हाम्रो गाउँमा सडक पुग्यो, धारामा पानी आयो, घरमा बिजुली बल्यो। यी सबैलाई हामी विकास भन्छौँ। तर छोरीलाई पनि छोराजस्तै पढाउन थालिनु, बिरामी हुँदा धामीझाँक्रीको सट्टा स्वास्थ्य चौकी जानु र आफ्नो कुरा निर्धक्क राख्न पाउनु पनि विकास नै हो। विकास बाटो र भवनमा मात्र होइन, मानिसको जीवन र सोचमा पनि देखिन्छ।
कक्षा ६ मा गाउँपालिका र नगरपालिका तथा कक्षा ७ मा शिक्षा, स्वास्थ्य, यातायात र सञ्चार जस्ता पूर्वाधार पढिएका थिए। यस एकाइमा विकास भनेको के हो, संसारका देश विकासका आधारमा कसरी बाँडिन्छन् र नेपालमा विकासका के के सम्भावना छन् भन्ने पढिन्छ। खानेपानी, ऊर्जा र जनशक्तिलाई विकासका पूर्वाधारका रूपमा हेरिन्छ।
त्यसपछि नेपालले किन सङ्घीय शासन अपनायो, सङ्घ, प्रदेश र स्थानीय तहका सरकारले के के काम गर्छन् भन्ने बुझिन्छ। अन्त्यमा एउटा चिठीमार्फत बागमती प्रदेशको परिचय लिइन्छ र आफ्नो प्रदेशका विकास कार्यक्रमको खोजी गरिन्छ।
पाठ १: विकास र नेपाल
कक्षा ८ मा गुरुआमा र विद्यार्थीबिच “विकास र नेपालमा यसको सम्भावना” विषयमा छलफल भयो। त्यो छलफल यस्तो थियो:
गुरुआमा:आज हामी विकास र नेपालमा यसको सम्भावनाबारे छलफल गर्दैछौँ। तपाईँहरूका जिज्ञासा राख्नुहोस्।
सोनाम:गुरुआमा, आजकल समुदायमा विकासको धेरै चर्चा हुन्छ। साँच्चै विकास भनेको के हो?
गुरुआमा:राम्रो प्रश्न! तपाईँहरूमध्ये कसैले विकासबारे केही भन्न सक्नुहुन्छ?
मतिना:हाम्रो गाउँमा सडक र पुल बनेका छन्। खानेपानीका धारा आएका छन्। विद्यालय र स्वास्थ्य चौकी खुलेका छन्। यिनै हाम्रो गाउँका विकास हुन्, होइन र?
शैलेस:हाम्रो टोलमा ढल बनेको छ। अस्पताल, उद्योग, रङ्गशाला र प्रहरी कार्यालय पनि बनेका छन्। मलाई त यिनै विकास जस्तो लाग्छ।
अब्दुल:हाम्रो समाजमा भेदभाव घटेको छ। बिरामी धामीझाँक्रीकहाँ होइन, डाक्टरकहाँ जान थालेका छन्। मानिस आफ्नो विचार स्वतन्त्र रूपमा राख्न थालेका छन्। यी पनि विकासका उदाहरण होइनन् र?
गुरुआमा:धेरै राम्रो! तपाईँहरूले भनेका सबै विकासका उदाहरण हुन्। सडक, विद्यालय, अस्पताल र रङ्गशाला बन्नु पनि विकास हो। मानिसको सोचाइ र व्यवहारमा राम्रो परिवर्तन आउनु पनि विकास हो।
दीक्षित:गुरुआमा, विकास किन चाहिन्छ, त्यो पनि बताइदिनुहुन्छ कि?
गुरुआमा:मानिसको जीवनस्तर सुधार्न विकास चाहिन्छ। आफ्नो अधिकार सुनिश्चित गर्न, शान्ति सुरक्षा कायम गर्न, स्रोतसाधनको उचित प्रयोग गर्न र सामाजिक न्याय स्थापना गर्न पनि विकास चाहिन्छ।
रामप्रित:रेडियोको समाचारमा विकसित, विकासोन्मुख र अल्पविकसित भन्ने शब्द सुनेको थिएँ। यिनको अर्थ के हो, गुरुआमा?
गुरुआमा:विकासका आधारमा संसारका देशलाई यस्ता समूहमा बाँडेर हेर्ने चलन छ। यसबारे अलि पछि विस्तारमा पढौँला।
फुर्वा:विकसित देश बन्न के के हुनुपर्छ?
गुरुआमा:उद्योगको विकास, सबैलाई रोजगारी, विज्ञान र प्रविधिको राम्रो प्रयोग, सबैलाई शिक्षा र स्वास्थ्य सुविधा, शान्ति सुरक्षा र राजनीतिक स्थिरता हुनुपर्छ। अमेरिका, जापान र फ्रान्स विकसित देशका उदाहरण हुन्।
आदित्य:अनि विकासशील देश कस्ता हुन्छन्?
गुरुआमा:विकासको बाटोमा अघि बढिरहेका तर अझै तीव्र विकास भइनसकेका देश विकासशील देश हुन्, जस्तै: भारत, भुटान, ब्राजिल र नेपाल।
लुमन्ति:त्यसो भए अल्पविकसित देशमा कुनै विकास हुँदैन?
