विकासका पूर्वाधार

शनिबारको दिन राजु घलानको गाउँमा प्रदेश योजना आयोगका एक सदस्य आउनुभयो। उहाँले विकास भनेको के हो र विकासका लागि के के पूर्वसर्त चाहिन्छन् भन्नेबारे आफ्ना विचार राख्नुभयो। राजु पनि ध्यान दिएर सुन्ने स्रोताका रूपमा त्यस कार्यक्रममा सहभागी थिए। उहाँका कुरा र राजुले पछि टिपेका कुरा यस पाठमा पढौँ।

विकास भनेको के हो?

अहिलेको अवस्थालाई योजना बनाएर वा सचेत रूपमा राम्रो बनाउने परिवर्तनलाई विकास भनिन्छ। विकास कुनै एउटा पक्षमा मात्र हुँदैन। यसले समाजका आर्थिक, सामाजिक, राजनीतिक र वैज्ञानिक सबै क्रियाकलापलाई समेट्छ।

विकासमा दुई पक्ष हुन्छन्। पहिलो, परिमाणात्मक वृद्धि, अर्थात् गन्न वा नाप्न सकिने कुरा बढ्नु, जस्तै: सडकका किलोमिटर, विद्यालयको सङ्ख्या, आम्दानी। दोस्रो, गुणात्मक परिवर्तन, अर्थात् जीवनको गुणस्तर सुध्रिनु, जस्तै: पढाइ राम्रो हुनु, मानिसको सोच खुला हुनु, भेदभाव घट्नु। विद्यालय भवन बन्नु परिमाणात्मक वृद्धि हो भने त्यहाँ बालबालिकाले राम्रो सिक्नु गुणात्मक परिवर्तन हो।

विकासलाई विभिन्न तरिकाले परिभाषित गरिन्छ:

• क.विकास आधुनिकीकरणको प्रक्रिया हो, अर्थात् पुराना र कम उपयोगी तरिकाको सट्टा नयाँ ज्ञान र प्रविधि अपनाउने प्रक्रिया।
• ख.सामाजिक र भौतिक पक्षमा आउने सकारात्मक परिवर्तन विकास हो।
• ग.सामाजिक संरचना, अर्थात् समाजका समूह, सम्बन्ध र भूमिकाको बनोटमा आउने राम्रो परिवर्तन विकास हो।
• घ.समाजको सकारात्मक रूपान्तरण र सामाजिक गतिशीलता, अर्थात् मानिसले मिहिनेत र योग्यताका आधारमा माथिल्लो पद, पेसा वा अवस्थामा पुग्न सक्ने अवसर पनि विकासका पक्ष हुन्।

राजुले यी कुरा सुनेर आफ्नै शब्दमा टिपे: “विकास भनेको समग्र अवस्थामा आएको प्रगतिशील र सकारात्मक परिवर्तन हो। यसले मानिसलाई जीवनमा सुख र सहजताको अनुभव गराउँछ।”

विकासका पूर्वसर्त

विकास आफैँ हुँदैन। अपेक्षा गरेको परिवर्तन ल्याउन केही आधार पहिल्यै तयार हुनुपर्छ। यस्ता आधारलाई विकासका पूर्वसर्त भनिन्छ, अर्थात् विकास हुनका लागि पहिले पूरा हुनुपर्ने सर्त। आयोगका सदस्यले सात पूर्वसर्त बताउनुभयो:

• क.दूरदृष्टि
• ख.साक्षरता
• ग.स्रोतसाधन
• घ.जनसहभागिता
• ङ.उद्यमशीलता
• च.सुशासन र शान्ति
• छ.प्रविधि

क. दूरदृष्टि

विकासका लागि भविष्यमा के गर्ने भनेर देखिने सपना र गरिने दीर्घकालीन सोचलाई दूरदृष्टि भनिन्छ। दूरदृष्टि राखेर गरिएको काम दिगो, टिकाउ, सही दिशामा र गन्तव्यतिर लक्षित हुन्छ। दूरदृष्टिलाई पूरा गर्न व्यावहारिक लक्ष्य, रणनीति र योजना चाहिन्छन्। त्यसैले यसलाई विकासको अनिवार्य सर्त मानिन्छ।

योजना बनाउँदा आजका मानिसका साथै नयाँ पुस्ताका आवश्यकता पनि सम्झनुपर्छ। आजको आवश्यकता पूरा गर्दा भावी पुस्ताले आफ्ना आवश्यकता पूरा गर्ने क्षमता नघट्ने विकासलाई दिगो विकास भनिन्छ। जस्तै: आज सबै रुख काटेर घर बनाए भोलिको पुस्ताले वन पाउँदैन; काटेजति रुख रोप्दै गए दुवै पुस्ताको आवश्यकता पूरा हुन्छ।

ख. साक्षरता

साक्षरताले योग्य र सक्षम जनशक्ति तयार गर्ने आधार बनाउँछ। पढ्न र लेख्न जान्ने मानिसले नयाँ सिप सिक्न, सूचना बुझ्न र योजनामा सक्रिय भाग लिन सक्छ। वि.सं. २०७८ को जनगणनाअनुसार पाँच वर्ष र माथिका नेपालीको साक्षरता दर ७६.२ प्रतिशत छ।

ग. स्रोतसाधन

पैसा, जमिन, पानी, वन, खनिज र मानिसको श्रम जस्ता स्रोतसाधनविना विकासका काम चलाउन सकिँदैन। संसारका धेरै देश आफूसँग भएका स्रोतसाधनलाई प्रभावकारी रूपमा परिचालन गरेर विकासको उचाइमा पुगेका छन्। स्रोत हुनु मात्र पर्याप्त हुँदैन, त्यसलाई सही काममा लगाउन पनि जान्नुपर्छ।

घ. जनसहभागिता

विकासका काममा स्थानीय जनताले योजना छान्नेदेखि निर्माण र रेखदेखसम्म अर्थपूर्ण भाग लिनुलाई जनसहभागिता भनिन्छ। जनसहभागिता प्रभावकारी भए:

