कुनै देश विकसित छ कि छैन भनेर कसरी थाहा पाउने? अग्ला भवन, फराकिला सडक र ठुला बाँध देखेर मात्र विकास नापिँदैन। त्यहाँका मानिस कति वर्ष स्वस्थ भएर बाँच्छन्, कति पढेलेखेका छन् र उनीहरूको आम्दानी कति छ भन्ने कुरा पनि हेर्नुपर्छ। आज गरिने विकासले भोलिको पुस्ताको हिस्सा खोस्नु हुँदैन भन्ने कुरा पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ।
यस एकाइमा विकासलाई यिनै कोणबाट हेरिन्छ। मानिसको जीवनमा भएको सुधार नाप्ने मानव विकास सूचकाङ्क, भावी पुस्ताको पनि ख्याल गर्ने दिगो विकास, विकासलाई जनताको नजिक पुर्याउने सङ्घीयता र देशको समृद्धिको आधार मानिएका राष्ट्रिय गौरवका आयोजनाबारे यहाँ पढिन्छ।
पाठ १: मानव विकास सूचकाङ्क
एउटा उदाहरण हेरौँ। मानौँ, धनुषाका रामअवतार र दुलारीदेवीसँग पाँच कट्ठा खेत मात्र छ। तरकारी खेतीबाट मुस्किलले गुजारा चल्छ। गाउँको प्रौढ कक्षामा पढेर दुवै साक्षर हुन्छन्। हिसाब राख्न र बजार बुझ्न सक्ने भएपछि उनीहरू सहकारीबाट कृषि ऋण लिएर व्यावसायिक तरकारी खेती सुरु गर्छन्। आम्दानी बढ्छ र त्यही आम्दानीले छोराछोरीलाई उच्च शिक्षासम्म पढाउँछन्। छोरी स्वास्थ्य प्राविधिक बन्छिन् र आमाबुबाको स्वास्थ्यको ख्याल राख्छिन्। छोरा कृषिमा स्नातक गरेर प्राङ्गारिक तरकारी फार्म चलाउँछन्। सत्तरी वर्ष नाघेपछि पनि दम्पती स्वस्थ र सक्रिय छन्।
यो परिवार किन सुखी भयो? आम्दानी बढ्यो, शिक्षा पुग्यो र स्वास्थ्य राम्रो भयो। मानिसको स्वास्थ्य, शिक्षा, खानपान, बसोबास र सिपमा हुने यस्तै सुधारलाई मानव विकास भनिन्छ। एउटा परिवारमा जे कुरा देखियो, सिङ्गो देशमा पनि त्यही कुरा नाप्न सकिन्छ।
मानव विकास सूचकाङ्क भनेको के हो?
कुनै देश, प्रदेश वा समुदायका मानिसको स्वास्थ्य, शिक्षा र आम्दानीको अवस्थालाई एउटै सङ्ख्यामा देखाउने मापनलाई मानव विकास सूचकाङ्क भनिन्छ। यो ० देखि १ सम्मको अङ्कमा नापिन्छ। अङ्क १ को जति नजिक हुन्छ, मानव विकास त्यति राम्रो मानिन्छ।
यो सूचकाङ्क तीन पक्ष मिलाएर बनाइन्छ:
| पक्ष | केबाट नापिन्छ | त्यसबाट निकालिने सूचक |
|---|---|---|
| लामो र स्वस्थ जीवन | जन्मँदाको औसत आयु | आयु सूचक |
| ज्ञान | २५ वर्षमाथिका मानिसले विद्यालयमा बिताएका औसत वर्ष र अहिले विद्यालय भर्ना हुने बालबालिकाले पढ्ने अपेक्षित वर्ष | शैक्षिक सूचक |
| मर्यादित जीवनस्तर | प्रतिव्यक्ति कुल राष्ट्रिय आय | आय सूचक |
यी तीन सूचकको समग्र मानलाई मानव विकास सूचकाङ्क भनिन्छ। संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय विकास कार्यक्रमले सन् १९९० देखि हरेक जसो वर्ष मानव विकास प्रतिवेदन प्रकाशित गरी संसारका देशको सूचकाङ्क सार्वजनिक गर्छ।
सूचकाङ्कका आधारमा देशलाई चार समूहमा राखिन्छ:
| सूचकाङ्क | मानव विकासको स्तर |
|---|---|
| ०.८०० वा सोभन्दा माथि | अति उच्च |
| ०.७०० देखि ०.७९९ | उच्च |
| ०.५५० देखि ०.६९९ | मध्यम |
| ०.५५० भन्दा कम | न्यून |
मानव विकास सूचकाङ्क किन चाहिन्छ भने यसले देशको आर्थिक वृद्धिमात्र होइन, मानिसको जीवनमा भएको सुधार देखाउँछ। कुन पक्ष कमजोर छ भन्ने थाहा भएपछि सरकारले सुधारका क्षेत्र छुट्याउन, त्यसअनुसार रणनीति र कार्यक्रम बनाउन र अरू देशसँग आफ्नो अवस्था तुलना गर्न सक्छ। प्रदेश वा जिल्लाका सूचकाङ्क तुलना गर्दा पछि परेका क्षेत्र पहिचान गर्न पनि सजिलो हुन्छ।
सूचकाङ्क कसरी निकालिन्छ?