गुरुआमा:विकास निरन्तर चलिरहने प्रक्रिया हो। अल्पविकसित देशमा पनि विकास भएको हुन्छ, तर अरूको तुलनामा कम हुन्छ। त्यहाँ जनसङ्ख्या वृद्धिदर, राजनीतिक अस्थिरता, बेरोजगारी र अरू देशमाथिको निर्भरता बढी हुन्छ। शिक्षा, स्वास्थ्य र शान्ति सुरक्षाको अवस्था कमजोर हुन्छ, जस्तै: बुरुन्डी, बुर्किना फासो र सोमालिया।
सोफिया:हाम्रो देश विकसित बन्न के के सम्भावना छन्, गुरुआमा?
गुरुआमा:सम्भावना प्रशस्त छन्। तराई, उपत्यका र नदीका फाँटको मलिलो माटोमा अन्न उब्जाउन सकिन्छ। हिमाली क्षेत्रमा पशुपालनका लागि घाँसे खर्क छन्। त्यसैले यहाँ कृषिको विकास गर्न सकिन्छ।
सगुन:नदीनालाबाट बिजुली निकाल्न र सिँचाइ गर्न पनि सकिन्छ नि, होइन र?
गुरुआमा:हो, नदीनालाबाट बिजुली निकाल्न, सिँचाइ गर्न र खानेपानी ल्याउन सकिन्छ। त्यसैले नेपालमा जलविद्युत्को ठुलो सम्भावना छ।
प्रकृति:कृषि र जलस्रोतबाहेक अरू के के सम्भावना छन्?
गुरुआमा:नेपाल प्राकृतिक र सांस्कृतिक सम्पदामा धनी छ, त्यसैले पर्यटनको सम्भावना छ। जनशक्ति विकासको पनि सम्भावना छ। प्राकृतिक स्रोतलाई मानिसको सिप र श्रमले मात्र उपयोगी बनाउन सकिन्छ।
रोहित:देशको विकासमा उद्योगको पनि ठुलो भूमिका हुन्छ जस्तो लाग्छ, होइन र?
गुरुआमा:हो, उद्योग र कलकारखानाको विकासले देशलाई धनी बनाउँछ। नेपालमा कृषि, वन र खनिजमा आधारित उद्योगको धेरै सम्भावना छ।
सबै विद्यार्थी:हाम्रा जिज्ञासा प्रस्ट पारिदिनुभएकामा धन्यवाद, गुरुआमा!
गुरुआमा:तपाईँहरू सबैलाई पनि धन्यवाद!
विकास भनेको के हो?
समाजको आर्थिक, सामाजिक र सांस्कृतिक पक्षमा आउने सकारात्मक परिवर्तनको निरन्तर प्रक्रियालाई विकास भनिन्छ। यसले समाजका सबै पक्षमा सुधार ल्याएर मानिसको जीवन सहज बनाउँछ। विकास एक पटक भएर सकिँदैन। एउटा पुस्ताको आवश्यकता पूरा भएपछि अर्को आवश्यकता आउँछ, त्यसैले यो सधैँ चलिरहन्छ।
विकास बहुआयामिक हुन्छ, अर्थात् यसका धेरै पाटा हुन्छन्:
- क.भौतिक विकास: सडक, पुल, विद्यालय, अस्पताल, खानेपानी र बिजुली जस्ता संरचना बन्नु
- ख.आर्थिक विकास: रोजगारी, आम्दानी, उद्योग र व्यापार बढ्नु
- ग.सामाजिक विकास: शिक्षा र स्वास्थ्यमा सुधार हुनु, भेदभाव घट्नु, सबैले समान अवसर पाउनु
- घ.सांस्कृतिक विकास: भाषा, कला र संस्कृतिको संरक्षण हुनु र हानिकारक चलन हट्दै जानु
- ङ.राजनीतिक विकास: शान्ति सुरक्षा, कानुनी शासन र आफ्नो विचार राख्ने स्वतन्त्रता हुनु
मतिना र शैलेसले भनेका सडक, धारा र अस्पताल भौतिक विकास हुन्। अब्दुलले भनेका भेदभाव घट्नु र विचार राख्न पाउनु सामाजिक र राजनीतिक विकास हुन्। एउटा पाटो मात्र अघि बढ्दा पूरा विकास हुँदैन। जस्तै: गाउँमा राम्रो सडक बनेर पनि छोरीलाई विद्यालय नपठाइए त्यो गाउँ पूरा विकसित भएको मानिँदैन।
विकासको महत्त्व
- क.मानिसको जीवनस्तर सुधार गर्न
- ख.नागरिकका अधिकार सुनिश्चित गर्न
- ग.शान्ति र सुरक्षाको प्रत्याभूति गर्न
- घ.स्रोतसाधनको उचित प्रयोग गर्न
- ङ.सामाजिक न्याय स्थापना गर्न, अर्थात् सबैलाई समान व्यवहार र अवसर दिन
तलकामध्ये कुन उदाहरणले विकासको सामाजिक पाटो देखाउँछ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
विकसित, विकासशील र अल्पविकसित देश
विकासको अवस्था हेरेर संसारका देशलाई प्रायः तीन समूहमा बाँडेर बुझिन्छ। विकासशील लाई विकासोन्मुख पनि भनिन्छ। दुवैको अर्थ विकासतर्फ अघि बढिरहेको भन्ने हो।
| विकसित देश | विकासशील देश | अल्पविकसित देश | |
|---|---|---|---|
| अर्थ | विकासको उच्च अवस्थामा पुगेका देश | विकासको बाटोमा अघि बढिरहेका तर तीव्र विकास भइनसकेका देश | विकसित र विकासशील देशको तुलनामा विकास न्यून भएका देश |
| उद्योग र रोजगारी | उद्योग धेरै, प्रायः सबैलाई रोजगारी | उद्योग बढ्दै, बेरोजगारी पनि छ | उद्योग थोरै, बेरोजगारी उच्च |
| शिक्षा र स्वास्थ्य | सबैको पहुँचमा | पहुँच बढ्दै | कमजोर |
| विज्ञान र प्रविधि | उच्चतम प्रयोग | प्रयोग बढ्दै | कम प्रयोग |
