परीक्षा अभ्यास

हरितकण नहुने भएकाले च्याउले प्रकाश संश्लेषणद्वारा आफ्नो खाना आफैँ बनाउन सक्दैन। यसको माइसेलियमले कुहिएको काठ, गोबर, पात र परालजस्ता मरेका र कुहिएका जैविक वस्तुबाट तयारी खाना सोसेर लिन्छ। मरेका र कुहिएका वस्तुबाट खाना लिने जीवलाई मृतोपजीवी भनिन्छ। त्यसैले च्याउलाई मृतोपजीवी भनिन्छ।

फाइदाजनक: धेरै च्याउ पोषिलो खाना हुन्। यिनमा प्रोटिन, भिटामिन र खनिज पदार्थ प्रशस्त हुन्छन् भने चिल्लो कम हुन्छ। केही च्याउ औषधीका रूपमा प्रयोग गरिन्छन्। च्याउ (गुच्छी च्याउ, सुकुटी र अचार पनि) उत्पादन गरेर र बेचेर पैसा कमाउन सकिन्छ। प्रकृतिमा च्याउले मरेका वस्तु कुहाएर पोषक तत्त्व माटामा फर्काउँछ।

हानिकारक: केही जङ्गली च्याउ विषालु हुन्छन्। तिनलाई खाने च्याउबाट छुट्याउन गाह्रो हुन्छ र खाँदा ज्यान जान सक्छ। केही ढुसीले भण्डार गरेको खाना र काठ पनि बिगार्छ।

च्याउमा चिल्लो, चिनी र नुन कम हुन्छन् र कोलेस्ट्रोल हुँदैन। यसमा फाइबर, पोटासियम, प्रोटिन र भिटामिन भने प्रशस्त हुन्छन्। यस्तो खानाले रगतमा चिनीको मात्रा, रक्तचाप र रगतमा चिल्लोको मात्रा नियन्त्रणमा राख्न मदत गर्छ। च्याउले प्रतिरक्षा प्रणालीलाई पनि सहयोग गर्छ भन्ने कुरा अनुसन्धानबाट देखिएको छ। त्यसैले यी बिरामीका लागि च्याउ स्वस्थ खाना हो। तर यो उनीहरूको औषधीसँगै खानुपर्छ, औषधीको सट्टा होइन।

केही जङ्गली च्याउ विषालु हुन्छन्। तीमध्ये कुनै कुनै त खाने च्याउसँग निकै मिल्दाजुल्दा देखिन्छन्। तिनलाई छुट्याउने कुनै सजिलो जाँच (रङ, गन्ध, चाँदी, पकाउने) छैन। पकाउँदा सबैभन्दा कडा विष नष्ट हुँदैन। विषका लक्षण धेरै घण्टापछि, कलेजो बिग्रिसकेपछि मात्र देखिन सक्छन्। नचिनेको जङ्गली च्याउ खाँदा ज्यान जान सक्ने भएकाले खेती गरिएको वा विज्ञले चिनाएको च्याउ मात्र खानुपर्छ।

च्याउमा यी पोषक तत्त्व पाइन्छन्:
प्रोटिन: सुक्खा तौलको 19–35%, अत्यावश्यक एमिनो एसिडसहित;
भिटामिन: राइबोफ्लाभिन (B₂), नियासिन (B₃), प्यान्टोथेनिक एसिड (B₅), थायामिन (B₁), बायोटिन, फोलेट र अलिकति B₁₂ (घाम पाएपछि भिटामिन D पनि);
खनिज पदार्थ: पोटासियम, फस्फोरस, क्याल्सियम, तामा, फलाम र सेलेनियम;
फाइबर।
च्याउमा चिल्लो पदार्थ कम हुन्छ र कोलेस्ट्रोल हुँदैन।

चीन, जापान र कोरियामा धेरै पहिलेदेखि च्याउलाई औषधीका रूपमा प्रयोग गरिँदै आएको छ। नेपालमा आयुर्वेद चिकित्सकहरू च्याउ खान सल्लाह दिन्छन्। नियमित रूपमा च्याउ खाँदा प्रतिरक्षा प्रणालीलाई सहयोग पुग्छ र मधुमेह, उच्च रक्तचाप तथा मुटु रोग भएका मानिसलाई फाइदा हुन्छ भन्ने कुरा अनुसन्धानबाट देखिएको छ। च्याउमा फाइबर र पोटासियम प्रशस्त हुने, चिल्लो, चिनी र नुन कम हुने तथा कोलेस्ट्रोल नहुने भएकाले यस्तो फाइदा हुन्छ। रातो च्याउ (जस्तै Ganoderma) बाट बनेका औषधी र स्वास्थ्यवर्धक वस्तु दम, मधुमेह, क्यान्सर, पाइल्स र श्वासनलीसम्बन्धी रोगमा प्रयोग गरिन्छन्। तर यिनले डाक्टरको उपचारलाई सहयोग मात्र गर्न सक्छन्। कुनै पनि च्याउले यी रोग निको पार्छ भन्ने कुरा प्रमाणित भएको छैन।