हरेक पक्षलाई पहिले ० देखि १ सम्मको सूचकमा बदलिन्छ। जस्तै: औसत आयु २० वर्ष भए आयु सूचक ० र ८५ वर्ष भए १ मानिन्छ। अनि तीनओटा सूचकलाई गुणन गरेर त्यसको घनमूल निकालिन्छ। यसरी निकाल्दा कुनै एउटा पक्ष धेरै कमजोर भयो भने अरू दुई पक्ष राम्रा भए पनि सूचकाङ्क माथि जान सक्दैन। त्यसैले मानव विकासका लागि स्वास्थ्य, शिक्षा र आय तीनओटैमा सन्तुलित सुधार चाहिन्छ।
नेपालको तथ्याङ्क हेर्दा जन्मँदाको औसत आयु ७०.४ वर्ष, अपेक्षित शिक्षा १३.८ वर्ष, औसत शिक्षा ४.५ वर्ष र प्रतिव्यक्ति आय ४,७२६ डलर (क्रयशक्ति समतामा) छ। यीमध्ये शिक्षा र आय सूचक कमजोर छन्। २५ वर्षमाथिका नेपालीले औसतमा साढे चार वर्ष मात्र विद्यालयमा बिताएका छन्। अहिलेका बालबालिका भने करिब चौध वर्ष पढ्ने अपेक्षा छ। त्यसैले आउँदा वर्षमा शैक्षिक सूचक बढ्दै जाने देखिन्छ।
मानव विकास सूचकाङ्क निकाल्न तलका मध्ये कुन पक्ष प्रयोग गरिँदैन?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
सार्क मुलुक र नेपालको अवस्था
मानव विकास प्रतिवेदन, २०२५ मा १९३ देशको सन् २०२३ को सूचकाङ्क प्रकाशित गरिएको छ। यसअनुसार सार्क मुलुकको अवस्था यस्तो छ:
| क्रम (विश्वमा) | देश | सूचकाङ्क | मानव विकासको स्तर |
|---|---|---|---|
| ८९ | श्रीलङ्का | ०.७७६ | उच्च |
| ९३ | माल्दिभ्स | ०.७६६ | उच्च |
| १२५ | भुटान | ०.६९८ | मध्यम |
| १३० | बङ्गलादेश | ०.६८५ | मध्यम |
| १३० | भारत | ०.६८५ | मध्यम |
| १४५ | नेपाल | ०.६२२ | मध्यम |
| १६८ | पाकिस्तान | ०.५४४ | न्यून |
| १८१ | अफगानिस्तान | ०.४९६ | न्यून |
स्रोत: संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय विकास कार्यक्रम, मानव विकास प्रतिवेदन, २०२५
नेपाल ०.६२२ अङ्कसहित विश्वमा १४५ औँ र सार्क मुलुकमा छैटौँ स्थानमा छ। नेपाल लामो समयदेखि मध्यम मानव विकासको समूहमा रहँदै आएको छ। विश्वमा सबैभन्दा माथि रहेका देश यी हुन्:
| क्रम | देश | सूचकाङ्क |
|---|---|---|
| १ | आइसल्यान्ड | ०.९७२ |
| २ | नर्वे | ०.९७० |
| २ | स्विजरल्यान्ड | ०.९७० |
| ४ | डेनमार्क | ०.९६२ |
| ५ | जर्मनी | ०.९५९ |
| ५ | स्विडेन | ०.९५९ |
दुई देशको अङ्क बराबर भएकाले नर्वे र स्विजरल्यान्ड दुवै दोस्रो तथा जर्मनी र स्विडेन दुवै पाँचौँ स्थानमा छन्।
नेपालको सूचकाङ्कमा अपेक्षित सुधार हुन नसक्नुमा प्रतिव्यक्ति आय कम हुनु र लैङ्गिक असमानता कायम रहनुलाई प्रमुख कारण मानिन्छ। महिलाको शिक्षा, आम्दानी र निर्णयमा पहुँच पुरुषको भन्दा कम हुँदा देशको समग्र मानव विकास पनि पछि पर्छ। शिक्षा, स्वास्थ्य, सिप विकास र रोजगारीका अवसरलाई प्राथमिकता दिँदा तथा स्थिर सरकार, सुशासन, रोजगारमूलक शिक्षा र औद्योगीकरणमा ध्यान दिँदा मानव विकासमा सुधार गर्न सकिन्छ।
मानव विकास प्रतिवेदन, २०२५ अनुसार सार्क मुलुकमा सबैभन्दा उच्च मानव विकास सूचकाङ्क भएको देश कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
नेपालको मानव विकास सुधार्ने उपाय
नेपालको मानव विकास सूचकाङ्क बढाउन यी कुरामा ध्यान दिनुपर्छ:
- क.वैज्ञानिक, प्राविधिक र सिपमूलक शिक्षामा जोड दिनुपर्छ।
- ख.विद्यालय छाड्ने र कक्षा दोहोर्याउने दर घटाई गुणस्तरीय शिक्षामा जोड दिनुपर्छ।
- ग.औसत आयु बढाउन पोषण, सरसफाइ र सबैले सजिलै पाउने स्वास्थ्य सेवाको विकास गर्नुपर्छ।
- घ.जनतालाई रोजगारमूलक र स्वरोजगारमूलक आयआर्जनका कार्यक्रमसँग जोड्नुपर्छ।
- ङ.शासकीय सुधार गरी सरकारी सेवा छिटो, सस्तो र भरपर्दो बनाउनुपर्छ।
- च.जनचेतना बढाउने कार्यक्रम सञ्चालन गर्नुपर्छ।
- छ.मानव अधिकार, स्वतन्त्र न्याय प्रणाली, समावेशीकरण, सुशासन र जनसहभागिताको स्तर बढाउनुपर्छ।
क्रियाकलाप
अभ्यास
मानव विकास सूचकाङ्क भनेको के हो?
उत्तर
मानव विकास प्रतिवेदन, २०२५ मा धेरै सार्क मुलुकको मानव विकासको अवस्था कमजोर हुनुका कारण उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर
मानव विकास सूचकाङ्कको आवश्यकता औँल्याउनुहोस्।
उत्तर
नेपालले मानव विकास सूचकाङ्कमा सुधार गर्न कुन कुन पक्षमा ध्यान दिनुपर्ला?