| अरू देशमाथि निर्भरता | कम | केही | उच्च |
| उदाहरण | अमेरिका, जापान, फ्रान्स | भारत, ब्राजिल, भुटान, नेपाल | बुरुन्डी, बुर्किना फासो, सोमालिया, नेपाल |
तालिकामा नेपाल दुई ठाउँमा छ। किन होला? “विकसित” र “विकासशील” भन्ने शब्द सबैले प्रयोग गर्छन्, तर तिनको एउटै आधिकारिक सूची छैन। अल्पविकसित देश भने संयुक्त राष्ट्रसङ्घले तोकेको आधिकारिक समूह हो। यो समूह विकासशील देशभित्रकै सबैभन्दा कमजोर देशको समूह हो। नेपाल विकासशील देश हो र अझै यो सूचीमा पनि छ।
संयुक्त राष्ट्रसङ्घले तीन आधारमा कुनै देशलाई अल्पविकसित मान्छ:
- क.प्रतिव्यक्ति आय, अर्थात् देशको कुल आम्दानीलाई मानिसको सङ्ख्याले भाग गर्दा आउने रकम
- ख.मानव सम्पत्ति, अर्थात् जनताको स्वास्थ्य र शिक्षाको अवस्था
- ग.आर्थिक र वातावरणीय जोखिम, अर्थात् बाढी, खडेरी वा बजारको उतारचढावले अर्थतन्त्र कति सजिलै हल्लिन्छ भन्ने कुरा
हरेक तीन वर्षमा यी आधारको समीक्षा हुन्छ। तीनमध्ये कम्तीमा दुई आधारमा लगातार दुई पटक तोकिएको स्तर नाघेपछि देशलाई सूचीबाट बाहिर निकाल्न सिफारिस गरिन्छ। यसलाई स्तरोन्नति भनिन्छ।
तलकामध्ये कुन भनाइ सही छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
नेपालमा विकासका सम्भावना
| क्षेत्र | सम्भावना |
|---|---|
| कृषि | तराई, उपत्यका र नदीका फाँटको मलिलो माटोमा अन्न, हिमाली क्षेत्रका घाँसे खर्कमा पशुपालन |
| जलस्रोत | नदीनालाबाट जलविद्युत्, सिँचाइ र खानेपानी |
| पर्यटन | हिमाल, ताल, वन्यजन्तु र सांस्कृतिक सम्पदा |
| उद्योग | कृषि, वन र खनिजमा आधारित उद्योग |
| जनशक्ति | सिप र शिक्षा दिएर तयार गर्न सकिने युवा जनशक्ति |
यी सबै सम्भावना एकअर्कासँग जोडिएका छन्। जलविद्युत्ले उद्योगलाई बिजुली दिन्छ। कृषिले उद्योगलाई कच्चा पदार्थ दिन्छ। सिपालु जनशक्तिबिना न उद्योग चल्छ, न पर्यटन। त्यसैले जनशक्तिलाई अरू सबै सम्भावना चलाउने साँचो मानिन्छ।
क्रियाकलाप
अभ्यास
विकास भनेको के हो?
उत्तर
विकासको महत्त्व उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर
विकसित र अल्पविकसित देशबिच फरक छुट्याउनुहोस्।
उत्तर
“विकास बहुआयामिक हुन्छ।” यस भनाइलाई प्रस्ट पार्नुहोस्।
उत्तर
पाठ २: विकासका पूर्वाधार
विकासका लागि चाहिने स्रोतसाधन र सेवा सुविधालाई विकासका पूर्वाधार भनिन्छ। अर्थात् समाजको आर्थिक, सामाजिक र सांस्कृतिक विकास गर्न आवश्यक सबै आधारभूत तत्त्व पूर्वाधार हुन्, जस्तै: शिक्षा, स्वास्थ्य, यातायात, सञ्चार, खानेपानी, ऊर्जा र जनशक्ति। कक्षा ७ मा शिक्षा, स्वास्थ्य, यातायात र सञ्चार पढिएका थिए। यहाँ खानेपानी, ऊर्जा र जनशक्ति पढिन्छ।
क. खानेपानी
पानीबिना मानिस बाँच्न सक्दैन। शुद्ध पानी पिउने मानिस मात्र शारीरिक र मानसिक रूपमा स्वस्थ र स्फूर्त रहन्छ। स्वस्थ मानिसले नै पढाइ, काम र समाजको विकासमा बढी योगदान गर्न सक्छ। दूषित पानीले झाडापखाला, हैजा, टाइफाइड र जन्डिस जस्ता रोग लाग्छन्। त्यसैले खानेपानी विकासको पूर्वाधार हो।
नेपाल जलस्रोतमा धनी देश हो। यहाँ सफा पानीका धेरै स्रोत छन्, तर खानेपानीको व्यवस्थापन राम्रो हुन सकेको छैन। केही गाउँमा अझै घरघरमा धारा पुगेको छैन। कतिपय ठाउँमा टाढाबाट पानी बोकेर ल्याउनुपर्छ। घरमा पुगेको पानी पनि सिधै पिउन योग्य नहुन सक्छ। सहरमा मानिस बढेअनुसार पानीको आपूर्ति बढ्न सकेको छैन। तराईका कतिपय ठाउँमा इनारको पानीमा आर्सेनिक, अर्थात् लामो समय पिउँदा छाला र शरीरमा रोग लगाउने विषालु तत्त्व भेटिएको छ।
आर्थिक सर्वेक्षण २०८१/८२ अनुसार करिब ९६.८५ प्रतिशत जनसङ्ख्यामा आधारभूत खानेपानी को पहुँच पुगेको छ। आधारभूत पहुँच भनेको पानी लिन जाँदा र आउँदा लाइन बस्ने समयसहित ३० मिनेटभित्र धारा, ट्युबेल, ढाकिएको इनार वा संरक्षित मुहान जस्ता सुधारिएको स्रोतबाट पानी पाउनु हो। तर यसले पानी शुद्ध छ भन्ने देखाउँदैन। घरमै आउने, चाहिएको बेला पाइने र दिसाजन्य जीवाणु तथा आर्सेनिक नभएको पानीलाई सुरक्षित खानेपानी भनिन्छ।