• क.विकासका कार्यक्रम समयमै सकिन्छन्।
• ख.श्रमदान र स्थानीय सामग्रीले लागत घट्छ।
• ग.स्थानीय समुदाय आफैँ विकासका लागि उत्साहित हुन्छ।
• घ.स्थानीय जनतामा लगानी गर्ने र चुनौती सामना गर्ने क्षमता बढ्छ।
• ङ.आफूले बनाएको संरचनामा अपनत्व हुने भएकाले मर्मत र संरक्षण राम्रो हुन्छ।

ङ. उद्यमशीलता

जोखिम उठाएर नयाँ काम वा व्यवसाय सुरु गर्ने र उत्पादनमा लाग्ने गुणलाई उद्यमशीलता भनिन्छ। उद्यमशील व्यक्ति समयको सही व्यवस्थापन गर्छ र अवसर देख्नेबित्तिकै उपयोग गर्छ। तरकारी खेती, बाख्रापालन, दुग्ध उत्पादन वा सानो पसल सुरु गर्दा आफ्नो आयआर्जन मात्र होइन, अरूका लागि रोजगारी पनि बढ्छ। यसले राष्ट्रिय अर्थतन्त्रको विस्तारमा समेत ठुलो भूमिका खेल्छ। त्यसैले नागरिकमा उद्यमशीलताको भावना बढाउनु आवश्यक छ।

च. सुशासन र शान्ति

सुशासन भनेको कानुनअनुसार, पारदर्शी, जवाफदेही र भ्रष्टाचाररहित तरिकाले शासन चलाउनु हो। शान्ति भनेको द्वन्द्वरहित अवस्था हो। माथिका सबै पूर्वसर्त पूरा गर्न शान्ति चाहिन्छ, किनभने शान्त अवस्थामा मात्र राज्यले योजना लागु गर्न सक्छ। द्वन्द्व नभए विकासले गति लिन्छ, काम समयमै सकिन्छ र लागत कम लाग्छ। त्यसैले शान्तिलाई सबैले स्वीकार गर्नुपर्छ र आफ्नो व्यवहार पनि सोहीअनुसार बनाउनुपर्छ।

छ. प्रविधि

आजको युग विकास र प्रविधिको युग हो। कृषि, स्वास्थ्य, शिक्षा, सञ्चार र उद्योग सबै क्षेत्रको विकासमा प्रविधिको सहयोग अपरिहार्य बन्दै गएको छ। सुधारिएको बिउ, सिँचाइका पम्प, मोबाइल बैङ्किङ र अनलाइन सेवाले कम समय र खर्चमा बढी काम गर्न सघाउँछन्। यसरी प्रविधिले नै अहिलेको विकासलाई बाटो देखाइरहेको छ।

विकासका साधन: पाँच ‘एम’

आयोगका सदस्यले अन्त्यमा भन्नुभयो, “संसारका विकसित देश त्यत्तिकै विकसित भएका होइनन्।” ती देशले आफ्नो परिस्थितिअनुसार पाँच साधनको विकास र प्रभावकारी व्यवस्थापन गरे। अङ्ग्रेजीमा यी पाँचै शब्द ‘एम’ अक्षरबाट सुरु हुने भएकाले यिनलाई पाँच ‘एम’ पनि भनिन्छ:

साधन	अङ्ग्रेजी शब्द	अर्थ
पुँजी	मनी	काम सुरु र सञ्चालन गर्न चाहिने पैसा र लगानी
सामग्री	मटेरियल्स	सिमेन्ट, काठ, फलाम, बिउ, कच्चा पदार्थ जस्ता वस्तु
मेसिन	मेसिन	काम सजिलो र छिटो बनाउने यन्त्र र उपकरण
जनशक्ति	म्यानपावर	काम गर्ने सिपालु मानिस
बजार	मार्केट	उत्पादन बेच्ने र आवश्यक वस्तु किन्ने ठाउँ

विकासशील देशमा यी साधनको आवश्यकताअनुसार विकास र व्यवस्थापन गर्नु चुनौती हुन्छ। विकासका काम चलाउन पर्याप्त पुँजी हुँदैन। भएका स्रोतसाधन प्रयोग गर्न दक्ष जनशक्तिको पनि उत्तिकै अभाव हुन्छ। तयार भएको दक्ष जनशक्ति विदेश पलायन हुने समस्या पनि तीव्र हुन्छ। यी समस्या योजनाबद्ध प्रयासबाट मात्र समाधान गर्न सकिन्छ।

कार्यक्रमपछि राजुले भने, “आजको कार्यक्रमले विकासका पूर्वसर्तबारे मेरो बुझाइ प्रस्ट बनायो।”

अभ्यास

दिइएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्।

विकासका लागि चाहिने आधारभूत सेवा र सुविधालाई विकासका पूर्वाधार भनिन्छ। कुनै देश कति विकसित छ भन्ने कुरा त्यहाँ उपलब्ध पूर्वाधारमा भर पर्छ। देशको समग्र विकासका लागि शिक्षा, स्वास्थ्य, सञ्चार, विद्युत्, खानेपानी, यातायात र जनशक्ति जस्ता धेरै किसिमका पूर्वाधार चाहिन्छन्। यस पाठमा शिक्षा, स्वास्थ्य र सञ्चार तथा सूचना प्रविधिलाई अलि गहिरिएर हेरिन्छ।

शिक्षा

शिक्षा मर्यादित र सभ्य समाज बनाउने महत्त्वपूर्ण आधार हो। शिक्षाबाट समाजलाई रूपान्तरण गर्न सकिन्छ र व्यक्तिमा सकारात्मक सोच विकास गर्न सकिन्छ। शिक्षित मानिस भएपछि मात्र तय गरिएका योजना प्रभावकारी रूपमा लागु गर्न सम्भव हुन्छ। त्यसैले शिक्षालाई विकासको महत्त्वपूर्ण पूर्वाधार मानिन्छ।

