परीक्षा अभ्यास

आफ्नो र अरूको भन्ने भेद नगरी सबैलाई एउटै नियम लगाउने, जसको गल्ती हो उसलाई गल्ती र जसको हक हो उसलाई हक दिने व्यवहारलाई न्यायिक व्यवहार भनिन्छ। जस्तै: आफ्नै बाख्राले छिमेकीको बाली खाँदा सन्तलाल काकाले श्रीमतीलाई माफी माग्न लगाए र क्षतिपूर्ति दिने कुरा गरे।

• क.विवादमा दुवै पक्षका कुरा ध्यान दिएर सुन्ने
• ख.नाता, जात, धर्म, लिङ्ग वा धनी गरिब हेरेर पक्षपात नगर्ने
• ग.आफ्नो वा आफ्नाको गल्ती स्विकार्ने र माफी माग्ने
• घ.अरूलाई पुगेको हानिको क्षतिपूर्ति दिने
• ङ.सत्य बोल्ने र झुटो गवाही नदिने
• च.पीडितको पक्षमा अडिग रहने तर अर्को पक्षलाई पनि विश्वासमा लिने
• छ.दुवै पक्षलाई चित्त बुझ्ने समाधान खोज्ने

रिस, चिन्ता, डर र तनावबाट मुक्त भएर मन शान्त, स्थिर र सन्तुलित हुनुलाई मानसिक शान्ति भनिन्छ। मानसिक शान्ति भएको मानिसले सोचेर निर्णय गर्छ र अरूसँग राम्रो व्यवहार गर्छ। योग, ध्यान, व्यायाम, सङ्गीत, सकारात्मक सोच र परिवारसँगको मेलमिलापले मानसिक शान्ति कायम राख्न मदत गर्छन्।

शान्त र संयमित व्यक्ति रिसको झोकमा अरूलाई गाली गर्दैन र चोट पुग्ने कुरा बोल्दैन। ऊ अरूका कुरा धैर्य गरेर सुन्छ, त्यसैले मानिस उसलाई आफ्ना समस्या निर्धक्क सुनाउँछन्। विवाद पर्दा उसले झगडा बढाउँदैन, बरु मिलाउने बाटो खोज्छ। उसको बोली र व्यवहारमा भर पर्न सकिन्छ। उसको साथमा रहँदा वातावरण पनि शान्त र रमाइलो हुन्छ। जस्तै: सन्तलालका दाजुले शान्त भएर दुवैको कुरा सुनेकाले भाइ र बुहारी दुवैले उनको सल्लाह माने। त्यसैले मेरो विचारमा शान्त र संयमित व्यक्तिलाई सबैले विश्वास र सम्मान गर्छन्।

अरूको प्रगति देखेर डाह गर्नु ईर्ष्या हो। अरूको नराम्रो चिताउनु अहित सोच्नु हो। मेरो विचारमा यो बानी राम्रो नहुनाका कारण यस्ता छन्:

• क.ईर्ष्या गर्ने मानिस आफैँ सधैँ अशान्त र दुःखी रहन्छ।
• ख.अरूको अहित सोच्दा आफ्नो समय र शक्ति आफ्नो प्रगतिमा होइन, अरूको खुट्टा तान्नमा खर्च हुन्छ।
• ग.यसले साथी, छिमेकी र परिवारबिचको सम्बन्ध बिगार्छ र झगडा निम्त्याउँछ।
• घ.समाजमा अविश्वास बढ्छ र मिलेर गर्ने काम अघि बढ्दैन।
• ङ.अरूको सफलताबाट सिक्नुको सट्टा डाह गर्दा आफ्नै विकास रोकिन्छ।

त्यसैले अरूको प्रगतिमा खुसी हुनु र त्यसबाट प्रेरणा लिनु राम्रो बानी हो।

जीवजन्तु पनि हामीजस्तै भोक, डर र पीडा अनुभव गर्छन्। तिनलाई पनि दुःख नपाई बाँच्ने हक छ। जीवजन्तुलाई दुःख दिनु राम्रो नहुनाका कारण:

