परीक्षा अभ्यास

दुई जगत् प्रणालीमा प्रोक्यारियोटलाई युक्यारियोटसँग, एककोषीय जीवलाई बहुकोषीय जीवसँग तथा हरितकण नभएका फन्जाइलाई हरिया बिरुवासँग राखिएको थियो। युग्लिनाजस्ता कुनै कुनै जीव त कुनै पनि जगत्मा मिल्दैनथे। पाँच जगत् प्रणालीमा भने सजीवलाई कोषको किसिम, कोषको सङ्ख्या, कोषभित्ता, पोषण विधि र पारिस्थितिक प्रणालीमा तिनको भूमिकाका आधारमा छुट्याइन्छ। यसरी साँच्चै मिल्दाजुल्दा जीव एउटै समूहमा पर्ने भएकाले यस प्रणालीबाट सजीवहरूको प्राकृतिक सम्बन्ध राम्ररी देखिन्छ।

धेरैजसो फन्जाइमा हरितकण नहुने भएकाले यिनले आफ्नो खाना आफैँ बनाउन सक्दैनन्। यिनले कुहिएको काठ, गोबर र पुरानो रोटीजस्ता मरेका र सडेगलेका जैविक पदार्थबाट खाना सोसेर लिन्छन्। मरेका र सडेगलेका वस्तुबाट खाना लिने जीवलाई स्याप्रोट्रोफ (मृतोपजीवी) भनिन्छ। त्यसैले फन्जाइलाई स्याप्रोट्रोफ भनिन्छ।

मोनेरा प्रोक्यारियोट हुन्। यिनका कोषमा निश्चित न्युक्लियस र झिल्लीले घेरिएका अवयव हुँदैनन् भने DNA साइटोप्लाज्ममा खुला रहन्छ। प्रोटिस्टा युक्यारियोट हुन्। यिनका कोषमा न्युक्लियसको झिल्ली भएको वास्तविक न्युक्लियस र माइटोकोन्ड्रियाजस्ता अवयव हुन्छन्। यिनको प्रजनन अमैथुनिक र मैथुनिक दुवै तरिकाबाट हुन्छ। युक्यारियोटिक कोषको विकास प्रोक्यारियोटिक कोषभन्दा पछि भएको हो र यी कोष बढी जटिल पनि हुन्छन्। त्यसैले प्रोटिस्टालाई मोनेराभन्दा बढी विकसित मानिन्छ।

क्यारोलस लिनियसले सुरु गरेको हरेक प्रजातिलाई दुई शब्दको वैज्ञानिक नाम दिने प्रणालीलाई दुईपदीय नामकरण प्रणाली भनिन्छ। यसमा पहिलो शब्द जिनस (जेनेरिक नाम) हो र यसको पहिलो अक्षर क्यापिटल हुन्छ। दोस्रो शब्द प्रजाति (स्पेसिफिक नाम) हो र यसको पहिलो अक्षर सानो हुन्छ। छाप्दा नाम ढल्के अक्षरमा लेखिन्छ भने हातले लेख्दा हरेक शब्दमुनि रेखा तानिन्छ। उदाहरण: मानिसको वैज्ञानिक नाम Homo sapiens हो। यसमा Homo जिनस हो भने sapiens प्रजाति हो। संसारभरिका वैज्ञानिकहरूले यही नाम प्रयोग गर्छन्।

मानिस: Homo sapiens। केराउ: Pisum sativum। तोरी: Brassica campestris। चितुवा: Panthera pardus।

आपसमा प्रजनन गर्न सक्ने र प्रजनन गर्न सक्ने सन्तान जन्माउने मिल्दाजुल्दा सजीवहरूको समूहलाई प्रजाति भनिन्छ। यो वर्गीकरणको सबैभन्दा सानो एकाइ हो। धेरै विशेषता मिल्ने र नजिकको नाता भएका प्रजातिहरूको समूहलाई जिनस भनिन्छ। यो फ्यामिलीभन्दा ठिक तल आउँछ। उदाहरणका लागि बाघ (Panthera tigris), सिंह (Panthera leo) र चितुवा (Panthera pardus) एउटै जिनस Panthera का तीन प्रजाति हुन्। वैज्ञानिक नाममा जिनस पहिलो शब्द र प्रजाति दोस्रो शब्द हुन्छ।