विकासका लागि चाहिने मानवीय स्रोत शिक्षित जनशक्तिबाट आउँछ। डाक्टर, इन्जिनियर, शिक्षक, किसान र प्राविधिक जस्ता विभिन्न क्षेत्रका दक्ष जनशक्ति शिक्षाबाट मात्र तयार हुन्छन्। शिक्षाले व्यक्तिको क्षमता पहिचान गर्छ र त्यसलाई सिर्जनशील काममा लगाउन सघाउँछ।

साक्षरताको बदलिँदो अर्थ

पहिले पढ्न, लेख्न र सामान्य हिसाब गर्न सक्ने व्यक्तिलाई साक्षर भनिन्थ्यो। अहिले साक्षरताको अर्थ फराकिलो भएको छ। पढाइ, लेखाइ र हिसाबसँगै आफ्ना अधिकार र उत्तरदायित्व बुझ्ने, अरूसँग राम्रो सम्बन्ध राख्ने र मोबाइल तथा कम्प्युटर चलाउन जान्ने डिजिटल साक्षरता भएको व्यक्तिलाई साक्षर मानिन्छ। साक्षरताले नागरिकको दैनिक जीवन र व्यवहार बदल्छ, त्यसैले यसमा सामाजिक, आर्थिक, सांस्कृतिक र राजनीतिक पक्ष पनि जोडिएका हुन्छन्। यसैले साक्षरतालाई सशक्तीकरण, अर्थात् व्यक्तिलाई आफ्नो जीवनका निर्णय आफैँ गर्न सक्ने बनाउने माध्यम पनि मानिन्छ।

समयसँगै शिक्षाका माध्यम पनि बदलिएका छन्। रेडियो, टेलिभिजन, इन्टरनेट र मोबाइलबाट पढ्ने प्रविधिमैत्री शिक्षा आजको महत्त्वपूर्ण आधार बनेको छ।

शिक्षित व्यक्तिले मात्र राष्ट्रले अपनाएका विकासका योजना सफल पार्न सक्छ र सम्बन्धित निकायलाई रचनात्मक सुझाव दिन सक्छ। शिक्षाले चेतना जगाउँछ, सामाजिक मूल्यप्रति सचेत बनाउँछ, विकासमा जनसहभागिता बढाउँछ र सामाजिक सद्भाव तथा सहयोग बढाउँछ।

स्वास्थ्य

स्वास्थ्य विकासको अर्को महत्त्वपूर्ण पूर्वाधार हो। विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनको संविधानले स्वास्थ्यलाई रोग वा अशक्तता नहुनु मात्र नभई शारीरिक, मानसिक र सामाजिक रूपमा पूर्ण रूपले राम्रो अवस्था भनेको छ। यो संविधान सन् १९४८ अप्रिल ७ देखि लागु भएको हो। त्यसैले हरेक वर्ष अप्रिल ७ लाई विश्व स्वास्थ्य दिवसका रूपमा मनाइन्छ।

स्वस्थ जनशक्तिले मात्र देश विकासका लागि आवश्यक भूमिका खेल्न सक्छ। स्वस्थ मानिस पर्याप्त श्रम र मिहिनेत गर्न सक्छ। बिरामी परे काम र पढाइ दुवै छुट्छन् र उपचारमा पैसा पनि खर्च हुन्छ। त्यसैले स्वस्थ जनशक्तिलाई विकासको पूर्वाधार मानिन्छ। अस्पताल, स्वास्थ्य चौकी, आयुर्वेद औषधालय, जनस्वास्थ्य कार्यालय आदि स्वास्थ्यका पूर्वाधार हुन्।

नेपालमा स्वास्थ्य क्षेत्र क्रमिक रूपमा सुधार हुँदै गएको छ र जनतामा स्वास्थ्य चेतना बढ्दो छ। उपचारका लागि आधुनिक चिकित्सा, आयुर्वेद, अकुपङ्चर, प्राकृतिक चिकित्सा, होमियोप्याथी र योग जस्ता पद्धति प्रयोग हुन्छन्।

स्वास्थ्य क्षेत्रका समस्या

• क.धेरै भूभाग ग्रामीण र पिछडिएको छ। त्यहाँ गरिबी, अशिक्षा र चेतनाको अभावले स्वास्थ्यमा अपेक्षित सुधार हुन सकेको छैन।
• ख.जनसङ्ख्याको अनुपातमा स्वास्थ्यकर्मी कम छन्।
• ग.स्वास्थ्य उपकरण र औषधीको अभाव छ।
• घ.अशिक्षाका कारण आधुनिक उपचारभन्दा अन्धविश्वासमा आधारित धामीझाँक्रीमा बढी विश्वास गर्ने चलन छ।
• ङ.अरू पूर्वाधार नभएकाले दक्ष स्वास्थ्यकर्मी ग्रामीण भेगमा जान चाहँदैनन्।
• च.उपलब्ध स्वास्थ्य सेवा पनि सहरमा केन्द्रित छन्।

स्वास्थ्य विकासको आधार भएकाले यसमा सबै नागरिकको समान पहुँच हुनुपर्छ। आधारभूत स्वास्थ्य सेवा सबैका लागि सहज र सस्तो बनाउनु र स्वास्थ्यसम्बन्धी गलत परम्परागत सोच हटाउन जनचेतनामूलक कार्यक्रम चलाउनु आजका आवश्यकता हुन्।

सञ्चार तथा सूचना प्रविधि

विचार, भावना र सूचनाको अर्थपूर्ण आदानप्रदान गर्ने प्रक्रियालाई सञ्चार भनिन्छ। सूचना सङ्कलन, भण्डारण, प्रशोधन र प्रवाह गर्ने कम्प्युटर, मोबाइल र इन्टरनेट जस्ता प्रविधिलाई सूचना प्रविधि भनिन्छ। सूचना प्रविधिमा आएको तीव्र परिवर्तनसँगै सञ्चार क्षेत्र निकै फराकिलो भएको छ। सञ्चारमा प्रगति गरेका देश नै विकासमा अगाडि देखिन्छन्। त्यसैले सञ्चारलाई विकासको महत्त्वपूर्ण पूर्वाधार मानिन्छ।