उत्तर
पाठ २: दिगो विकास
जुम्लाको कनकासुन्दरी गाउँपालिका-५ मा बारकोटेबाडा नामको सानो बस्ती छ। वि.सं. २०७९ असोज २२ गते त्यहाँ ठुलो पहिरो खस्यो। पहिराले दुई घर पुर्यायो र दुई परिवारका सात जनाको ज्यान गयो। यो पहिरो बस्तीमाथि डोजरले खनिएको ग्रामीण सडकबाट खसेको थियो। ठेकेदारले वडासँग समन्वय नगरी नै त्यो सडक खनेको थियो। (स्रोत: कान्तिपुर, वि.सं. २०८० चैत २३)
यो एउटा मात्र घटना होइन। वि.सं. २०७७ मा पहाडका ३५ जिल्लामा गएका पहिराबारे गरिएको एउटा अध्ययनले पहिरो गएका ३३७ स्थानमध्ये २०५ स्थान, अर्थात् करिब ६१ प्रतिशत, सडकको नजिक रहेको देखाएको थियो। सडक विकासका लागि चाहिन्छ। तर भिरालो जमिनको बनोट, पानीको निकास र वनजङ्गलको ख्याल नगरी हतारमा खनिएको सडकले विकासभन्दा विनाश बढी गर्न सक्छ।
यस्ता ठाउँमा पहिरो रोक्न भिरमा अम्रिसो, बाँस, सखुवालगायतका जरा गाड्ने बिरुवा लगाइन्छ, पानीको निकास बनाइन्छ, चरिचरन र रुख कटान रोकिन्छ। यसरी प्रकृतिलाई जोगाउँदै गरिने विकासलाई दिगो विकास भनिन्छ।
दिगो विकास भनेको के हो?
विकासका क्रममा स्रोतसाधनको यस्तो उपयोग गर्नु, जसले आजका मानिसका आवश्यकता पूरा गरोस् र भावी पुस्ताले पनि ती स्रोतको प्रयोग गर्न पाउने अवस्था रहोस्, त्यसलाई दिगो विकास भनिन्छ। अर्थात् विकासका लाभ आज मात्र होइन, भविष्यसम्म निरन्तर पाइरहने विकास दिगो विकास हो। यसलाई पृथ्वीले धान्न सक्ने विकास पनि भनिन्छ।
सन् १९८७ मा विश्व वातावरण र विकास आयोगले “हाम्रो साझा भविष्य” नामको प्रतिवेदनमा दिगो विकासको यही परिभाषा दिएको थियो। यो आयोगकी अध्यक्ष नर्वेकी पूर्वप्रधानमन्त्री ग्रो हार्लेम ब्रन्टल्यान्ड भएकाले यस प्रतिवेदनलाई ब्रन्टल्यान्ड प्रतिवेदन पनि भनिन्छ।
प्राकृतिक स्रोतको विवेकपूर्ण उपयोगबाट गरिने विकासले मानिसका आवश्यकता पूरा गर्छ र लामो समयसम्म टिकिरहन्छ। विकासका काम गर्दा प्रकृतिको संरक्षण र स्रोतसाधनको सन्तुलित उपयोग गर्ने दायित्व सरकारको मात्र होइन, हरेक नागरिकको पनि हो। विकासको दिगोपना र अधिकतम लाभका लागि वातावरणीय, आर्थिक, सामाजिक र सांस्कृतिक दिगोपनामा ध्यान दिनुपर्छ।
दिगो विकासका लागि विश्वव्यापी प्रयास
दिगो विकासका लागि विश्व समुदायले यस्ता प्रयास गरेको छ:
| वर्ष | प्रयास |
|---|---|
| सन् १९७२ | स्विडेनको स्टकहोममा जुन ५ देखि १६ सम्म भएको संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय मानव वातावरण सम्मेलनले वातावरणसम्बन्धी घोषणापत्र जारी गर्यो। वातावरण र विकासबारे विश्वले देखाएको यो पहिलो सामूहिक चासो थियो। यसैको सम्झनामा हरेक वर्ष जुन ५ लाई विश्व वातावरण दिवसका रूपमा मनाइन्छ। |
| सन् १९८० | प्रकृति संरक्षणसम्बन्धी अन्तर्राष्ट्रिय सङ्घ र संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय वातावरण कार्यक्रमले विश्व संरक्षण रणनीति सार्वजनिक गरे। |
| सन् १९८२ | संयुक्त राष्ट्रसङ्घको महासभाले प्रकृतिसम्बन्धी विश्व बडापत्र पारित गर्यो। |
| सन् १९८७ | विश्व वातावरण र विकास आयोगले “हाम्रो साझा भविष्य” प्रतिवेदन जारी गरी दिगो विकासलाई विश्वको कार्यसूचीमा ल्यायो। |
| सन् १९९२ | ब्राजिलको रियो डि जेनेरियोमा पृथ्वी सम्मेलन भयो। यसले दिगो विकासका लागि कार्ययोजना पारित गर्यो र जलवायु परिवर्तनसम्बन्धी महासन्धि पनि यसै बेला हस्ताक्षरका लागि खुला भयो। |
| सन् २००० | संयुक्त राष्ट्रसङ्घले सहस्राब्दी विकास लक्ष्य तय गर्यो, जसमा वातावरणीय दिगोपना पनि एउटा लक्ष्य थियो। |
| सन् २००५ | हरितगृह ग्यासको उत्सर्जन घटाउने क्योटो प्रोटोकल लागु भयो। |