धारा घरमै भए पनि पानी उमालेर, फिल्टरले छानेर वा क्लोरिन हालेर पिउनु सुरक्षित हुन्छ। पानी राख्ने भाँडो छोपेर र सफा राख्नुपर्छ।
रामको घरमा धारा छ। धारामा दिनहुँ पानी आउँछ, तर पानीमा दिसाजन्य जीवाणु भेटिएको छ। रामको परिवारले कस्तो खानेपानी पाएको छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ख. ऊर्जा
काम गर्न सक्ने क्षमतालाई ऊर्जा भनिन्छ। दाउरा, कोइला, पानी, घाम, हावा, पेट्रोल, ग्यास र आणविक शक्ति ऊर्जाका स्रोत हुन्। खाना पकाउन दाउरा, कोइला, ग्यास, मटितेल र बिजुली चाहिन्छ। गाडी चलाउन पेट्रोल, डिजेल र बिजुली चाहिन्छ। घट्ट र मिल चलाउन पानी, बिजुली र डिजेल चाहिन्छ। आधुनिक यन्त्र र कलकारखाना ऊर्जाबिना चल्दैनन्।
ऊर्जाका स्रोत दुई किसिमका हुन्छन्। पानी, घाम र हावा जस्ता बारम्बार पाइरहने स्रोतलाई नवीकरणीय ऊर्जा भनिन्छ। पेट्रोल, डिजेल, कोइला र ग्यास जस्ता एक पटक बालेपछि सकिने स्रोतलाई अनवीकरणीय ऊर्जा भनिन्छ। नेपालमा पेट्रोलियम पदार्थ उत्पादन हुँदैन, त्यसैले पेट्रोल, डिजेल र खाना पकाउने ग्यास सबै आयात गरिन्छ। यसमा देशको धेरै पैसा विदेश जान्छ।
नेपालमा सबैभन्दा बढी सम्भावना भएको ऊर्जाको स्रोत जलस्रोत हो। आर्थिक सर्वेक्षण २०८२/८३ अनुसार वि.सं. २०८२ फागुनसम्म जलविद्युत्, सौर्य र अरू स्रोत गरी नेपालको कुल जडित विद्युत् क्षमता ४,१०५ मेगावाट पुगेको छ। करिब ९९.१ प्रतिशत जनसङ्ख्यामा बिजुलीको पहुँच पुगेको छ। ठुला जलविद्युत् आयोजना निर्माणाधीन छन्।
नेपालका धेरैजसो जलविद्युत् आयोजना नदीको बहाबमा चल्छन्। त्यसैले वर्षायाममा नदीमा पानी धेरै हुँदा बिजुली बढी निस्कन्छ र सुक्खायाममा कम। वर्षायाममा बढी भएको बिजुली नेपालले वि.सं. २०७८ देखि भारतको विद्युत् बजारमा र वि.सं. २०८१ देखि भारत हुँदै बङ्गलादेशमा बेच्न थालेको छ। क्षमताअनुसार बिजुली उत्पादन गर्न सके राष्ट्रिय आम्दानी बढ्छ। पेट्रोलियम पदार्थको सट्टा बिजुलीको चुलो र विद्युतीय गाडी चलाए आयात घट्छ र व्यापार घाटा, अर्थात् निर्यातभन्दा आयात बढी हुँदा हुने घाटा पनि कम हुन्छ।
ग. जनशक्ति
कुनै पनि काम गर्न चाहिने मानवीय शक्तिलाई जनशक्ति भनिन्छ। यसभित्र मानिसको सिप, श्रम र प्रविधिको ज्ञान पर्छन्। सिप र दक्षताका आधारमा जनशक्ति तीन किसिमको हुन्छ:
| जनशक्ति | अर्थ | उदाहरण |
|---|---|---|
| दक्ष | कुनै विषय वा क्षेत्रमा उच्च सिप, योग्यता र दक्षता हासिल गरेको | डाक्टर, इन्जिनियर, शिक्षक, पाइलट, लेखापाल |
| अर्धदक्ष | मध्यम स्तरको सिप र दक्षता भएको वा दक्ष बन्ने बाटोमा रहेको | सहायक स्वास्थ्यकर्मी, सब-इन्जिनियर, इलेक्ट्रिसियन, प्लम्बर, सिकर्मी |
| अदक्ष | आधारभूत सिप र दक्षता मात्र प्रयोग गर्ने | भारी बोक्ने, निर्माणस्थलमा इँटा र बालुवा ओसार्ने, खेतमा ज्याला मजदुरी गर्ने |
देश विकासका लागि तीनै किसिमका जनशक्ति चाहिन्छन्। एउटा पुल बनाउँदा इन्जिनियरले डिजाइन गर्छन्, सिपालु कालिगडले फलाम जोड्छन् र मजदुरले सामान ओसार्छन्। कुनै एक नभए पनि काम अड्किन्छ।
नेपालमा प्राविधिक शिक्षा र तालिम दिएर जनशक्ति तयार गरिँदै छ। तर देशमै पर्याप्त रोजगारी नहुँदा धेरै युवा विदेश जान्छन्। देशमा तयार भएको जनशक्ति देशको काममा नलागी विदेश जानुलाई जनशक्ति पलायन भनिन्छ। एकातिर देशमै कतिपय क्षेत्रमा दक्ष जनशक्ति पाइँदैन, अर्कातिर कतिपय सिप भएका मानिसले काम पाउँदैनन्। त्यसैले देशको आवश्यकता हेरेर जनशक्ति तयार गर्ने योजना चाहिन्छ। देशमै रोजगारी सिर्जना गरी उपलब्ध जनशक्ति प्रयोग गर्न सके देशको समग्र विकास हुन्छ।
मीनाले तीन वर्ष पढेर स्वास्थ्य सहायकको प्रमाणपत्र लिइन् र स्वास्थ्य चौकीमा काम गर्छिन्। उनी कस्तो जनशक्ति हुन्?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
क्रियाकलाप
अभ्यास
विकासका पूर्वाधार भनेको के हो?