सञ्चार आर्थिक विकासको संवाहक, अर्थात् बोकेर अघि बढाउने साधन र उत्प्रेरक, अर्थात् गति दिने शक्ति दुवै हो। किसानले बजारको भाउ थाहा पाउँछन्, व्यापारीले सामान मगाउँछन् र विदेशमा भएका परिवारका सदस्यसँग सम्पर्क हुन्छ। सञ्चार लिखित, मौखिक र साङ्केतिक गरी विभिन्न तरिकाले गरिन्छ। यसको उद्देश्य आफ्नो विचार व्यक्त गर्न र अरूको विचार बुझ्न मद्दत गर्नु हो।

सञ्चारको सबैभन्दा पुरानो आधुनिक माध्यम हुलाक सेवा हो। नेपालमा वि.सं. १९३५ मा हुलाक सेवा सुरु भएको थियो र वि.सं. २००७ मा रेडियो नेपालको प्रसारण सुरु भयो। आज रेडियो, टेलिभिजन, टेलिफोन, मोबाइल, पत्रपत्रिका, इमेल, इन्टरनेट र हुलाक सेवा नेपालका प्रमुख सञ्चार माध्यम हुन्।

सञ्चार क्षेत्रका समस्या र सोह्रौँ योजना

नेपालको सञ्चार क्षेत्रका मुख्य समस्या यस्ता छन्:

• क.सञ्चारमा सबै नागरिकको पहुँच पुग्न सकेको छैन।
• ख.इन्टरनेट र साइबर सुरक्षा, अर्थात् कम्प्युटर, मोबाइल र तिनमा भएका सूचनालाई अनधिकृत पहुँच र आक्रमणबाट जोगाउने काम, का लागि आवश्यक संरचना बनेको छैन।
• ग.हुलाक सेवालाई समयअनुसार व्यवस्थित गर्न सकिएको छैन।
• घ.सूचना प्रविधिको क्षेत्रमा अपेक्षित विकास हुन सकेको छैन।

यी समस्या समाधान गर्न सोह्रौँ योजनाले सञ्चार तथा सूचना प्रविधिको अधिकतम उपयोग गर्ने रणनीति लिएको छ। यसअन्तर्गत नागरिकमा सञ्चार र सूचना प्रविधिको सहज पहुँच र उपयोग बढाउने, यसलाई सबैका लागि सुलभ, भरपर्दो र गुणस्तरीय बनाउने र आमसञ्चार क्षेत्रलाई निष्पक्ष, तटस्थ, जिम्मेवार र व्यावसायिक बनाउन कानुनी र संरचनागत सुधार गर्ने कार्यक्रम राखिएका छन्।

अभ्यास

दिइएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्।

पाठ २ मा शिक्षा, स्वास्थ्य र सञ्चार हेरियो। यस पाठमा विद्युत्, खानेपानी, यातायात र जनशक्ति हेरिन्छ। कक्षा ८ मा खानेपानी, ऊर्जा र जनशक्तिको परिचय पढिएको थियो। यहाँ तिनको विकाससँगको सम्बन्ध, सम्भावना र चुनौतीमा ध्यान दिइन्छ।

विद्युत्

विद्युत् ऊर्जाको एक प्रमुख स्रोत हो। यसलाई पूर्वाधारको पनि पूर्वाधार भनिन्छ, किनभने अस्पताल, विद्यालयका कम्प्युटर, मोबाइल टावर, खानेपानीका पम्प र कलकारखाना सबै बिजुलीमै चल्छन्। आधुनिक समयमा विकासका धेरैजसो गतिविधि विद्युत्बाटै सञ्चालित छन्। मेसिन चलाउनेदेखि घरमा बत्ती बाल्न र खाना पकाउनसम्म बिजुली चाहिन्छ। बिजुलीबाट कलकारखाना चलाएर रोजगारीका अवसर सिर्जना गर्न सकिन्छ। आधुनिक सञ्चारका माध्यम पनि बिजुलीमै निर्भर छन्।

पानी, हावा, कोइला, जैविक ग्यास र घाम बिजुली निकाल्ने प्रमुख स्रोत हुन्। नेपालमा धेरैजसो बिजुली पानीबाट निकालिन्छ। हावा चल्ने हिमाली र पहाडी क्षेत्रमा हावाले पङ्खा घुमाएर पनि बिजुली निकाल्न सकिन्छ। यसरी निकालिएको बिजुली अस्पताल, कारखाना र घरमा प्रयोग गरिन्छ।

नेपालमा जलविद्युत्को सम्भावना

नेपालको भूभाग भिरालो छ। उच्च हिमालको हिउँ पग्लेर बन्ने नदी बाह्रै महिना बग्ने स्थायी नदी हुन्। पानी धेरै र भिरालो भएकाले यस्ता नदीबाट जलविद्युत् निकाल्ने प्रचुर सम्भावना छ।

चन्द्रशमशेरको पालामा वि.सं. १९६८ मा बनेको ५०० किलोवाटको फर्पिङ जलविद्युत् केन्द्र नेपालको पहिलो जलविद्युत् आयोजना हो। आर्थिक सर्वेक्षण २०८२/८३ अनुसार वि.सं. २०८२ फागुनसम्म नेपालको कुल जडित विद्युत् क्षमता ४,१०५ मेगावाट पुगेको छ र करिब ९९.१ प्रतिशत जनसङ्ख्यामा बिजुलीको पहुँच छ। देशका विभिन्न भागमा अरू आयोजना बन्दै छन्। बिजुली उत्पादन बढाएर निर्यात गर्न सके देशको आर्थिक अवस्था बलियो हुने सम्भावना छ।