| सन् २०१५ | संयुक्त राष्ट्रसङ्घले सन् २०३० सम्म पूरा गर्ने १७ ओटा दिगो विकास लक्ष्य र १६९ ओटा परिमाणात्मक लक्ष्य पारित गर्यो। जलवायु परिवर्तनसम्बन्धी पेरिस सम्झौता पनि यसै वर्ष भयो। |
दिगो विकासका लागि नेपालमा भएका व्यवस्था
दिगो विकासका लागि नेपालले संवैधानिक, कानुनी र नीतिगत व्यवस्था गरेको छ:
- क.नेपालको संविधानको धारा ३० ले हरेक नागरिकलाई स्वच्छ र स्वस्थ वातावरणमा बाँच्न पाउने हक दिएको छ। राष्ट्रका विकाससम्बन्धी काममा वातावरण र विकासबिच समुचित सन्तुलन मिलाउन कानुन बनाइने कुरा पनि यसै धारामा छ।
- ख.संविधानको धारा ५१ को खण्ड (छ) मा प्राकृतिक स्रोतसाधनको संरक्षण, संवर्धन र उपयोगसम्बन्धी राज्यका नीति छन्।
- ग.वातावरण संरक्षणका लागि वातावरण संरक्षण ऐन र नियमावली लागु छन्।
- घ.ठुला विकास आयोजना बनाउनुअघि वातावरणीय प्रभाव मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ, अर्थात् आयोजनाले वातावरणमा पार्ने असर अध्ययन गरी त्यसलाई घटाउने उपाय तय गर्नुपर्छ।
- ङ.वातावरण संरक्षण कोष, जैविक विविधता संरक्षण कोषलगायतका कोष स्थापना गरिएका छन्।
दिगो विकासका उद्देश्य
- क.वातावरणको प्रभावकारी संरक्षण गर्नु
- ख.प्राकृतिक स्रोतसाधनको विवेकपूर्ण र सावधानीपूर्ण उपयोग गर्नु
- ग.उच्च, फराकिलो र दिगो आर्थिक वृद्धि हासिल गर्नु
- घ.सामाजिक सद्भाव कायम गर्नु
- ङ.गरिबी निवारणमा सहयोग गर्नु र सामाजिक समृद्धि हासिल गर्नु
- च.मानव विकासका पक्षलाई सबल बनाउनु
- छ.सामाजिक र सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण गर्नु
- ज.सुशासन र सामाजिक न्याय स्थापित गर्नु
सन् १९८७ मा “हाम्रो साझा भविष्य” प्रतिवेदन कसले जारी गरेको थियो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
दिगो विकासका आयाम
दिगो विकासलाई विभिन्न पक्ष वा आयामबाट हेरिन्छ:
| आयाम | के के समेटिन्छ |
|---|---|
| वातावरणीय | विकास र वातावरणबिच सन्तुलन राख्दै स्रोतसाधनको पुनः प्रयोग, नवीकरण र नयाँ खोजबाट प्राकृतिक साधनको उपयोग |
| आर्थिक | आर्थिक स्रोतसाधनमा सबैको पहुँच बढाई गरिबी निवारण र समता कायम गर्नु |
| सामाजिक | स्रोत र अवसरको न्यायोचित वितरण गरी सामाजिक न्याय र सशक्तीकरण |
| सांस्कृतिक | सांस्कृतिक विविधताको उपयोग, मूल्यमान्यताको विकास र संस्कृति एक पुस्ताबाट अर्को पुस्तामा हस्तान्तरण |
| प्राविधिक | कम प्रदूषण गर्ने प्रविधि अपनाई विश्व तापमान वृद्धि घटाउनु |
| मानवीय | विकासले मानिसलाई काम दिने, भविष्य सुनिश्चित गर्ने, संस्कृतिको संरक्षण गर्ने र विकास र समृद्धिका लागि आवाज उठाउन सक्ने वातावरण बनाउनु |
| शासकीय तथा राजनीतिक | वैधानिक र जनप्रतिनिधिमूलक सरकार तथा विकेन्द्रित शासन प्रणाली कायम गर्नु |
दिगो विकास प्रवर्धन गर्ने उपाय
- क.स्रोत र साधनको विवेकपूर्ण प्रयोग गर्नुपर्छ।
- ख.समतामूलक विकाससँगै पर्यावरणीय सन्तुलनमा पनि ध्यान दिनुपर्छ।
- ग.विकासका आयोजना गरिबी घटाउने र उत्पादकत्व बढाउनेतर्फ लक्षित हुनुपर्छ।
- घ.पृथ्वीको भार धान्ने क्षमता र जनसङ्ख्याबिच तालमेल मिलाएर विकास गर्नुपर्छ।
- ङ.विकासका काममा सुशासन कायम गर्नुपर्छ।
- च.सामाजिक, सांस्कृतिक र धार्मिक भावनाको सम्मान गर्दै विकासका कार्यक्रम चलाउनुपर्छ।
- छ.वातावरण संरक्षणमा ध्यान दिँदै विकासका काम गर्नुपर्छ, ताकि त्यसको प्रतिफल भावी पुस्ताले पनि पाउन सकून्।
क्रियाकलाप
अभ्यास
दिगो विकासको अवधारणा प्रस्ट पार्नुहोस्।
उत्तर
“अव्यवस्थित विकासले विनाश निम्त्याउँछ।” पुष्टि गर्नुहोस्।
उत्तर
दिगो विकासका लागि तपाईँ कसरी योगदान दिन सक्नुहुन्छ?