चार्ट चित्र 2.2 मा जस्तै बनाइन्छ: सजीव → प्रोक्यारियोटिक (मोनेरा) वा युक्यारियोटिक; युक्यारियोटिक → एककोषीय (प्रोटिस्टा) वा बहुकोषीय; बहुकोषीय → कोषभित्ता नभएका (जन्तु) वा कोषभित्ता भएका; कोषभित्ता भएका → स्वपोषक (वनस्पति) वा परपोषक (फन्जाइ)।
उदाहरण: मोनेरा: राइजोबियमजस्ता ब्याक्टेरिया, नस्टकजस्ता ब्लुग्रिन अल्गी। प्रोटिस्टा: अमिबा, युग्लिना। फन्जाइ: च्याउ, म्युकर। वनस्पति: उनिउँ, तोरी। जन्तु: गँड्यौला, मानिस।

1. यी प्रोक्यारियोटिक, एककोषीय सूक्ष्म जीव हुन्।
2. कोषमा निश्चित न्युक्लियस हुँदैन; DNA साइटोप्लाज्ममा रहन्छ।
3. झिल्लीले घेरिएका अवयव हुँदैनन्।
4. धेरैजसो प्रतिकूल अवस्थामा पनि बाँच्न सक्छन्।
5. यी स्वपोषक, परजीवी, स्याप्रोट्रोफिक वा सिम्बायोटिक हुन सक्छन्।
6. यी तीन किसिमका हुन्छन्: आर्किब्याक्टेरिया (जस्तै: पाइरोलोबस), युब्याक्टेरिया (जस्तै: राइजोबियम, क्लोस्ट्रिडियम) र साइनोब्याक्टेरिया (जस्तै: नस्टक, एनाबिना)।

1. यी युक्यारियोट हुन्: कोषमा वास्तविक न्युक्लियस हुन्छ।
2. धेरैजसो एककोषीय हुन्छन् र तिनका अवयव कोषझिल्लीभित्र हुन्छन्।
3. यी नक्कली खुट्टा, सिलिया वा फ्लाजेलाको सहायताले चल्छन्।
4. कतिपयले आफ्नो खाना आफैँ बनाउँछन्, कतिपयले खाना लिन्छन् भने कतिपय परजीवी हुन्छन्।
5. यिनको प्रजनन अमैथुनिक र मैथुनिक दुवै तरिकाबाट हुन्छ।
6. यी जन्तुजस्ता (अमिबा, प्यारामेसियम), वनस्पतिजस्ता (युग्लिना, डायटम) वा फन्जाइजस्ता (स्लाइम मोल्ड) हुन्छन्।

1. यिनमा हरितकण हुँदैन। धेरैजसो बहुकोषीय हुन्छन् भने कतिपय (यिस्ट) एककोषीय हुन्छन्।
2. धेरैजसो स्याप्रोट्रोफिक हुन्छन् र मरेका तथा सडेगलेका वस्तुबाट खाना सोसेर लिन्छन्।
3. शरीर जरा, काण्ड र पातमा नछुट्टिएको थालस हुन्छ। यो शरीर हाइफाको माइसेलियमले बनेको हुन्छ।
4. कोषभित्ता काइटिनले बनेको हुन्छ र खाना ग्लाइकोजेनका रूपमा सञ्चय हुन्छ।
5. यिनको प्रजनन अमैथुनिक र मैथुनिक दुवै तरिकाबाट, प्रायः बीजाणुबाट हुन्छ।
6. पोषणका आधारमा यी स्याप्रोट्रोफिक (म्युकर, च्याउ), परजीवी (पुसिनिया) वा सिम्बायोटिक (लाइकेनको फन्जाइ) हुन्छन्।