खानेपानी

सबै जीवित प्राणी सफा र पिउनयोग्य पानीमा निर्भर छन्। शुद्ध पिउने पानी मानव जीवनको अति महत्त्वपूर्ण आवश्यकता हो। दूषित पानीले झाडापखाला, हैजा र टाइफाइड जस्ता रोग लाग्छन्। मानिस बिरामी भए विकासका काम प्रभावकारी रूपमा चलाउन सकिँदैन। त्यसैले खानेपानीलाई पनि विकासको महत्त्वपूर्ण पूर्वाधार मानिन्छ।

नेपालको हिमाली र पहाडी भेगमा पानीका पर्याप्त स्रोत छन्। तराई र उपत्यकामा जमिनमुनिको पानी पनि पिउन र घरायसी काममा प्रयोग गरिन्छ। तर जलस्रोतमा धनी भए पनि सबैले सुरक्षित पानी पाउन सकेका छैनन्।

खानेपानी क्षेत्रका समस्या

• क.वन फडानी, पहिरो र जलवायु परिवर्तन जस्ता प्राकृतिक र मानवीय कारणले पानीका मुहान सुक्दै गएका छन्।
• ख.पानीको उपलब्धतामा दिनप्रतिदिन समस्या बढेको छ।
• ग.खानेपानी सेवालाई अपेक्षाअनुसार सुरक्षित, भरपर्दो र दिगो बनाउन सकिएको छैन।
• घ.बस्ती बढेसँगै फोहोरको उचित व्यवस्थापन हुन सकेको छैन। बस्ती, नदीनाला र जलाशय प्रदूषित हुँदै गएका छन्।
• ङ.पानीका स्रोतको प्रभावकारी संरक्षण नहुँदा पिउने पानीको समस्या बढ्दै गएको छ।

यातायात

मानिस र वस्तुलाई एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा पुर्‍याउने कामलाई यातायात भनिन्छ। यसबाट दैनिक जीवनका लागि चाहिने सामग्री र उद्योगका लागि चाहिने कच्चा पदार्थ ओसारपसार गरिन्छ। उद्योग, व्यापार र पर्यटनको विकासमा यातायातको ठुलो भूमिका हुन्छ। यातायातको व्यवस्थित सञ्जाल भएपछि मात्र सामाजिक र आर्थिक उन्नति हुन्छ र देशका सबै भागको सन्तुलित विकास, अर्थात् प्रादेशिक सन्तुलन कायम राख्न सकिन्छ। त्यसैले यातायातलाई विकासको महत्त्वपूर्ण पूर्वाधार मानिन्छ।

सडक, रेल, हवाई, जल र तारमा झुन्डिएर चल्ने केबलकार यातायातका माध्यम हुन्। नेपालको भौगोलिक बनोट, आर्थिक अवस्था र भूपरिवेष्टित हुनु, अर्थात् चारैतिर जमिनले घेरिएको र समुद्रसँग नजोडिएको अवस्थाका कारण सडक यातायात सबैभन्दा प्रचलित छ। अरू माध्यम पनि बिस्तारै विकास हुँदै छन्:

• क.केबलकार: वि.सं. २०५५ मा गोरखाको मनकामनामा पहिलो यात्रुवाहक केबलकार सुरु भयो। अहिले अरू ठाउँमा पनि केबलकार चल्छन्।
• ख.हवाई: हिमाल, पहाड र तराईका मुख्य सहर हवाई यातायातले जोडिएका छन्। भैरहवाको गौतम बुद्ध अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल वि.सं. २०७९ जेठ २ मा र पोखरा अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल वि.सं. २०७९ पुस १७ मा सञ्चालनमा आए।
• ग.रेल: तराईमा रेलमार्गको सम्भावना छ र यसको पहुँच बढ्दै छ। भारतको जयनगरदेखि जनकपुर हुँदै कुर्थासम्मको रेलसेवा वि.सं. २०७८ चैत १९ मा उद्घाटन भयो र भोलिपल्टदेखि नियमित यात्रु सेवा सुरु भयो।

यातायात क्षेत्रका समस्या र समाधान

कुनै मापदण्डविना आयोजना छान्नु र आवश्यक तयारी नगरी काम सुरु गर्नु नेपालको यातायात क्षेत्रका मुख्य समस्या हुन्। दक्ष जनशक्तिको कमी र सडकलाई आफ्नो सम्पत्ति नठान्ने सर्वसाधारणको कमजोर अपनत्व पनि समस्या हुन्। यिनको समाधानका लागि लोकमार्ग, अर्थात् देशका ठुला भाग जोड्ने मुख्य राजमार्ग, कृषि सडक र भूमिगत मार्गको विकास गर्नुपर्छ। सडकको डिजाइन, निर्माण, मर्मत र सडक सुरक्षामा आधुनिक प्रविधि र मेसिनको प्रयोगमा जोड दिने रणनीति अपनाउनुपर्छ।

जनशक्ति

आवश्यकताअनुसार विकासका काम गर्न दक्ष जनशक्ति चाहिन्छ। राष्ट्रको सबैभन्दा ठुलो सम्पत्ति त्यहाँको जनशक्ति हो। सिप र दक्षताका आधारमा जनशक्तिलाई दक्ष, अर्धदक्ष र अदक्ष गरी तीन वर्गमा बाँडिन्छ। उपलब्ध जनशक्तिलाई उसको क्षमताअनुसारको काममा लगाउन सक्नुपर्छ। यसका लागि रोजगारी दिने अरू विकासका कार्यक्रम पनि चलाउनुपर्छ।