उत्तर
दिगो विकासका उद्देश्यको सूची तयार गर्नुहोस्।
उत्तर
पाठ ३: नेपालमा सङ्घीयता
श्री जनता माध्यमिक विद्यालयका कक्षा १० का विद्यार्थीले “नेपालमा सङ्घीयता” विषयमा वक्तृत्वकला प्रतियोगिता आयोजना गरे। त्यसमा रूपेशले राखेका विचारको सार यस्तो छ:
रूपेश: सभाध्यक्षज्यू, प्रमुख अतिथिज्यू, मूल्याङ्कनकर्ता गुरुवर्ग र साथीहरू, म “नेपालमा सङ्घीयता” विषयमा आफ्ना विचार राख्न चाहन्छु।
वि.सं. २०६५ जेठ १५ गतेदेखि नेपाल सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रात्मक राज्य बनेको हो। दश वर्षको सशस्त्र द्वन्द्व, उन्नाइस दिने जनआन्दोलन, मधेश आन्दोलनलगायतका आन्दोलनको पृष्ठभूमिमा सङ्घीय शासन प्रणाली स्थापना भएको हो। स्रोतको उचित बाँडफाँट गर्न, आर्थिक, सामाजिक र क्षेत्रीय विभेद घटाउन र सबै क्षेत्रको समानुपातिक विकास गर्न देशलाई सङ्घीय संरचनामा बदलिएको हो। अहिले नेपालमा सङ्घ, ७ प्रदेश र ७५३ स्थानीय तह छन्।
सङ्घीयताले प्रदेशबिच स्वस्थ प्रतिस्पर्धा बढाउँछ, स्थानीय स्रोतसाधनको अधिकतम परिचालन गराउँछ र केन्द्रमा भर पर्नुपर्ने अवस्था घटाउँछ। यसले राज्यको अधिकार बाँडेर शासनमा धेरैभन्दा धेरै जनतालाई सहभागी बनाउँछ। जनताले नजिकैबाट सेवा पाउँछन्। देशको भाषिक, जातीय र सांस्कृतिक विविधतालाई पहिचान गरी सम्बोधन गर्ने भएकाले यसलाई सामूहिक पहिचानको आधार पनि मानिन्छ।
सङ्घीयताले समावेशी लोकतन्त्रलाई बलियो बनाउँछ र समाजमा पछि परेका र पछि पारिएका वर्गलाई राज्यमा सहभागी हुने अवसर दिन्छ। यसले सामाजिक सद्भाव बढाउँछ र राज्यमा सबै वर्गको स्वामित्व बढाउँछ। सामाजिक द्वन्द्वको दिगो व्यवस्थापनको आधार पनि सङ्घीयता हो। तर यसको सफलताका लागि जनप्रतिनिधि जनताका सेवक बनेर काम गर्नुपर्छ र प्रदेशलाई आफ्ना कानुन बनाउन र क्षमता बढाउन सङ्घले सहयोग गर्नुपर्छ।
अन्त्यमा, सङ्घीयतामा सङ्घीय सरकारले सीमा, सुरक्षा, राष्ट्रिय अर्थनीति र परराष्ट्र नीति हेर्छ। प्रदेश र स्थानीय सरकारले स्वास्थ्य, शिक्षा, खानेपानी, सडक जस्ता पूर्वाधार बनाएर जनताका अपेक्षा पूरा गर्ने प्रयास गर्छन्। सङ्घीयताको प्रभावकारी कार्यान्वयनमा लाग्नु हामी सबैको कर्तव्य हो। धन्यवाद।
सङ्घीयता भनेको के हो?
राज्यको शक्ति र अधिकार संविधानमार्फत केन्द्र (सङ्घ) र प्रदेश वा राज्यजस्ता तल्ला तहमा बाँडिएको शासन प्रणालीलाई सङ्घीयता भनिन्छ। एकात्मक प्रणालीमा सबै अधिकार केन्द्रमा हुन्छन् र केन्द्रले चाहेअनुसार तल्ला निकायलाई दिन्छ। सङ्घीय प्रणालीमा भने हरेक तहको अधिकार संविधानमै लेखिएको हुन्छ, त्यसैले कुनै तहले अर्को तहको अधिकार आफूखुसी खोस्न सक्दैन।
नेपालको संविधानको धारा ५६ अनुसार नेपालको राज्य संरचना सङ्घ, प्रदेश र स्थानीय तह गरी तीन तहको छ। धारा ५७ ले यी तीन तहबिच राज्यशक्तिको बाँडफाँट गरेको छ।
नेपालको सङ्घीय संरचना
| तह | सङ्ख्या | सरकार |
|---|---|---|
| सङ्घ | १ | सङ्घीय सरकार (मन्त्रीपरिषद्), सङ्घीय संसद् |
| प्रदेश | ७ | प्रदेश सरकार, प्रदेश सभा |
| स्थानीय तह | ७५३ | गाउँपालिका वा नगरपालिकाको कार्यपालिका र सभा |
स्थानीय तहमध्ये ६ महानगरपालिका, ११ उपमहानगरपालिका, २७६ नगरपालिका र ४६० गाउँपालिका छन्। सातओटा प्रदेश कोशी, मधेश, बागमती, गण्डकी, लुम्बिनी, कर्णाली र सुदूरपश्चिम हुन्।
तीन तहका अधिकार
संविधानका अनुसूचीमा हरेक तहका अधिकार लेखिएका छन्:
| अनुसूची | कसको अधिकार | केही उदाहरण |
|---|---|---|
| अनुसूची ५ | सङ्घको एकल अधिकार | रक्षा र सेना, परराष्ट्र सम्बन्ध, मुद्रा र केन्द्रीय बैङ्क, नागरिकता र राहदानी, राष्ट्रिय राजमार्ग |
| अनुसूची ६ | प्रदेशको एकल अधिकार | प्रदेश प्रहरी, प्रदेश लोकसेवा आयोग, प्रदेश राजमार्ग, गुठी व्यवस्थापन |
| अनुसूची ७ | सङ्घ र प्रदेशको साझा अधिकार | दुवैले मिलेर हेर्ने कुरा, जस्तै: अत्यावश्यक वस्तु तथा सेवाको आपूर्ति, वितरण र मूल्य नियन्त्रण; प्रदेशको सिमानामा पर्ने नदी |