उदाहरण: च्याउ, म्युकर, यिस्ट, पेनिसिलियम।

वर्गीकरणका तह (ट्याक्सा) एउटा भर्‍याङजस्तै क्रममा हुन्छन्: जगत् → फाइलम → वर्ग → अर्डर → फ्यामिली → जिनस → प्रजाति। हरेक तह आफूभन्दा माथिल्लो तहको भाग हो र यसले आफूभन्दा तलका तहलाई समेट्छ। तह जति माथिल्लो हुन्छ, त्यसमा त्यति धेरै किसिमका जीव पर्छन् तर तिनमा थोरै विशेषता मात्र मिल्छन्। तह जति तल्लो हुन्छ, त्यसमा त्यति कम किसिमका जीव पर्छन् र ती धेरै मिल्दाजुल्दा हुन्छन्।
उदाहरण (मानिस): जगत् एनिमेलियामा सबै जनावर पर्छन्। फाइलम कोर्डेटामा नोटोकर्ड भएका जनावर मात्र पर्छन्। वर्ग म्यामेलियामा बच्चालाई दुध खुवाउने जनावर मात्र पर्छन्। अर्डर प्राइमेट्समा लेमर, बाँदर, एप र मानिस मात्र पर्छन्। फ्यामिली होमिनिडीमा ठुला एप र मानिस मात्र पर्छन्। जिनस Homo मा मानिस मात्र पर्छन् र प्रजाति sapiens मा हामी मात्र पर्छौँ। त्यसैले तल्लो तह मिल्ने जीव माथिल्लो तह मात्र मिल्ने जीवभन्दा नजिकका नातेदार हुन्। उदाहरणका लागि मानिस र चिम्पान्जी एउटै फ्यामिलीका हुन् भने मानिस र गाई एउटै वर्गसम्म मात्र मिल्छन्। त्यसैले मानिसको गाईसँगभन्दा चिम्पान्जीसँग नजिकको नाता छ।

A. राइजोपस (Rhizopus, रोटीको ढुसी): फन्जाइ जगत्। यसमा हरितकण हुँदैन। शरीर हाइफाको माइसेलियमले बनेको हुन्छ र यसमा जराजस्ता राइज्वाइड हुन्छन्। यसको प्रजनन काला स्पोरान्जियामा बनेका बीजाणुबाट हुन्छ।
B. म्युकर: फन्जाइ जगत्। यसमा हरितकण हुँदैन र यो स्याप्रोट्रोफिक हो (पाउरोटी र रोटीमा उम्रन्छ)। शरीर हाइफाको माइसेलियमले बनेको हुन्छ। ठाडा डाँठका टुप्पामा बीजाणुले भरिएका गोला स्पोरान्जिया हुन्छन्।
C. नस्टक (एउटा ब्लुग्रिन अल्गी): मोनेरा जगत्। यसका कोष वास्तविक न्युक्लियस नभएका प्रोक्यारियोटिक कोष हुन्। कोषहरू मालाजस्तो लहरमा जोडिएका हुन्छन् र बिचबिचमा नाइट्रोजन स्थिरीकरण गर्ने केही ठुला र बाक्लो भित्ता भएका कोष (हेटेरोसिस्ट) हुन्छन्। यसमा हरितकण हुन्छ र यसले आफ्नो खाना आफैँ बनाउँछ।
D. प्यारामेसियम: प्रोटिस्टा जगत्। यो एककोषीय र युक्यारियोटिक हुन्छ। यसको आकार चप्पलजस्तो हुन्छ र पौडिनका लागि शरीर सिलियाले ढाकिएको हुन्छ। यसले एउटा खाल्टो (ओरल ग्रुभ) बाट खाना भित्र लिन्छ।