बौद्धिक पलायन

पढेलेखेका र सिपालु मानिस देशमा काम नपाएर विदेशिनुलाई बौद्धिक पलायन भनिन्छ। नेपालमा यो समस्या दिनप्रतिदिन बढ्दो छ। हरेक मानिसले आफ्नो क्षमताअनुसारको अवसर खोज्छ, तर गरिब देशले त्यस्ता अवसर दिन सक्दैनन्। त्यसैले गरिब देशका जनशक्ति युवा र सक्षम रहुन्जेल विदेशमा श्रम र पसिना खर्च गर्छन्। शारीरिक र मानसिक रूपमा कमजोर भएपछि मात्र आफ्नो देश फर्कने चलन छ। यसैले गरिब देश विकासमा पनि पछाडि पर्छन्।

हामीले सबै काम सरकारले मात्र गर्छ भन्ने सोच राख्नु हुँदैन। आफैँ काम सिर्जना गर्ने, अर्थात् स्वरोजगार हुनु आजको आवश्यकता हो। देशको आवश्यकताअनुसार विकासका काम व्यवस्थित ढङ्गले चलाई उपलब्ध जनशक्तिलाई देशमै परिचालन गर्न सके विकासले गति लिन्छ।

अभ्यास

दिइएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्।

श्री जनजागृति माध्यमिक विद्यालयका कक्षा ९ का विद्यार्थीलाई एउटा गृहकार्य दिइएको थियो। आफ्नो समुदायमा देखेका वा अनुभव गरेका परम्परागत ज्ञान, सिप र प्रविधिबारे अध्ययन गरी कक्षामा पालैपालो प्रस्तुत गर्नुपर्थ्यो। उनीहरूले भनेका कुरा पढौँ।

पुस्तौँदेखि आफ्नै अनुभवबाट सिकेर हस्तान्तरण हुँदै आएको बुझाइलाई परम्परागत ज्ञान भनिन्छ। हातले काम गर्ने त्यस्तै दक्षतालाई परम्परागत सिप र स्थानीय सामग्रीबाट बनाइएका औजार र काम गर्ने तरिकालाई परम्परागत प्रविधि भनिन्छ।

कक्षामा प्रस्तुति

हिरानाथ: नमस्कार! म ढिकीबारे आफ्नो अनुभव भन्छु। हाम्रो गाउँमा प्रायः सबैका घरमा ढिकी हुन्छ। यो काठबाट बनेको, परम्परागत सिपमा आधारित प्रविधि हो। दुईओटा काठका खाँबाबिच एउटा तेर्सो लामो काठ अड्काइन्छ। त्यस काठको एउटा टुप्पोमा अन्न कुट्ने मुसल जोडिएको हुन्छ। मुसलले ढुङ्गा वा काठको ओखलमा राखेको अन्न कुट्छ। अर्को टुप्पोलाई खुट्टाले थिचेर बल लगाइन्छ। थिच्दा मुसल माथि उठ्छ र छोड्दा ओखलमा बजारिन्छ। यसरी ढिकी तलमाथि गर्दा अन्न कुट्न सजिलो हुन्छ। तर यस्ता प्रविधि अहिले गाउँघरबाट हराउँदै छन्। यिनको संरक्षण र प्रवर्धन गरे यिनलाई अझ धेरै र प्रभावकारी रूपमा प्रयोग गर्न सकिन्छ।

तारानाथ: नमस्कार! म हाम्रो गाउँघरमा निकै चलेको जाँतोबारे भन्न चाहन्छु। अन्न पिँध्न दुईओटा गोलो ढुङ्गाबाट बनाइएको यो परम्परागत प्रविधि हो। तलको ढुङ्गो नचल्ने गरी अड्याइएको हुन्छ र यसको बिचमा मानी, अर्थात् काठ वा फलामको किला गाडिएको हुन्छ। माथिल्लो ढुङ्गाको बिचमा प्वाल हुन्छ, जहाँबाट पिँध्दै गर्दा अन्न हालिन्छ। माथिल्लो ढुङ्गामा गाडिएको काठको हातो समातेर घुमाउँदा अन्न पिसिन्छ र पिठो छेउबाट निस्कन्छ।

मालती: मेरो घर तल्लो बेँसीमा छ। अन्न पिँध्न हामी पानीघट्ट प्रयोग गर्छौँ। घट्टमा काठको मदानीको माथिल्लो भाग घट्टको माथिल्लो ढुङ्गासँग जोडिएको हुन्छ। मदानीको तल्लो भागमा पङ्खा भएको पाङ्ग्रो हुन्छ। कुलोबाट काठको डुँडमा आएको पानीले त्यस पाङ्ग्रालाई घुमाउँछ। मदानी घुम्दा घट्टको माथिल्लो ढुङ्गो घुम्छ र तल्लो ढुङ्गो स्थिर रहन्छ। यसरी अन्न पिसिन्छ। घट्टको माथि सोली बनाइएको हुन्छ, जसबाट पिँध्दै गर्दा आवश्यकताअनुसार अन्न खसालिन्छ।

जयकिसन: नमस्कार! साथीहरूले अन्न कुट्ने र पिँध्ने प्रविधिबारे बताउनुभयो। म खेतीमा प्रयोग हुने परम्परागत औजार हलोबारे भन्छु। हलोमा ठेडी र फेसोको सहायताले हरिस जोडिएको हुन्छ। हलोको टुप्पामा फलामको फाली जोडिएको हुन्छ, जसले खेतबारी जोत्न सजिलो बनाउँछ। जोत्ने बेला समात्नका लागि अनौ जोडिएको हुन्छ। हलोलाई हल्लुँडो (नारा) ले जुवासँग जोडिन्छ। जुवामा सोइला र जोतारोले गोरु बाँधिन्छन् र खेतबारी जोतिन्छ। तराईमा जोत्न राँगा पनि प्रयोग गरिन्छ भने हिमाली भेगमा याक पनि प्रयोग हुन्छ।

दशनाथ: नमस्कार! साथीहरूले भनेबाहेक अर्को महत्त्वपूर्ण परम्परागत प्रविधि आरन हो। आरनमा आगोको तापले फलाम गालेर खेतीपातीका लागि बन्चरो, कोदालो, हँसिया जस्ता औजार बनाइन्छ। आगो बढाउन स्थानीय रूपमै बनाइएको छालाको खलाँती थिचेर हावा दिइन्छ र कोइला तथा दाउरा बालेर ताप निकालिन्छ। आजकल गोलो पाङ्ग्रो घुमाएर हावा दिने तरिका पनि प्रयोग हुन्छ।