| अनुसूची ८ | स्थानीय तहको एकल अधिकार | नगर प्रहरी, आधारभूत र माध्यमिक शिक्षा, आधारभूत स्वास्थ्य, स्थानीय सडक, खानेपानी, सम्पत्ति कर, ज्येष्ठ नागरिक र अपाङ्गता भएका व्यक्तिको व्यवस्थापन |
| अनुसूची ९ | तीनै तहको साझा अधिकार | सहकारी, कृषि, विपद् व्यवस्थापन, वन र वातावरण |
राजस्वको बाँडफाँट
अधिकार मात्र होइन, काम गर्न पैसा पनि चाहिन्छ। त्यसैले संविधान र अन्तरसरकारी वित्त व्यवस्थापन ऐन, २०७४ ले राजस्व तीनै तहमा बाँड्ने व्यवस्था गरेका छन्। सङ्घले उठाएको मूल्य अभिवृद्धि कर र आन्तरिक उत्पादनको अन्तःशुल्क एउटा कोषमा जम्मा गरिन्छ र त्यसको ७० प्रतिशत सङ्घ, १५ प्रतिशत प्रदेश र १५ प्रतिशत स्थानीय तहलाई बाँडिन्छ। उदाहरणका लागि आर्थिक वर्ष २०८२/८३ मा यस कोषमा रु. ४ खर्ब ७४ अर्ब १५ करोड जम्मा हुने अनुमान थियो। त्यसमध्ये प्रदेश र स्थानीय तहले रु. ७१ अर्ब १२ करोडका दरले पाउने भए। यसबाहेक सङ्घले प्रदेश र स्थानीय तहलाई अनुदान पनि दिन्छ।
नेपालमा मूल्य अभिवृद्धि करबाट उठेको रकममा स्थानीय तहको हिस्सा कति प्रतिशत हुन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
सङ्घीयताका फाइदा र चुनौती
सङ्घीयताबाट यस्ता फाइदा अपेक्षा गरिन्छन्:
- क.सरकार जनताको नजिक पुग्छ र सेवा लिन सजिलो हुन्छ।
- ख.स्थानीय स्रोत, सिप र सम्भावनाको उपयोग हुन्छ।
- ग.प्रदेशबिच विकासमा स्वस्थ प्रतिस्पर्धा हुन्छ।
- घ.महिला, दलित, आदिवासी जनजाति, मधेशीलगायत पछि परेका वर्गको प्रतिनिधित्व बढ्छ र समावेशी लोकतन्त्र बलियो हुन्छ।
- ङ.भाषिक र सांस्कृतिक पहिचानको सम्मान हुन्छ र सामाजिक सद्भाव बढ्छ।
- च.निर्णय गर्ने अधिकार तल पुग्दा विकासका काम छिटो हुन्छन्।
तीन तहका सरकार स्थापना भएपछि गाउँगाउँमा जनप्रतिनिधि पुगेका छन्। विद्यालय, स्वास्थ्य चौकी र सडकका धेरै निर्णय अहिले पालिकामै हुन्छन्। तर सङ्घीयता नयाँ प्रयोग भएकाले यसका चुनौती पनि छन्: तहबिच अधिकार दोहोरिनु, आवश्यक कानुन बन्न ढिलाइ, प्रदेश र पालिकामा दक्ष कर्मचारीको कमी, प्रशासनिक खर्चको भार र आफ्नै आम्दानी कम हुनु। यी चुनौती समाधान गर्न तीनै तहबिच समन्वय, सुशासन र जनताको सक्रिय निगरानी आवश्यक छ।
क्रियाकलाप
अभ्यास
सङ्घीयता भनेको के हो?
उत्तर
नेपालमा सङ्घीयता कार्यान्वयनमा आएसँगै भएका सकारात्मक परिवर्तन औँल्याउनुहोस्।
उत्तर
स्थानीय सरकारको मुख्य कार्यक्षेत्र उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर
सङ्घीयताको सफल कार्यान्वयनमा ध्यान दिनुपर्ने पक्ष विश्लेषण गर्नुहोस्।
उत्तर
पाठ ४: राष्ट्रिय गौरवका आयोजनाहरू
विकास आयोजना र राष्ट्रिय गौरवका आयोजना
निश्चित लक्ष्य पूरा गर्न तोकिएको समय, बजेट र जनशक्तिसहित योजनाबद्ध रूपमा सञ्चालन गरिने विकासका कार्यक्रमलाई विकास आयोजना भनिन्छ। सडक, पुल, विद्यालय भवन, खानेपानी, सिँचाइ र जलविद्युत् यस्ता आयोजनाका उदाहरण हुन्। यस्ता आयोजना सङ्घ, प्रदेश र स्थानीय तहले सञ्चालन गर्छन्।
राष्ट्रको पहिचान बनाउने, ठुलो सङ्ख्यामा जनतालाई लाभ पुर्याउने र देशको आर्थिक विकास र सामाजिक रूपान्तरणमा ठुलो योगदान गर्ने भनी नेपाल सरकार मन्त्रीपरिषद्ले निर्णय गरी घोषणा गरेका आयोजनालाई राष्ट्रिय गौरवका आयोजना भनिन्छ। यस्ता आयोजना सङ्घीय सरकारले सञ्चालन गर्छ र तिनलाई हरेक आर्थिक वर्षको बजेटमा प्राथमिकता दिइन्छ। नेपाल सरकारले पहिलो पटक आर्थिक वर्ष २०६८/६९ मा केही आयोजनालाई राष्ट्रिय गौरवका आयोजनाका रूपमा छनोट गरेको थियो।
राष्ट्रिय योजना आयोगको सूचीमा यी आयोजना छन्:
| क्र.स. | आयोजना | क्र.स. | आयोजना |
|---|---|---|---|
| १. | पुष्पलाल (मध्यपहाडी) लोकमार्ग | १३. | लुम्बिनी क्षेत्र विकास कोष |
| २. | हुलाकी लोकमार्ग | १४. | माथिल्लो तामाकोसी जलविद्युत् आयोजना |
| ३. | उत्तर दक्षिण लोकमार्ग (कोशी करिडोर) | १५. | पश्चिम सेती जलविद्युत् आयोजना |
| ४. | उत्तर दक्षिण लोकमार्ग (कालीगण्डकी करिडोर) | १६. | महाकाली सिँचाइ आयोजना |
| ५. | उत्तर दक्षिण लोकमार्ग (कर्णाली करिडोर) | १७. | सिक्टा सिँचाइ आयोजना |