• क.बिनाकारण अरूलाई पीडा दिनु हिंसा हो र यो मानवताविपरीत हो।
• ख.जनावरलाई दुःख दिने बानी भएको मानिसमा अरूको पीडाप्रति संवेदना घट्दै जान्छ। पछि उसले मानिसलाई पनि दुःख दिन सक्छ।
• ग.गाईभैँसी, कुकुर, घोडा जस्ता जनावरले हामीलाई दुध, सुरक्षा र श्रम दिन्छन्; तिनलाई दुःख दिनु कृतघ्नता हो।
• घ.चरा, मौरी र अरू जीवजन्तुले प्रकृतिको सन्तुलन कायम राख्छन्; तिनलाई हानि गर्दा अन्त्यमा मानिसलाई नै हानि हुन्छ।
• ङ.अरिङ्गालको गोलामा ढुङ्गा हान्दा वा जनावर जिस्काउँदा आफैँलाई पनि टोक्ने, हान्ने खतरा हुन्छ।

त्यसैले जीवजन्तुप्रति दया राख्नु असल मानिसको गुण हो।

• क.रिसको झोकमा नबोली पहिले शान्त हुने।
• ख.विवादमा परेका सबैका कुरा ध्यान दिएर सुन्ने।
• ग.आफ्नो गल्ती भए स्विकार्ने र माफी माग्ने।
• घ.घरका ठुला वा सबैले विश्वास गर्ने व्यक्तिलाई बिचमा राखेर कुरा मिलाउने।
• ङ.दोष खोज्नुको सट्टा समस्याको समाधान खोज्ने।
• च.सबैलाई चित्त बुझ्ने निर्णय गर्ने र त्यो पालना गर्ने।
• छ.तनाव घटाउन योग, ध्यान, व्यायाम गर्ने र परिवारसँग रमाइलो समय बिताउने।

जस्तै: सन्तलालका दाजुले भाइ र बुहारी दुवैका कुरा सुनेर, दुवैलाई शान्तसँग सम्झाएर परिवारमा मेलमिलाप ल्याए।

भेजा मगर समुदायको पहिचान दिने मौलिक सामाजिक परम्परा हो। यसको अर्थ “म मेरा दाजुभाइ खलकसँगै छु” भन्ने हो। कुनै परिवारमा संस्कार गर्नुपर्दा सरोभाइ (आफ्नै वंशका दाजुभाइ) ले गच्छेअनुसार नगद र जिन्सी सामान उठाएर दिन्छन्। यसले मगर समुदायका सांस्कृतिक, धार्मिक र सामाजिक काम चलाउन सघाउँछ। सहयोग, सहकार्य र मेलमिलाप यसका विशेषता हुन्।

• क.पैसा नभए पनि श्रम साटेर रोपाइँ, गोडमेल र बाली भित्र्याउने काम समयमै सकिन्छ।
• ख.ज्यालामा खर्च हुने पैसा बच्छ।
• ग.मिलेर काम गर्दा काम छिटो र रमाइलो हुन्छ।
• घ.छिमेकीबिच सहयोग, सद्भाव र विश्वास बढ्छ।
• ङ.समुदायमा एकता र सामूहिक भावना बलियो हुन्छ।

दुवैमा मिल्ने कुरा: दुवैले समुदायलाई एकै ठाउँमा ल्याउँछन्, सहयोग र एकता बढाउँछन् र आफ्नो समुदायको पहिचान जोगाउँछन्।

ढिकुरमा थकाली समुदायका सदस्यले तोकिएको रकम नियमित रूपमा जम्मा गर्छन्। जम्मा भएको एकमुष्ट रकम आवश्यकता र सहमतिका आधारमा एक जना सदस्यले पाउँछन्। पालैपालो गर्दै तोकिएको समयभित्र सबै सदस्यले एकमुष्ट रकम पाउँछन्। यसरी बैङ्कबाट ऋण नलिई पनि व्यापार, होटल वा उद्योग सुरु गर्न चाहिने पुँजी जुटाउन सकिन्छ। यसले बचत गर्ने बानी पनि बसाल्छ। ढिकुरले पुँजी निर्माण गरी व्यापार र अरू आर्थिक काम चलाउन सघाउने भएकाले यो थकालीहरूको आर्थिक गतिविधि सञ्चालन गर्ने परम्परागत प्रचलन हो।

• क.जातिभित्रका झैझगडा अदालत नपुगी समुदायमै मिल्छन्।
• ख.जन्मदेखि मृत्युसम्मका संस्कार र चाडपर्वका भोजभतेरको व्यवस्थापन सजिलो हुन्छ।
• ग.समुदायको सामाजिक, धार्मिक र सांस्कृतिक काममा एउटा अगुवाको नेतृत्व पाइन्छ, जसले एकता बढाउँछ।