शूरवीर: नमस्कार! परम्परागत सिपमा माटाका भाँडा बनाउने काम पनि पर्छ। यसमा काँचो माटोलाई विभिन्न आकारमा ढालेर भट्टामा पोलिन्छ र भाँडा तयार गरिन्छ। काठको ठुलो पाङ्ग्राको बिचमा तयारी माटो राखिन्छ र फलामको डन्डीले पाङ्ग्रा घुमाइन्छ। घुमिरहेको माटोलाई दुवै हातले थिचेर चाहिएको आकार दिइन्छ। बुट्टा बनाउन काठ र फलामका टुक्रा प्रयोग गरिन्छ। आकार बनिसकेपछि भाँडालाई पाङ्ग्राबाट छुट्याउन एक किसिमको धागो प्रयोग गरिन्छ।

परम्परागत ज्ञान, सिप र प्रविधिको महत्त्व

शिक्षक: धन्यवाद! तपाईँहरूले स्थानीय प्रविधिसँग जोडिएका आफ्ना सिकाइ र अनुभव साट्नुभयो। ती सबै महत्त्वपूर्ण प्रविधि हुन्। प्रविधिसँगै हाम्रा स्थानीय सिप र ज्ञान पनि छन्। स्थानीय जडीबुटीबाट औषधी बनाउने ज्ञान, भेडाको ऊनबाट राडीपाखी बुन्ने सिप र परालबाट गुन्द्री बनाउने सिप यस्तै हुन्। तर आधुनिकीकरण र विश्वव्यापीकरण, अर्थात् संसारभरका बजार, प्रविधि र संस्कृति एकअर्कासँग जोडिँदै जाने प्रक्रियाका कारण यस्ता परम्परागत र रैथाने, अर्थात् आफ्नै ठाउँमा उत्पत्ति भएका प्रविधि दिनप्रतिदिन लोप हुँदै छन्।

यस्ता ज्ञान, सिप र प्रविधि यस कारण महत्त्वपूर्ण छन्:

• क.यिनले हाम्रो मौलिक पहिचान र परम्परा जोगाउँछन्।
• ख.यी स्थानीय साधन, स्रोत र सिपमा आधारित हुन्छन्, त्यसैले सस्ता र सजिलै पाइन्छन्।
• ग.यी वातावरणमैत्री हुन्छन्, अर्थात् धुवाँ, फोहोर र प्रदूषण कम गर्छन्; घट्ट र ढिकीलाई पेट्रोल वा डिजेल चाहिँदैन।
• घ.यिनलाई सुधारेर आयआर्जन र स्वरोजगारका लागि प्रयोग गर्न सकिन्छ।
• ङ.यिनमा पुस्तौँको अनुभवबाट खारिएको ज्ञान हुन्छ, जसबाट आधुनिक विज्ञानले पनि सिक्न सक्छ।

यस्ता ज्ञान, सिप र प्रविधिको संरक्षण र संवर्धनमा हामी सबैले आआफ्नो ठाउँबाट सकारात्मक भूमिका खेल्नुपर्छ। यी मौलिक प्रविधिले हामी नेपालीको पहिचान दिन्छन् भन्ने भावना विकास गर्नुपर्छ। विद्यालयमा यिनबारे पढाउनुका साथै समयअनुसार सुधारेर प्रयोग गर्नमा जोड दिनुपर्छ।

अभ्यास

दिइएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्।

निश्चित उद्देश्य पूरा गर्न सबै प्रक्रिया समेटेर व्यवस्थित रूपमा तयार पारिएको खाकालाई योजना भनिन्छ। कुनै पनि काम तोकिएको समयमा प्रभावकारी रूपमा सक्न योजनाले ठुलो भूमिका खेल्छ। योजनाले लक्ष्यसम्म पुग्ने बाटो देखाउँछ। योजना बनाउँदा अहिले र भविष्यमा पर्न सक्ने प्रभावको अनुमान गर्नुपर्छ।

योजना बनाउँदा प्रस्ताव तयार गर्ने र छान्ने, लगानीको स्रोत खोज्ने जस्ता कामका आधार प्रस्ट हुनुपर्छ। उपलब्ध स्रोतसाधनको उचित परिचालन गरी निश्चित समयभित्र तय गरिएको उद्देश्य पूरा गर्न गरिने तयारीलाई योजना तर्जुमा भनिन्छ। अर्थात् के गर्ने, किन गर्ने, कसले गर्ने, कसरी गर्ने र कहाँ गर्ने भन्ने कुराको अग्रिम निर्णय नै योजना तर्जुमा हो। “राम्रो योजना प्रस्ताव तर्जुमा हुनु भनेको आयोजनाको आधा काम सकिनु हो” भन्ने मान्यता छ।

स्थानीय समुदायको सहभागिता

विकासका योजना बनाउँदा स्थानीय समुदायको सक्रिय सहभागिता सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण हुन्छ। जबसम्म स्थानीय जनताले योजनाको आवश्यकता महसुस गर्दैनन्, तबसम्म उनीहरू सक्रिय रूपमा सहभागी हुँदैनन् र योजनाको उद्देश्य पूरा हुँदैन।

• क.समयमै लक्ष्य पूरा गर्न र लागत घटाउन स्थानीय जनताको सहभागिता अपरिहार्य हुन्छ।
• ख.स्थानीय मानिस आफ्नो वास्तविक समस्या र समाधानका उपाय राम्ररी जान्दछन्, त्यसैले योजना बढी प्रभावकारी हुन्छ।
• ग.मिलेर विकासका काम गर्ने परिपाटी बस्छ।
• घ.उपलब्ध स्रोतको उचित व्यवस्थापन हुन्छ।