स्वास्थ्य: सुकाएको च्याउमा 19–35% प्रोटिन हुन्छ। यो चामल (7.5%) र गहुँ (12.5%) मा भन्दा बढी हो। यसमा शरीरलाई चाहिने एमिनो एसिड पनि हुन्छन्। च्याउमा B समूहका भिटामिन, पोटासियम, फस्फोरस, फलाम र तामा प्रशस्त हुन्छन्। यसमा चिल्लो कम हुन्छ र कोलेस्ट्रोल हुँदैन। त्यसैले मधुमेह, उच्च रक्तचाप र मुटु रोगका बिरामीलाई च्याउ उपयुक्त हुन्छ। च्याउ औषधीमा पनि प्रयोग गरिन्छ।

आयआर्जन: कन्ने च्याउ सानो अँध्यारो कोठामा सस्तो परालमा करिब 25 दिनमा उम्रिने भएकाले सानो परिवारका लागि पनि यसको खेती फाइदाजनक हुन्छ। पहाडी भेगमा गोब्रे च्याउको व्यावसायिक खेती गरिन्छ। जुम्लाको जङ्गली गुच्छी च्याउ विदेशमा निकै महँगो मूल्यमा बिक्छ। च्याउबाट बनेका सुकुटी, अचार र केचप पनि बिक्री गरिन्छन्।

कन्ने च्याउ परालमा उमारिन्छ। सफा धानको पराललाई 1–3 इन्चका टुक्रा बनाइन्छ। कीटाणु मार्न यसलाई 15–20 मिनेट उमालिन्छ र ओसिलो मात्र हुने गरी सेलाउन र सुक्न दिइन्छ। प्लास्टिकको थैलीमा परालका 5–6 तह भरिन्छ र हरेक तहमा बिउ छरिन्छ। त्यसपछि थैलीलाई खाँदेर 10–12 ओटा प्वाल पारिन्छ। सेतो माइसेलियम परालभरि नफैलिँदासम्म करिब सात दिन थैलीलाई अँध्यारो कोठामा राखिन्छ। त्यसपछि थप केही प्वाल पारिन्छ र आवश्यकताअनुसार पानी छर्किन्छ। करिब 10 औँ दिनमा च्याउ निस्कन सकून् भनेर प्लास्टिकमा चिरा पारिन्छ। करिब 17 औँ दिनमा साना च्याउ देखिन्छन्। करिब 25 औँ दिनमा हुर्केका च्याउ टिपिन्छन्।

सुकुटी (सुकाएको च्याउ) र च्याउको धुलो, अचार, केचप, चटनी तथा सुप; तरकारी (करी), पकौडा, ओमलेट र स्यान्डविचजस्ता परिकार; रातो च्याउबाट बनेका औषधी र स्वास्थ्यवर्धक वस्तु।

च्याउलाई सफासँग पखालेर साना टुक्रा पारिन्छ। ती टुक्रालाई उम्लिरहेको पानीमा छोटो समय डुबाइन्छ (ढड्याइन्छ)। त्यसपछि घाममा, आगोमाथि वा ओभनमा सुकाइन्छ। घाममा 25 °C भन्दा बढी तापक्रममा वा मेसिनमा 40–45 °C मा सुकाउन सकिन्छ। सबैभन्दा राम्रो गुणस्तरको सुकुटी बनाउन 1% पोटासियम बाइसल्फाइट, 0.2% साइट्रिक एसिड, 6% चिनी र 3% नुनको घोलमा 16 घण्टा भिजाएर 60–62 °C मा 8 घण्टा सुकाइन्छ। पूरै सुकेपछि हावा नछिर्ने गरी प्याक गरेर उपयुक्त ठाउँमा भण्डारण गरिन्छ। सिल गरेको पोलिथिन ब्यागमा यो 120 दिनसम्म टिक्छ।

तलका विशेषता भएका च्याउ प्रायः विषालु हुन सक्छन् भन्ने ठानिन्छ: धमिलो खैरो वा हल्का खैरो रङ; सेता गिल्स; स्टाइपमा रिङ (एनुलस) वा स्टाइपको फेदमा कचौरा (भोल्भा); चम्किलो रातो रङ, वा रातो स्टाइप वा पाइलस; किराले नछोएको चिल्लो र टल्कने पाइलस; पाइलस थिच्दा निस्कने पहेँलो तरल। यी अनुमान मात्र हुन्, भरपर्दा नियम होइनन्। विज्ञ वा प्रयोगशालाको परीक्षणबाट मात्र पक्का थाहा हुन्छ। त्यसैले अनुमानका भरमा कुनै पनि जङ्गली च्याउ खानुहुँदैन।

