्। यस्तो समाजमा हिंसा अस्वीकार गरिन्छ र द्वन्द्वका मूल कारण पहिचान गरी छलफल र संवादबाट समाधान गरिन्छ।

• क.विवाद छलफल र संवादबाट मिलाउने, हिंसा नगर्ने।
• ख.कुटपिट, तर्साउने र गाली गर्ने व्यवहार नगर्ने र रोक्ने।
• ग.छोरा र छोरीमा भेदभाव नगर्ने।
• घ.जातीय छुवाछुत र विभेद नगर्ने।
• ङ.अरूको स्वतन्त्रता, अधिकार र विचारको सम्मान गर्ने।
• च.फरक धर्म, जाति, भाषा र क्षेत्रका मानिससँग मिलेर बस्ने।
• छ.अन्यायको विरोध र न्यायको पक्षमा आवाज उठाउने।
• ज.अपराधीलाई नजोगाउने र कानुन पालना गर्ने।

संयुक्त राष्ट्रसङ्घले सन् १९९९ मा पारित गरेको शान्ति संस्कृतिको कार्ययोजनामा यी आठ क्षेत्रमा जोड दिएको छ:
१. शिक्षाबाट शान्तिको प्रवर्धन
२. दिगो आर्थिक र सामाजिक विकास, आधारभूत आवश्यकता (गाँस, बास, कपास, शिक्षा, स्वास्थ्य) को सुनिश्चितता
३. सबै मानव अधिकारको सम्मान
४. महिला र पुरुषबिच समानता
५. लोकतान्त्रिक सहभागिता
६. विविध जाति, धर्म, भाषा र समुदायबिच समझदारी, सहिष्णुता र एकता
७. सहभागितामूलक सञ्चार र सूचनाको स्वतन्त्र प्रवाह
८. अन्तर्राष्ट्रिय शान्ति र सुरक्षा तथा विवादको शान्तिपूर्ण समाधान

उत्तर समाजअनुसार फरक हुन्छ। उदाहरण:

• क.वडाको न्यायिक समिति र मेलमिलाप केन्द्रले जग्गा र घरायसी विवाद मिलाउँछन्।
• ख.आमा समूहले घरेलु हिंसा र मदिराविरुद्ध सचेतना गर्छ।
• ग.सबै धर्मका चाडपर्वमा सबै समुदाय सहभागी हुन्छन्।
• घ.विद्यालयलाई शान्ति क्षेत्र मानिन्छ र बालक्लबले झगडा मिलाउन सघाउँछ।
• ङ.युवा क्लबले खेलकुद र सरसफाइ अभियान चलाउँछ।
• च.विपद्का बेला सबै मिलेर राहत र पुनर्निर्माणमा सहयोग गर्छन्।

राष्ट्रको गौरव बढाउन आआफ्नो क्षेत्रबाट विशिष्ट योगदान पुर्‍याएका व्यक्तिलाई राष्ट्रिय विभूति भनिन्छ। उनीहरूले राजनीति, समाज, कला, साहित्य, धर्म, साहस जस्ता क्षेत्रमा देश र जनताका लागि उल्लेखनीय काम गरेका हुन्छन्। राज्यले यस्ता व्यक्तिलाई औपचारिक रूपमा राष्ट्रिय विभूति घोषणा गरी सम्मान गर्छ। जस्तै: गौतम बुद्ध, पृथ्वीनारायण शाह, भानुभक्त आचार्य।

• क.उनीहरूको जीवनी र योगदान विद्यालयमा पढाउने र छलफल गर्ने।
• ख.जन्मजयन्ती र स्मृति दिवसमा कार्यक्रम गर्ने।
• ग.उनीहरूसँग जोडिएका जन्मस्थल, किल्ला, भवन र सम्पदाको संरक्षण गर्ने।
• घ.उनीहरूका नाममा सडक, विद्यालय, पुस्तकालय र छात्रवृत्ति राख्ने।
• ङ.उनीहरूका कृति र विचार छाप्ने र डिजिटल रूपमा सबैको पहुँचमा पुर्‍याउने।
• च.उनीहरूका असल गुण आफ्नो व्यवहारमा उतार्ने।

उत्तर विद्यार्थीअनुसार फरक हुन सक्छ। राम्रो उत्तरमा एक जनाको नाम, उनको क्षेत्र, ठोस योगदान र त्यो योगदान राष्ट्रिय गौरव किन हो भन्ने कारण हुन्छ।

उदाहरण: लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा। उनले मुनामदन, सुलोचना र शाकुन्तल जस्ता महाकाव्य र कविताबाट नेपाली साहित्यलाई नयाँ उचाइमा पुर्‍याए। मुनामदनले विदेश जाने नेपालीको पीडा र मानवताको सन्देश दिन्छ। उनलाई महाकविका रूपमा सबै नेपालीले सम्मान गर्छन्। त्यसैले उनको नाम थप्दा उपयुक्त हुन्छ।

• क.बलभद्र, अमरसिंह र भक्ति थापाबाट देशप्रेम र साहस।
• ख.पृथ्वीनारायण शाहबाट एकता र दूरदर्शिता।
• ग.गौतम बुद्ध र जनकबाट शान्ति, अहिंसा र ज्ञानप्रेम।
• घ.भानुभक्त र मोतीरामबाट आफ्नो भाषा र साहित्यप्रति माया।
• ङ.अरनिकोबाट सिप र मेहनतले संसारमा नाम कमाउन सकिन्छ भन्ने।
• च.शङ्खधर साख्वाबाट परोपकार।
• छ.पासाङ ल्हामुबाट महिला पनि कुनै काममा पछि छैनन् भन्ने आत्मविश्वास।
• ज.राम शाहबाट न्याय र सुशासन।