उत्तर
नेपालमा खानेपानीको वर्तमान अवस्था उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर
नेपालको जनशक्ति पलायन रोक्ने उपायहरूको सूची बनाउनुहोस्।
उत्तर
दक्ष, अर्धदक्ष र अदक्ष जनशक्तिको उदाहरणसहित परिचय दिनुहोस्।
उत्तर
नेपालमा ऊर्जाको विकासले परनिर्भरतालाई कसरी घटाउन सकिन्छ, लेख्नुहोस्।
उत्तर
पाठ ३: सङ्घीय राज्यको अवधारणा
सङ्घीयता एउटा शासन प्रणाली हो। सङ्घीय व्यवस्थामा एउटै देश र एउटै राजनीतिक प्रणालीभित्र दुई वा दुईभन्दा बढी तहका सरकार हुन्छन्। पहिले केन्द्रमा रहेको शक्ति, अधिकार र स्रोत अब नेपालमा सङ्घ, प्रदेश र स्थानीय तहमा बाँडिएको छ। कुन तहले के काम गर्छ भन्ने कुरा संविधानमै लेखिएको छ।
नेपालको संविधानको धारा ५६ अनुसार नेपालको मूल संरचना सङ्घ, प्रदेश र स्थानीय तह गरी तीन तहको छ। यी तीनै तहले संविधान र कानुनबमोजिम राज्यशक्तिको प्रयोग गर्छन्।
संसारका अरू सङ्घीय देशमा पनि सरकारका तह हुन्छन्। संयुक्त राज्य अमेरिका र भारतमा संविधानले मुख्य रूपमा दुई तहबिच, अर्थात् केन्द्र र राज्यबिच अधिकार बाँडेको छ। त्यहाँ स्थानीय निकायले अधिकार प्रायः राज्यका कानुनबाट पाउँछन्। नेपाल र स्विट्जरल्यान्डमा भने तीन तहका सरकार छन्।
सङ्घीय राज्यको महत्त्व
सङ्घीय राज्यमा जनतालाई चाहिने धेरै सेवा आफ्नो नजिकको सरकारबाट पाइन्छ। साधनस्रोत र अधिकारमा जनताको पहुँच बढ्छ। अधिकार तल्लो तहसम्म बाँडिँदा, अर्थात् विकेन्द्रीकरण हुँदा विकासमा जनताको सहभागिता बढ्छ। सङ्घीय राज्यको महत्त्व यस्तो छ:
- क.सामाजिक विविधताको सम्मान: समाज फरक विचार, धर्म, जातजाति, भाषा, लिङ्ग र पेसाका मानिस मिलेर बनेको हुन्छ। सङ्घीय व्यवस्थाले यी सबै विविधतालाई राज्यको मूल धारमा समेट्छ। यसले समान अधिकार र पहुँच सुनिश्चित गर्छ र राज्य व्यवस्थालाई लोकतान्त्रिक बनाउँछ।
- ख.सन्तुलित र समानुपातिक विकास: सङ्घ, प्रदेश र स्थानीय सरकारले आफ्नो संवैधानिक अधिकार प्रयोग गरी आफ्नो क्षेत्रभित्र विकासका काम गर्छन्। यसरी देशका सबै भागमा विकास पुग्छ र विकास सन्तुलित हुन्छ।
- ग.सामाजिक न्याय: सबै वर्ग, धर्म, लिङ्ग, क्षेत्र, जातजाति र अपाङ्गता भएका व्यक्ति सांस्कृतिक, राजनीतिक र आर्थिक अधिकारका समान हकदार हुन्छन्। पछि परेका नागरिकका लागि आरक्षण, अर्थात् केही पद वा सिट छुट्याउने व्यवस्था हुन्छ। सबैको समान अवसर र सहभागिताले सामाजिक न्याय कायम हुन्छ।
- घ.अवसरको न्यायोचित वितरण: सबै तहका सरकारले सबै वर्ग, क्षेत्र, भाषा, धर्म र जातिलाई समेट्छन्। सबैले शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी, यातायात र सञ्चारका अवसर पाउँछन्।
- ङ.सेवा सुविधामा सहज पहुँच: धेरै सेवा प्रदेश र स्थानीय तहबाटै पाइन्छन्। सानो कामका लागि टाढाको सदरमुकाम वा राजधानी धाउनुपर्दैन। यसले मिहिनेत, समय र खर्च बचाउँछ।
- च.शासनमा समानुपातिक सहभागिता: सङ्घीयताले फरक क्षेत्र, वर्ग, लिङ्ग, जातजाति, धर्म र अपाङ्गता भएका व्यक्तिलाई शासनमा उनीहरूको सङ्ख्याअनुसार सहभागी हुने अवसर दिन्छ।
पहिले जन्मदर्ता र नागरिकताको सिफारिसका लागि टाढाको सदरमुकाम धाउनुपर्थ्यो। अहिले यी काम आफ्नै वडा कार्यालयबाट हुन्छन्। यसले सङ्घीय राज्यको कुन महत्त्व देखाउँछ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
क्रियाकलाप
अभ्यास
सङ्घीय राज्य भन्नाले के बुझिन्छ, लेख्नुहोस्।
उत्तर
सङ्घीय राज्यको महत्त्व उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर
सङ्घीयताले नागरिकमा राष्ट्रप्रति अपनत्व बढाउँछ, कसरी? आफ्नो विचार लेख्नुहोस्।
उत्तर
पाठ ४: स्थानीय, प्रादेशिक र सङ्घीय सरकार
एउटा टेलिभिजनको सवालजवाफ कार्यक्रममा एक पत्रकार र एक संविधानविद्बिच “नेपालको सङ्घीय राज्यको स्वरूप” विषयमा कुराकानी भयो। संविधानविद् संविधानका विज्ञ हुन्।
पत्रकार:नमस्कार दर्शकवृन्द! आजको सवालजवाफ कार्यक्रममा संविधानविद्लाई हार्दिक स्वागत छ।
संविधानविद्:नमस्कार! यस कार्यक्रममा बोलाउनुभएकामा धन्यवाद।
पत्रकार:नेपालको सङ्घीय राज्यको स्वरूपबाट सुरु गरौँ। यसबारे केही प्रस्ट पारिदिनुहुन्छ कि?
संविधानविद्:नेपालमा तीन तहको सङ्घीय संरचना छ: सङ्घ, प्रदेश र स्थानीय तह। यी तीनै तहले संविधान र कानुनबमोजिम राज्यशक्तिको प्रयोग गर्छन्। सङ्घीय सरकार केन्द्रमा हुन्छ र देशभरि शासन गर्छ। रक्षा, परराष्ट्र सम्बन्ध, राष्ट्रिय सरोकारका विषयमा सन्धिसम्झौता र ठुला विकास आयोजना यसका काम हुन्।
पत्रकार:अब प्रदेश सरकारबारे पनि बताइदिनुहोस्।
संविधानविद्:प्रदेश सरकार हरेक प्रदेशमा हुन्छ। यसले आफ्नो प्रदेशभित्र मात्र राज्यशक्तिको प्रयोग गर्छ। अहिले सात प्रदेशमा सात प्रदेश सरकार छन्। तिनले संविधान र कानुनले तोकेका काम गर्छन्।
पत्रकार:स्थानीय सरकार कस्तो सरकार हो?
संविधानविद्:स्थानीय सरकार जनताको सबैभन्दा नजिकको सरकार हो। यसले जनताका दैनिक आवश्यकता र सेवा सुविधा पूरा गर्छ। हरेक गाउँपालिका र नगरपालिकामा एउटा स्थानीय सरकार हुन्छ। नेपालमा यस्ता ७५३ स्थानीय सरकार छन्।
पत्रकार:यसको अर्थ देशमा तीन तहका सरकार छन् र तिनको अधिकारक्षेत्र संविधानले तोकेको छ। जनताको हितलाई सबैभन्दा माथि राखेर तीनै तहले मिलेर काम गर्नुपर्छ। यही निष्कर्ष हो, होइन त?
संविधानविद्:हो, तपाईँको निष्कर्ष सही छ। संविधानको धारा २३२ ले पनि तीन तहबिचको सम्बन्ध सहकारिता, सहअस्तित्व र समन्वय को सिद्धान्तमा आधारित हुने भनेको छ।
पत्रकार:व्यस्त समयमा पनि समय दिनुभएकामा धेरै धन्यवाद। आजको कार्यक्रम यहीँ समाप्त हुन्छ।
तीन तहका सरकार र तिनका काम
संविधानका अनुसूचीमा हरेक तहको अधिकारको सूची छ। अनुसूची ५ मा सङ्घका, अनुसूची ६ मा प्रदेशका र अनुसूची ८ मा स्थानीय तहका एकल अधिकार छन्। केही काम दुई वा तीनै तहले मिलेर गर्छन्। तिनलाई साझा अधिकार भनिन्छ (अनुसूची ७ र ९), जस्तै: खानेपानी, स्वास्थ्य, कृषि र विपद् व्यवस्थापन।
| सरकार | सङ्ख्या | कहाँ शासन गर्छ | केही मुख्य काम |
|---|---|---|---|
| सङ्घीय सरकार | १ | सिङ्गो देशमा | रक्षा र सेना, परराष्ट्र सम्बन्ध, सन्धिसम्झौता, मुद्रा र केन्द्रीय बैङ्क, नागरिकता र राहदानी, राष्ट्रिय राजमार्ग, अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल, ठुला राष्ट्रिय आयोजना |
| प्रदेश सरकार | ७ | आफ्नो प्रदेशभित्र | प्रदेश प्रहरी र शान्ति सुरक्षा, प्रदेश राजमार्ग, प्रदेशस्तरका विश्वविद्यालय, प्रदेश लोकसेवा आयोग, प्रदेशभित्रको व्यापार, गुठी व्यवस्थापन |
| स्थानीय सरकार | ७५३ | आफ्नो गाउँपालिका वा नगरपालिकाभित्र | आधारभूत र माध्यमिक शिक्षा, आधारभूत स्वास्थ्य र सरसफाइ, स्थानीय सडक, नगर प्रहरी, सम्पत्ति कर, ज्येष्ठ नागरिक र अपाङ्गता भएका व्यक्तिको व्यवस्थापन |
तपाईँलाई विदेश पढ्न जान राहदानी चाहियो। राहदानी जारी गर्ने अधिकार कुन सरकारको हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
क्रियाकलाप
अभ्यास
नेपालमा संविधानअनुसार कति तहका सरकार छन्? ती कुन कुन हुन्?