| ६. | रेल तथा मेट्रो रेल, मोनोरेल विकास आयोजना | १८. | रानी जमरा कुलरिया सिँचाइ आयोजना |
| ७. | काठमाडौँ–तराई / मधेश द्रुतमार्ग | १९. | भेरी बबई डाइभर्सन बहुउद्देश्यीय आयोजना |
| ८. | बबई सिँचाइ आयोजना | २०. | सुनकोसी मरिन डाइभर्सन बहुउद्देश्यीय आयोजना |
| ९. | गौतमबुद्ध अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल | २१. | राष्ट्रपति चुरे संरक्षण कार्यक्रम |
| १०. | पोखरा क्षेत्रीय अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल | २२. | मेलम्ची खानेपानी आयोजना |
| ११. | निजगढ अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल | २३. | विद्युत् प्रसारण आयोजना |
| १२. | पशुपति क्षेत्र विकास कोष | २४. | बुढीगण्डकी जलविद्युत् आयोजना |
पछि तीनओटा क्रिकेट रङ्गशाला पनि यस सूचीमा थपिएका छन्। वि.सं. २०८३ असार २९ मा राष्ट्रिय योजना आयोगले प्रतिनिधि सभाको अर्थ समितिमा दिएको विवरणअनुसार अहिलेसम्म २७ आयोजनालाई राष्ट्रिय गौरवको आयोजना घोषणा गरिएको छ। तीमध्ये ४५६ मेगावाटको माथिल्लो तामाकोसी जलविद्युत् आयोजना, गौतमबुद्ध अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल, पोखरा क्षेत्रीय अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल र मेलम्ची खानेपानी आयोजनाको पहिलो चरण सम्पन्न भएका छन्। धेरै आयोजना भएपछि बजेट छरिएको भन्दै आयोगले राष्ट्रिय गौरवका आयोजनाको सङ्ख्या १० मा सीमित गर्ने र बाँकी आयोजना प्रदेश वा सम्बन्धित मन्त्रालयलाई सुम्पने प्रस्ताव पनि गरेको छ।
राष्ट्रिय गौरवका आयोजनाको महत्त्व
हरेक आयोजनाको उद्देश्य फरक भए पनि यस्ता आयोजनाले समृद्ध नेपालको आधारशिला तयार पार्छन्। यिनका सबल पक्ष यस्ता छन्:
- क.ठुलो सङ्ख्यामा रोजगारी सिर्जना हुन्छ।
- ख.सडक, बिजुली, सिँचाइ र खानेपानीजस्ता पूर्वाधारको विकास हुन्छ।
- ग.प्राकृतिक र सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण र संवर्धन हुन्छ।
- घ.पर्यटन क्षेत्रको विस्तार हुन्छ।
- ङ.कृषि उत्पादन, उद्योग र व्यापार बढ्छन्।
- च.पिछडिएका क्षेत्र राष्ट्रिय मूलधारमा जोडिन्छन् र राष्ट्रिय एकता बलियो हुन्छ।
केही आयोजनाको परिचय र अवस्था
पुष्पलाल मध्यपहाडी लोकमार्ग: पूर्वमा पाँचथरको चियो भन्ज्याङदेखि पश्चिममा बैतडीको झुलाघाटसम्म पहाडका बस्तीलाई जोड्ने करिब १,८७९ किलोमिटर लामो यो लोकमार्ग आर्थिक वर्ष २०६४/६५ मा सुरु भएको हो र २०६८/६९ देखि राष्ट्रिय गौरवको आयोजना हो। यसको किनारमा फिदिम, बसन्तपुर, खुर्कोट, बैरेनी गल्छी, डुम्रे, बुर्तिबाङ, चौरजहारी, राकम, साँफेबगर र पाटन गरी दसओटा नमुना सहर विकास गर्ने योजना छ। वि.सं. २०८३ असारसम्म यसको भौतिक प्रगति ८२.९ प्रतिशत पुगेको छ।
हुलाकी लोकमार्ग: पूर्वमा झापादेखि पश्चिममा कञ्चनपुरसम्म तराई / मधेसका बस्तीलाई पूर्व–पश्चिम राजमार्गको समानान्तर भएर जोड्ने लोकमार्ग हो। यसको लागत नेपाल सरकार र भारत सरकारको अनुदानबाट बेहोरिएको छ। वि.सं. २०८२ फागुनसम्म यसको कुल १,८५७ किलोमिटरमध्ये करिब १,३८० किलोमिटर कालोपत्र भइसकेको थियो। यो आर्थिक वर्ष २०६८/६९ देखि राष्ट्रिय गौरवको आयोजना हो।
भेरी बबई डाइभर्सन बहुउद्देश्यीय आयोजना: सुर्खेतमा भेरी नदीमा बाँध बाँधी १२.२ किलोमिटर लामो सुरुङबाट पानी बबई नदीमा खसाल्ने आयोजना हो। यसबाट ४६.८ मेगावाट बिजुली निकाल्ने र बाँके र बर्दियाको करिब ५१ हजार हेक्टर जमिनमा सिँचाइ पुर्याउने लक्ष्य छ। यसको सुरुङ नेपालमा पहिलो पटक टनेल बोरिङ मेसिन, अर्थात् घुमेर चट्टान काट्दै अघि बढ्ने ठुलो मेसिन, प्रयोग गरेर खनिएको हो।
सुनकोसी मरिन डाइभर्सन बहुउद्देश्यीय आयोजना: सिन्धुलीको सुनकोसी गाउँपालिकामा सुनकोसी नदीको पानी १३.३ किलोमिटर लामो सुरुङबाट मरिन खोलामा खसालेर ३१.०७ मेगावाट बिजुली निकाल्ने र त्यो पानी बागमती नदीमार्फत मधेश प्रदेशका बारा, रौतहट, सर्लाही, महोत्तरी र धनुषाको करिब १,२२,००० हेक्टर जमिनमा सिँचाइ पुर्याउने आयोजना हो। यसको सुरुङ वि.सं. २०८१ वैशाख २६ गते छिचोलिएको थियो। आर्थिक वर्ष २०७३/७४ मा सुरु भएको यो आयोजनाको शिलान्यास वि.सं. २०७७ मा भएको थियो।