• क.बडघर हरेक वर्ष माघीमा गाउँका सदस्यको सहमतिले छानिन्छन्, त्यसैले यसमा सबैको सहभागिता हुन्छ।
• ख.गाउँका झैझगडा गाउँमै मिलाइन्छन्।
• ग.सडक, कुलो जस्ता विकास निर्माणका काम सामूहिक रूपमा गराइन्छन्।
• घ.विवाह, पूजापाठ र थारू परम्परा तथा संस्कृतिको संरक्षण हुन्छ।

धेरै संस्कृति भएको देशलाई बहुसांस्कृतिक देश भनिन्छ। वि.सं. २०७८ को जनगणनाअनुसार नेपालमा १४२ जातजाति र १२४ मातृभाषा छन्। यहाँ हिन्दु, बौद्ध, किरात, इस्लाम, इसाई लगायतका धर्म मानिन्छन्। हरेक जातजातिका जन्म, विवाह र मृत्यु संस्कार फरक छन्, जस्तै: यादव समुदायमा छैटौँ दिनमा छठियार हुन्छ, चेपाङ समुदायमा एघारौँ दिनमा न्वारान हुन्छ। मुसलमान र कुसुन्डा समुदायमा शव गाडिन्छ भने यादव र मुसहर समुदायमा जलाइन्छ। चाडपर्व, भेषभूषा, खानपान र परम्परा पनि फरक छन्। यति धेरै संस्कृति एउटै देशमा मिलेर रहेकाले नेपाललाई बहुसांस्कृतिक देश भनिएको हो।

दुवैमा मिल्ने कुरा: दुवैमा सगोत्री विवाह गरिँदैन, शव जलाइन्छ र १३ औँ दिनमा किरिया सकिन्छ। फरक कुरा: यादवमा छैटौँ दिनमा छठियार हुन्छ भने ब्राह्मणमा एघारौँ दिनमा न्वारान हुन्छ।

• क.यिनले हरेक जातिको छुट्टै पहिचान दिन्छन्।
• ख.संस्कारमा परिवार र समुदाय भेला हुँदा आपसी सम्बन्ध र एकता बलियो हुन्छ।
• ग.पुर्खाका ज्ञान, सिप, भाषा र मूल्यमान्यता नयाँ पुस्तामा सर्छन्।
• घ.जीवनका मुख्य घडी (जन्म, विवाह, मृत्यु) मा मानिसलाई साथ र सान्त्वना मिल्छ।
• ङ.फरक फरक संस्कारले नेपालको सांस्कृतिक विविधता र विश्वमा पहिचान बनाउँछन्।
• च.संस्कृति हेर्न आउने पर्यटकले स्थानीय आम्दानी पनि बढाउँछन्।

• क.आफ्नो परिवारका संस्कारको अर्थ र विधि हजुरबुबा हजुरआमासँग सोधेर सिक्छु र लेखेर राख्छु।
• ख.संस्कार र चाडपर्वमा सक्रिय रूपमा सहभागी हुन्छु।
• ग.आफ्नो मातृभाषा बोल्छु र त्यसका गीत र कथा सिक्छु।
• घ.अरू जातिका संस्कारको पनि सम्मान गर्छु र तिनबारे जान्ने प्रयास गर्छु।
• ङ.खर्चिलो वा हानिकारक पक्ष हटाउन तर राम्रो पक्ष जोगाउन परिवारसँग छलफल गर्छु।
• च.विद्यालयका सांस्कृतिक कार्यक्रममा आफ्नो समुदायको गीत, नाच र परिकार प्रस्तुत गर्छु।

वि.सं. २०७८ को जनगणनाअनुसार मान्ने मानिसको सङ्ख्याको क्रममा:

• क.हिन्दु
• ख.बौद्ध
• ग.इस्लाम
• घ.किरात
• ङ.इसाई
• च.प्रकृति
• छ.बोन
• ज.जैन
• झ.सिख
• ञ.बहाई

मिल्ने कुरा: दुवै धर्मले दान, दया, अहिंसा र सत्यलाई महत्त्व दिन्छन्। स्वयम्भू र पशुपतिनाथ लगायतका धेरै स्थलमा दुवै धर्मावलम्बी पूजा गर्छन्।