उत्तर
सङ्घीय सरकारको कुनै चारओटा काम लेख्नुहोस्।
उत्तर
यदि तपाईँ स्थानीय सरकारको प्रमुख हुनुभयो भने के के काम गर्नुहुन्छ? ती कामको सूची बनाउनुहोस्।
उत्तर
पाठ ५: मेरो प्रदेश
काठमाडौँका आर्यनले आफ्नो साथी सदीक्षालाई एउटा चिठी लेखे। सदीक्षाले उनको प्रदेशबारे जान्न चाहेकी थिइन्। चिठी यस्तो छ:
मिति: २०७९/०३/११
तारकेश्वर, काठमाडौँप्रिय मित्र सदीक्षा,
सप्रेम नमस्कार!म यहाँ सन्चै छु। तिमी पनि सन्चै छौ होला। तिम्रो चिठीमा मेरो प्रदेशबारे सोधेकी रहिछौ। तिम्रो जिज्ञासा पूरा गर्न यो चिठी लेख्दै छु।
म बागमती प्रदेशमा बस्छु। यस प्रदेशको राजधानी मकवानपुरको हेटौँडा हो। यसको पूर्वमा कोशी प्रदेश, दक्षिणमा मधेश प्रदेश र भारत, उत्तरमा चीन र पश्चिममा गण्डकी प्रदेश छन्। यस प्रदेशमा १३ जिल्ला छन्। ७४ गाउँपालिका, ४१ नगरपालिका, १ उपमहानगरपालिका र ३ महानगरपालिका गरी जम्मा ११९ स्थानीय तह छन्।
बागमती प्रदेशको क्षेत्रफल २०,३०० वर्ग किलोमिटर छ। यो नेपालको कुल क्षेत्रफलको १३.७९ प्रतिशत हो। यसको धेरैजसो भूभाग पहाडी र हिमाली क्षेत्रमा पर्छ। दक्षिणको केही भाग भित्री मधेसमा पर्छ। यहाँ हिमालय, महाभारत र चुरे पर्वतशृङ्खला छन्। नदीबेँसी, उपत्यका, समथर भूभाग र टार पनि छन्। जुगल, गौरीशङ्कर, गणेश र लाङटाङ यहाँका मुख्य हिमचुचुरा हुन्। सुनकोसी, तामाकोसी, इन्द्रावती, त्रिशूली, नारायणी र बागमती मुख्य नदी हुन्। इन्द्रसरोवर, च्छो रोल्पा, गोसाइँकुण्ड, नन्दभाउजू र बिसहजारी ताल यहीँ छन्।
बागमती प्रदेशमा सामाजिक र सांस्कृतिक विविधता छ। हिमाली क्षेत्रमा शेर्पा, तामाङ लगायतको बसोबास छ। पहाड र भित्री मधेसमा ब्राह्मण, क्षेत्री, दलित, तामाङ, नेवार, मगर, थारू, चेपाङ, माझी, दनुवार लगायतको बसोबास छ। बसाइँसराइले गर्दा सहरमा अहिले सबै जातिका मानिस बस्छन्। जनगणना २०७८ अनुसार यस प्रदेशको जनसङ्ख्या ६१,१६,८६६ छ। यो नेपालको कुल जनसङ्ख्याको २०.९७ प्रतिशत हो। यहाँ नेपाली, तामाङ, नेपाल भाषा, मगर, थारू, मैथिली, गुरुङ र चेपाङ लगायतका भाषा बोलिन्छन्। हिन्दु, बौद्ध, इस्लाम, इसाई, जैन लगायतका धर्म मान्ने मानिस बस्छन्।
यहाँका मानिसको मुख्य पेसा कृषि हो। धान, गहुँ र मकै उत्पादन हुन्छन्। पशुपालन, तरकारी खेती, फलफूल खेती र कुखुरापालन आम्दानीका मुख्य स्रोत हुन्। केही मानिस पर्यटन व्यवसायमा छन्। काठमाडौँ उपत्यकाका ऐतिहासिक र सांस्कृतिक सम्पदा, लाङटाङ र चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज मुख्य पर्यटकीय स्थल हुन्। बालाजु, पाटन र हेटौँडामा औद्योगिक क्षेत्र छन्। काठमाडौँ, पाटन, हेटौँडा, नारायणगढ र बनेपा मुख्य व्यापारिक केन्द्र हुन्। अरनिको, पृथ्वी, पूर्व–पश्चिम, बी.पी. र पासाङल्हामु राजमार्गले यहाँको आर्थिक गतिविधिमा ठुलो योगदान दिएका छन्। त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल पनि यसै प्रदेशको काठमाडौँमा छ।
यो चिठीले तिम्रो जिज्ञासा पूरा गर्ला भन्ने आशा छ। तिमीले पनि आफ्नो प्रदेशबारे लेखेर पठाउनेछौ भन्ने आशा गर्दै बिदा हुन्छु।
तिम्रो प्रिय मित्र
आर्यन