चित्र 3.1 मा जस्तै च्याउको चित्र बनाउनुपर्छ। त्यसमा पाइलस (टोपी), गिल्स (टोपीमुनि), एनुलस (डाँठको रिङ), स्टाइप (डाँठ), माइसेलियम र हाइफी (माटाभित्रका धागा) को नाम लेख्नुपर्छ।

1. परिपक्व च्याउका गिल्सको हाइमेनियममा बेसिडिया हुन्छन्। हरेक बेसिडियममा एउटा धनात्मक र एउटा ऋणात्मक न्युक्लियस संयोजन भएर डिप्लोइड न्युक्लियस बन्छ।
2. यो न्युक्लियस मियोसिसद्वारा विभाजित भएर चारओटा ह्याप्लोइड न्युक्लियस (दुई + र दुई −) बन्छन्। बेसिडियममा चारओटा स्टेरिग्माटा निस्कन्छन्। हरेकमा एउटा न्युक्लियस जान्छ र चारओटा बेसिडियोस्पोर बन्छन्।
3. परिपक्व बेसिडियोस्पोर छुट्टिएर हावाद्वारा फैलिन्छन्।
4. अनुकूल ठाउँमा हरेक बीजाणु अङ्कुरण भएर प्राथमिक माइसेलियम बन्छ। यसको हरेक कोषमा एउटा न्युक्लियस हुन्छ।
5. धनात्मक र ऋणात्मक प्राथमिक माइसेलियम जोडिएर द्वितीय (डाइक्यारियोटिक) माइसेलियम बन्छ। यसको हरेक कोषमा दुईओटा न्युक्लियस हुन्छन्।
6. ठिक तापक्रम र आर्द्रतामा द्वितीय माइसेलियमबाट बटन बन्छन्। ती बढेर परिपक्व च्याउ बन्छन् र यो चक्र फेरि दोहोरिन्छ।

चित्रमा यी चरणलाई एउटा घेरामा देखाउनुपर्छ: परिपक्व च्याउ → बेसिडियोस्पोर → प्राथमिक माइसेलियम → द्वितीय माइसेलियम → बटन → परिपक्व च्याउ।

• क.क: पाइलस (टोपी): यसले गिल्सलाई बोक्छ र छोपेर जोगाउँछ। ख: गिल्स: यसमा बेसिडियोस्पोर बन्छन्। ग: स्टाइप (डाँठ): यसले पाइलसलाई माथि अड्याएर राख्छ। पाइलस माथि रहेकाले बीजाणु हावामा सजिलै उडेर जान सक्छन्। घ: माइसेलियम (हाइफी): यसले माटाबाट पानी र खाना सोसेर लिन्छ।
• ख.गिल्समा (ख)। गिल्सको बाहिरी तह हाइमेनियममा रहेका बेसिडियाका टुप्पामा बेसिडियोस्पोर हुन्छन्।
• ग.फ्रुटिङ बडी: पाइलस (क), गिल्स (ख) र स्टाइप (ग)। माइसेलियम: घ।

• क.क: बेसिडियम; ख: पाराफाइसिस; ग: हाइमेनियम; घ: सब-हाइमेनियम; ङ: ट्रामा।
• ख.क अर्थात् बेसिडियम प्रजनन गर्न सक्ने कोष हो। यसका चारओटा स्टेरिग्माटामा चारओटा बेसिडियोस्पोर बन्छन्। ख अर्थात् पाराफाइसिस स्टेराइल कोष हो। यसमा बीजाणु बन्दैनन्। यसले बेसिडियालाई टेवा दिने र अलग राख्ने काम मात्र गर्छ।
• ग.कलिलो बेसिडियममा दुईओटा ह्याप्लोइड न्युक्लियस हुन्छन्: एउटा + र एउटा −। ती संयोजन भएर डिप्लोइड न्युक्लियस बन्छ। यो न्युक्लियस मियोसिसद्वारा विभाजित भएर चारओटा ह्याप्लोइड न्युक्लियस बन्छन्। बेसिडियमको टुप्पामा चारओटा स्टेरिग्माटा निस्कन्छन्। हरेकमा एउटा न्युक्लियस जान्छ र हरेक स्टेरिग्माको टुप्पामा एउटा बेसिडियोस्पोर बन्छ।