देश र जनताको हितका लागि राजनीति, समाज, साहित्य, कला जस्ता क्षेत्रमा उल्लेखनीय योगदान दिएर राष्ट्रभर चिनिएका र सम्मान पाएका व्यक्तिलाई राष्ट्रिय व्यक्तित्व भनिन्छ। उनीहरूको काम र विचारले देशको इतिहासमा छाप छोडेको हुन्छ र नयाँ पुस्तालाई प्रेरणा दिन्छ। जस्तै: पुष्पलाल श्रेष्ठ र बी.पी. कोइराला।

• क.राणाशासनविरुद्ध सङ्गठन बनाई आन्दोलनमा लागे।
• ख.भारतमा बसेर नेपाल प्रजा परिषद्का सदस्यसँग गोप्य सम्पर्क गरी राणाविरोधी क्रियाकलाप अघि बढाए।
• ग.वि.सं. २००६ मा नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी स्थापना गरी जनतालाई राजनीतिक रूपमा सङ्गठित गरे।
• घ.कम्युनिस्ट घोषणापत्र नेपालीमा अनुवाद गरी नयाँ विचार फैलाए।
• ङ.२०१७ सालपछि भूमिगत र निर्वासित भएर पनि पञ्चायतविरुद्ध सङ्घर्ष जारी राखे।
• च.काङ्ग्रेस र कम्युनिस्टको संयुक्त आन्दोलनको विचार अघि सारे, जसले पछि २०४६ मा प्रजातन्त्र पुनःस्थापना गर्‍यो।

बुबाको सरुवासँगै देशका धेरै ठाउँ घुम्दा पुष्पलालले जनताको गरिबी र दयनीय अवस्था नजिकबाट देखे। त्यसको मूल कारण जहानियाँ राणाशासन हो भन्ने उनले बुझे र उनलाई नेपाल एउटा जेल जस्तै लाग्यो। उनका दाजु गङ्गालाललाई प्रजातन्त्रका लागि लडेकाले राणा सरकारले मृत्युदण्ड दियो। दाजुले प्रजातन्त्रको दियो देशभरि पुर्‍याउन भनेको अन्तिम इच्छाले उनलाई गहिरो प्रेरणा दियो। यिनै कारणले राणाशासन अन्त्य नभएसम्म जीवन देश र जनतालाई समर्पण गर्ने सङ्कल्प उनले लिए।

बी.पी. कोइरालाको राजनीतिक जीवन भारतको स्वतन्त्रता आन्दोलनबाट सुरु भयो। बनारस र कलकत्तामा पढ्दा उनी भारतीय राष्ट्रिय आन्दोलनमा सक्रिय भए। सन् १९४२ को “भारत छोड” आन्दोलनमा भाग लिँदा अङ्ग्रेज सरकारले उनलाई पक्राउ गरी जेलमा राख्यो। त्यहाँको अनुभवले उनलाई नेपालमा पनि राणाशासनविरुद्ध लड्न प्रेरित गर्‍यो। त्यसपछि सन् १९४७ मा नेपाली राष्ट्रिय काङ्ग्रेसको स्थापना र विराटनगर मजदुर आन्दोलनको नेतृत्वबाट उनी नेपालको राजनीतिमा अघि आए।

• क.नेपाली राष्ट्रिय काङ्ग्रेस (पछि नेपाली काङ्ग्रेस) को स्थापनामा प्रमुख भूमिका।
• ख.विराटनगर मजदुर आन्दोलनको नेतृत्व।
• ग.राणाशासन अन्त्य गर्ने २००७ सालको सशस्त्र क्रान्तिको नेतृत्व।
• घ.२०१६ सालमा पहिलो जननिर्वाचित प्रधानमन्त्री भई बिर्ता र रजौटा प्रथाको अन्त्य र भूमिसुधार सुरु।
• ङ.पञ्चायती निरङ्कुशताविरुद्ध जेल र निर्वासन भोग्दै प्रजातन्त्रका लागि निरन्तर सङ्घर्ष।
• च.२०३३ सालमा राष्ट्रिय मेलमिलापको नीति।
• छ.प्रजातान्त्रिक समाजवादको विचार।
• ज.सुम्निमा, दोषी चस्मा, तीन घुम्ती, नरेन्द्र दाइ, मोदिआइन जस्ता कृतिबाट नेपाली साहित्यमा मनोवैज्ञानिक लेखनको विकास।

• क.देश र जनताको हितका लागि व्यक्तिगत सुखको त्याग गर्न सकिन्छ।
• ख.जेल र निर्वासनमा परेर पनि आफ्नो आदर्श छाड्नुहुँदैन।
• ग.फरक विचार भए पनि देशको हितमा मिलेर काम गर्नुपर्छ (पुष्पलालको संयुक्त आन्दोलनको विचार, बी.पी.को मेलमिलापको नीति)।
• घ.पढाइ र ज्ञानलाई समाज बदल्ने काममा लगाउनुपर्छ।
• ङ.राजनीतिसँगै साहित्य, कला र विचारले पनि समाजलाई दिशा दिन्छन्।
• च.लोकतन्त्र सजिलै पाइएको होइन, त्यसको रक्षा गर्नु हाम्रो कर्तव्य हो।