पशुपति क्षेत्र विकास कोष: पशुपति क्षेत्रलाई यसको प्रतिष्ठा र गरिमाअनुरूप व्यवस्थित र विकसित बनाउन पशुपति क्षेत्र विकास कोष ऐन, २०४४ अन्तर्गत सञ्चालित स्वायत्त संस्था हो। पुरातात्विक सम्पदाको संरक्षण, दर्शनार्थीका लागि पूर्वाधार, विद्युतीय शवदाह गृह सञ्चालन र वातावरण सुधार यसका काम हुन्। आर्थिक वर्ष २०७०/७१ देखि राष्ट्रिय गौरवको आयोजनामा समावेश यसको गुरुयोजनाको भौतिक प्रगति ९८.३ प्रतिशत पुगेको छ।
मेलम्ची खानेपानी आयोजना: सिन्धुपाल्चोकको मेलम्ची नदीको पानी लामो सुरुङबाट काठमाडौँ उपत्यकामा ल्याउने आयोजना हो। पहिलो चरणमा दैनिक १७ करोड लिटर पानी ल्याउने काम सम्पन्न भई वि.सं. २०७७ चैत १५ देखि उपत्यकामा पानी वितरण सुरु भएको हो। २०७८ असारको बाढीले मेलम्चीको मुहानमा क्षति पुर्याएपछि रोकिएको वितरण २०७९ वैशाख ११ देखि फेरि सुरु भयो। दोस्रो चरणमा याङ्ग्री र लार्के खोलाबाट थप दैनिक १७ र १७ करोड लिटर गरी उपत्यकामा जम्मा दैनिक ५१ करोड लिटर पानी पुर्याउने लक्ष्य छ। यो दोस्रो चरण वि.सं. २०८३ सम्म अध्ययनकै चरणमा थियो।
राष्ट्रपति चुरे तराई मधेश संरक्षण कार्यक्रम: चुरे क्षेत्रको वन, माटो र पानीको संरक्षण गरी तराई / मधेसलाई बाढी, पहिरो र मरुभूमीकरणबाट जोगाउने कार्यक्रम हो। यो आर्थिक वर्ष २०६६/६७ मा सुरु भएको हो। वि.सं. २०७१ असार २ मा राष्ट्रपति चुरे तराई मधेश संरक्षण विकास समिति गठन भएपछि यो राष्ट्रिय गौरवको आयोजनाका रूपमा चलिरहेको छ। चुरे क्षेत्र ३७ जिल्लामा फैलिएको छ। यस क्षेत्रको संरक्षणका लागि २० बर्से गुरुयोजना वि.सं. २०७४ मा स्वीकृत भएको हो।
काठमाडौँ–तराई / मधेश द्रुतमार्ग: ललितपुरको खोकनादेखि बाराको निजगढसम्म करिब ७१ किलोमिटर (सुरुको योजनामा ७२.५ किलोमिटर) लामो चार लेनको द्रुतमार्ग हो। यसले काठमाडौँ र मध्य तराई / मधेसबिचको आवतजावत छिटो र सहज बनाउने अपेक्षा छ। आर्थिक वर्ष २०६८/६९ देखि राष्ट्रिय गौरवको आयोजना रहेको यसको निर्माण २०७४/७५ देखि नेपाली सेनाले गरिरहेको छ। वि.सं. २०८३ असोजसम्म यसको भौतिक प्रगति करिब ५० प्रतिशत पुगेको थियो। लागत अनुमान बढेर रु. २ खर्ब ११ अर्ब ९३ करोड पुगेको छ र सम्पन्न गर्ने समय वि.सं. २०८६ चैतसम्म थपिएको छ।
नेपालमा पहिलो पटक टनेल बोरिङ मेसिनले सुरुङ खनिएको आयोजना कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
आयोजना समयमा किन सकिँदैनन्?
धेरैजसो राष्ट्रिय गौरवका आयोजना तोकिएको समयमा सकिएका छैनन् र तिनको लागत पनि बढेको छ। यसका मुख्य कारण यस्ता छन्:
- क.जग्गा प्राप्ति र मुआब्जा वितरणमा ढिलाइ र स्थानीयसँगको विवाद (जस्तै: द्रुतमार्गको खोकनामा सुरु हुने भाग)
- ख.विस्तृत अध्ययन र डिजाइन नगरी आयोजना सुरु गर्नु
- ग.पर्याप्त बजेट नहुनु र भएको बजेट पनि धेरै आयोजनामा छरिनु
- घ.ठेकेदारले समयमा काम नगर्नु र ठेक्का व्यवस्थापन कमजोर हुनु
- ङ.वन क्षेत्र प्रयोग र वातावरणीय स्वीकृतिमा ढिलाइ
- च.निकायबिच समन्वयको कमी, बारम्बार सरकार र नेतृत्व फेरिनु
- छ.बाढी, पहिरो, भूकम्प र महामारीजस्ता विपद्
क्रियाकलाप
अभ्यास
विकास आयोजना भनेको के हो?
उत्तर
कस्ता आयोजनालाई राष्ट्रिय गौरवका आयोजना भनिन्छ?
उत्तर
राष्ट्रिय गौरवका आयोजना किन महत्त्वपूर्ण मानिन्छन्?
उत्तर
नेपालमा तोकिएको समयमा विकास आयोजना सम्पन्न गर्न कुन कुन पक्षमा ध्यान दिनुपर्ला?
उत्तर
हुलाकी लोकमार्गले पुर्याउने फाइदाको विवेचना गर्नुहोस्।
उत्तर
यस विषयक्षेत्रको क्विज खेल्नुहोस्: विकास र अर्थतन्त्र (कक्षा ६–१०) →
पुस्तकका सबै प्रश्नको अभ्यास गर्नुहोस्; नमिलेका प्रश्न छुट्टै देखिन्छन् →
यो पाठ्यपुस्तकको सहायक सामग्री हो, पाठ्यपुस्तकको सट्टा होइन। विद्यालयमा पढाइने पुस्तक नै पढ्नुहोस् र कुनै कुरा फरक परे शिक्षकको कुरा मान्नुहोस्। गल्ती भेटे हामीलाई भन्नुहोस्।