आर्यनको चिठीमा प्रदेशको परिचय एउटा क्रममा आएको छ: कहाँ पर्छ र छिमेकमा को छन् (भौगोलिक अवस्थिति), कति जिल्ला र स्थानीय तह छन् (प्रशासनिक संरचना), कस्तो भूभाग, हिमाल, नदी र ताल छन् (भौगोलिक अवस्था), कस्ता मानिस, भाषा र धर्म छन् (सामाजिक र सांस्कृतिक अवस्था), र मानिस के काम गर्छन् (आर्थिक अवस्था)। आफ्नो प्रदेशबारे लेख्दा पनि यही क्रम अपनाउन सकिन्छ।
बागमती प्रदेशका ११९ स्थानीय तहमध्ये महानगरपालिका कति छन्?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
प्रदेशका विकास कार्यक्रम
कक्षा ८ का विद्यार्थीले कोशी र सुदूरपश्चिम प्रदेशका एक एकओटा विकास कार्यक्रमबारे खोजी गरेर यस्तो विवरण तयार पारे:
कोशी प्रदेश: तमोर करिडोर सडक
तमोर करिडोर सुनसरीको चतराबाट धनकुटाको मूलघाट र पाँचथरको माझीटार हुँदै ताप्लेजुङको ओलाङचुङगोला र चीनसँगको सिमानामा रहेको तिप्ताला नाकासम्म पुग्ने उत्तर–दक्षिण सडक हो। चतरादेखि ओलाङचुङगोलासम्म मात्र यसको लम्बाइ २३८ किलोमिटर छ। यो सडक बनाउने काम वि.सं. २०६५ मा सुरु भएको थियो। यसको मुख्य उद्देश्य कोशी प्रदेशका पहाडी र हिमाली जिल्लालाई छोटो बाटोले तराईसँग जोड्नु हो। पूरा भएपछि यसले चीन र भारतबिच व्यापारका लागि छोटो बाटो पनि दिने अपेक्षा छ।
मूलघाटदेखि पाँचथरको सवाखोलासम्मको ५२ किलोमिटर खण्ड वि.सं. २०७४ माघमा सञ्चालनमा आयो। अहिले मूलघाटदेखि पाँचथरको गणेशचोकसम्मको ११० किलोमिटर सडक कालोपत्र भइरहेको छ। यो सडक भएर पाँचथरबाट विराटनगर पुग्न करिब ६ घण्टा लाग्छ। मेची राजमार्ग हुँदै जाँदा कम्तीमा ९ घण्टा लाग्छ। तर आयोजनामा समयमै बजेट नआउँदा काम प्रभावित भएको छ। (स्रोत: द काठमाडौँ पोस्ट, वि.सं. २०७४ माघ १६; कान्तिपुर, वि.सं. २०८२ वैशाख १४)
सुदूरपश्चिम प्रदेश: “सानै छु, बढ्न देऊ; बालविवाह होइन, पढ्न देऊ” अभियान
सुदूरपश्चिम प्रदेश सरकारले आर्थिक वर्ष २०८१/८२ को बजेटमार्फत बालविवाहविरुद्ध यो अभियान घोषणा गरेको थियो। स्थानीय तहसँगको साझेदारीमा चल्ने यस अभियानका लागि त्यो वर्ष दुई करोड रुपियाँ छुट्याइएको थियो। अभियानमा प्रदेशका करिब १० हजार किशोर र किशोरीलाई यौन हिंसा र बालविवाहबारे सचेत गराउने लक्ष्य थियो। प्रदेश सरकारले आर्थिक वर्ष २०८३/८४ को बजेटमा पनि एक करोड रुपियाँ छुट्याएर यो अभियानलाई निरन्तरता दिएको छ। (स्रोत: शुक्लाफाँटा खबर, वि.सं. २०८१ असार ३; नेपाल न्युज, वि.सं. २०८३ असार २)
नेपालमा विवाह गर्न केटा र केटी दुवैको उमेर २० वर्ष पूरा भएको हुनुपर्छ। यसभन्दा कम उमेरमा गरिने विवाह बालविवाह हो र कानुनअनुसार अपराध हो।
क्रियाकलाप
अभ्यास
तपाईँको प्रदेशको भौगोलिक अवस्थितिबारे एक अनुच्छेद तयार गर्नुहोस्।
उत्तर
तपाईँको प्रदेशको प्रशासनिक संरचना कस्तो छ, लेख्नुहोस्।
उत्तर
तपाईँको प्रदेशका मुख्य आर्थिक गतिविधिहरू के के हुन्, लेख्नुहोस्।
उत्तर
“सामाजिक सांस्कृतिक विविधतामा एकता, मेरो प्रदेशको विशेषता” शीर्षकमा वक्तृता तयार पार्नुहोस्।
उत्तर
यस विषयक्षेत्रको क्विज खेल्नुहोस्: समाज र संस्कृति (कक्षा ६–१०) →
पुस्तकका सबै प्रश्नको अभ्यास गर्नुहोस्; नमिलेका प्रश्न छुट्टै देखिन्छन् →
यो पाठ्यपुस्तकको सहायक सामग्री हो, पाठ्यपुस्तकको सट्टा होइन। विद्यालयमा पढाइने पुस्तक नै पढ्नुहोस् र कुनै कुरा फरक परे शिक्षकको कुरा मान्नुहोस्। गल्ती भेटे हामीलाई भन्नुहोस्।