योजना बनाउँदा सरोकारवाला, अर्थात् योजनाबाट प्रभावित हुने वा त्यसमा चासो राख्ने सबै व्यक्ति र समूहको सक्रिय सहभागिता र स्रोतसाधनको उपलब्धतालाई ध्यान दिइन्छ। अहिलेको सङ्घीय संरचनाअनुसार गाउँपालिका र नगरपालिका जस्ता स्थानीय तह नै स्थानीय विकास प्रस्ताव तर्जुमा गर्ने आधिकारिक निकाय हुन्।

स्थानीय स्तरमा विकास प्रस्ताव तर्जुमा

स्थानीय स्तरमा विकास प्रस्ताव बनाउँदा वास्तविक समस्याको पहिचान, आपसी समझदारी, योजना प्रस्तावको तयारी र आयोजना छनोटमा ध्यान दिनुपर्छ। आवश्यक लगानीको स्रोत, योजना कार्यान्वयन, सञ्चालन र मर्मतसम्भार तथा अनुगमन र मूल्याङ्कनलाई पनि विचार गर्नुपर्छ।

योजना यसरी बनाउनुपर्छ कि स्थानीय स्तरमा उपलब्ध श्रम, सिप, साधन र अवसरको अधिकतम उपयोग होस्। गाउँ र नगरका सामाजिक र आर्थिक व्यवस्थालाई एकअर्काका परिपूरक, अर्थात् एकले अर्कोको कमी पूरा गर्ने बनाउनुपर्छ। यसले गरिबी घटाउन ठोस योगदान गर्छ। स्थानीय स्तरमा विकास प्रस्ताव बनाउँदा सहभागितामूलक योजना तर्जुमा हुन्छ र आफ्नो ठाउँको समग्र विकासको वातावरण बन्छ।

क. विकास योजना प्रस्तावका आधारभूत तत्त्व

एउटा राम्रो विकास योजना प्रस्तावमा यी नौ तत्त्व हुन्छन्:

• क.परियोजनाको परिचय: परियोजना के हो, कहाँ र किन बनाउन लागिएको हो।
• ख.परियोजनाको महत्त्व: यसले कुन समस्या समाधान गर्छ।
• ग.परियोजनाको उद्देश्य: परियोजनाबाट के प्राप्त गर्न खोजिएको हो।
• घ.लक्षित क्षेत्र र जनसङ्ख्या: कुन ठाउँका कति जनाले यसबाट फाइदा पाउँछन्।
• ङ.अनुमानित लागत र स्रोत: कति खर्च लाग्छ र पैसा, सामग्री र श्रम कहाँबाट जुट्छ।
• च.समयसीमा: काम कहिले सुरु भएर कहिले सकिन्छ।
• छ.कार्यान्वयन प्रक्रिया र जिम्मेवारी: कुन काम कसले र कसरी गर्छ।
• ज.अपेक्षित उपलब्धि र वितरण: के उपलब्धि हुन्छ र त्यसको फाइदा कसरी बाँडिन्छ।
• झ.अनुगमन र मूल्याङ्कन: काम ठिकसँग भयो कि भएन भनेर कसले र कसरी हेर्छ।

ख. स्थानीय स्तरमा विकास प्रस्ताव तर्जुमाका चरण

स्थानीय तहले बनाएका टोल विकास संस्थासम्बन्धी कार्यविधिअनुसार हरेक टोल वा बस्तीको विकासका लागि टोल विकास संस्था गठन गरिन्छ। यसले टोलको विकास प्रस्ताव सम्बन्धित स्थानीय तहमा पेस गर्छ र त्यसमाथि छलफल गरेर विकास प्रस्ताव तर्जुमा गरिन्छ। यस क्रममा यी चरण अपनाइन्छन्:

• क.अहिलेको अवस्थाको विश्लेषण र आवश्यकताको पहिचान
• ख.सबैभन्दा बढी महत्त्वको विषयको छनोट
• ग.प्रस्ताव तयार गरी सम्बन्धित स्थानीय तहमा पेस
• घ.अनुमानित बजेट र स्रोतको टुङ्गो
• ङ.उपभोक्ता समिति, अर्थात् योजनाबाट फाइदा पाउने स्थानीय बासिन्दाले बनाएको समिति र स्थानीय तहका प्रतिनिधिबिच सम्झौता
• च.परियोजनाको कार्यान्वयनको ढाँचा
• छ.अनुगमन र मूल्याङ्कन

ग. स्थानीय स्तरमा विकास योजना कार्यान्वयन प्रक्रिया

प्रस्ताव स्वीकृत भएपछि योजना यी पाँच चरणमा लागु गरिन्छ:

• क.सम्बन्ध स्थापना: योजनासँग सम्बन्धित व्यक्ति, स्थानीय उपभोक्ता समूह वा सरोकारवाला समूहबिच छलफल र अन्तरक्रिया गरिन्छ।
• ख.अवस्था अध्ययन: योजनाबाट प्रभावित हुने क्षेत्र वा समूहको जीविका, प्राकृतिक स्रोतको व्यवस्थापन र वातावरणको अवस्था अध्ययन गरिन्छ।
• ग.समस्याको प्राथमिकीकरण: लागत, प्रतिफल, स्रोतसाधन, सरोकारवालाको चासो र राय तथा समाधानका उपायलाई ध्यान दिई कुन समस्या पहिले समाधान गर्ने भनेर क्रम मिलाइन्छ।
• घ.सम्झौता र करार: योजनामा समुदायको स्वामित्व, योगदान, साझेदारी, उत्तरदायित्व र कार्ययोजना उल्लेख गरी सम्झौता र करार गरिन्छ।
• ङ.अभिलेखीकरण: योजना तर्जुमाको प्रक्रिया, उपलब्धिको अनुमान, अनुगमनको व्यवस्था र अन्तिम स्वीकृति सबै लिखित रूपमा राखिन्छ।

अभ्यास

दिइएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्।