किरात धर्मावलम्बी प्रकृतिलाई पूजा गर्छन्। राई, लिम्बू, याक्खा, सुनुवार लगायतका समुदाय किरात धर्म मान्छन्। उँभौली र उँधौली उनीहरूका मुख्य चाड हुन्। वैशाख पूर्णिमातिर चराचुरुङ्गी र मानिस बेँसीबाट लेकतिर उक्लने बेला उँभौली र मङ्सिर पूर्णिमातिर लेकबाट बेँसी झर्ने बेला उँधौली मनाइन्छ। यी चाडमा राई समुदायले ढोल र झ्याम्टा बजाउँदै गोलो घेरा बनाएर साकेला नाच्छन्। लिम्बू समुदायले हात समातेर धान नाच नाच्छन्। मुन्धुम उनीहरूको धार्मिक ग्रन्थ हो, जुन पुस्तौँदेखि मुखैमुख सर्दै आएको छ। यी क्रियाकलापले प्रकृतिप्रतिको सम्मान, खेतीपातीको चक्र र समुदायको एकता झल्काउँछन्।

उत्तर आफ्नो समुदायअनुसार लेख्नुपर्छ। उदाहरणका लागि:

• क.दसैँमा टाढा बस्ने परिवारका सदस्य घर फर्केर ठुलाबडाबाट टीका थाप्छन्; यसले नातागोता जोडिन्छ।
• ख.तिहारमा देउसी भैलो खेल्दा गाउँका सबै घरमा पुगिन्छ र छिमेकीबिच चिनजान बढ्छ।
• ग.इदमा मुस्लिम छिमेकीले सेवई खुवाउँछन् र अरू धर्मका साथी पनि शुभकामना दिन जान्छन्।
• घ.मन्दिर, गुम्बा वा मस्जिदको मर्मत र जात्राको तयारी सबै मिलेर गर्दा एकता बढ्छ।
• ङ.धार्मिक भजन, मेला र भोजमा सबै जातजाति सँगै बस्दा भेदभाव घट्छ।

एउटै ठाउँ, समूह वा देशमा धेरै किसिमका कुरा हुनुलाई विविधता भनिन्छ। जस्तै: नेपालमा तराई, पहाड र हिमाल (भौगोलिक), १४२ जातजाति (जातीय), १२४ मातृभाषा (भाषिक), दशभन्दा बढी धर्म (धार्मिक) र फरक फरक पेसा तथा आयस्तर (आर्थिक) को विविधता छ।

बहुभाषिक: वि.सं. २०७८ को जनगणनाअनुसार नेपालमा १२४ मातृभाषा बोलिन्छन्। नेपाली, मैथिली, भोजपुरी, थारू, तामाङ र बज्जिका सबैभन्दा धेरै बोलिने छ मातृभाषा हुन्। संविधानले सबै मातृभाषालाई राष्ट्रभाषा मानेको छ।

बहुधार्मिक: यहाँ हिन्दु, बौद्ध, इस्लाम, किरात, इसाई, प्रकृति, बोन, जैन, सिख र बहाई धर्म मान्ने मानिस छन्। मन्दिर, गुम्बा, मस्जिद, चर्च र गुरुद्वारा सबै यहाँ छन्।

बहुजातीय: यहाँ १४२ जातजाति छन्। क्षेत्री, ब्राह्मण, मगर, थारू, तामाङ, नेवार, कामी, मुसलमान, यादव, राई ठुला जाति हुन् भने कुसुन्डा, राउटे जस्ता साना जाति पनि छन्।

यसरी धेरै भाषा, धर्म र जाति भएकाले नेपाल बहुभाषिक, बहुधार्मिक र बहुजातीय देश हो।

संविधानअनुसार नेपालमा बोलिने सबै मातृभाषा राष्ट्रभाषा हुन्। तीमध्ये आठओटा:

• क.नेपाली
• ख.मैथिली
• ग.भोजपुरी
• घ.थारू
• ङ.तामाङ
• च.नेपाल भाषा
• छ.मगर
• ज.लिम्बू

(अवधी, बज्जिका, डोटेली, गुरुङ, राई भाषाहरू, शेर्पा, उर्दु आदि पनि राष्ट्रभाषा हुन्।)

नेपालमा भूगोल, धर्म, जाति, भाषा, संस्कृति र पेसाको ठुलो विविधता छ। तराई, पहाड र हिमालमा फरक जीवनशैली छ। १४२ जातजाति र १२४ मातृभाषा छन्। धेरै धर्म मानिन्छन्। तैपनि सबै नेपाली एकअर्काको सम्मान गर्दै मिलेर बसेका छन्। उदाहरणहरू:

• क.दसैँ, ल्होसार, इद, छठ, क्रिसमस जस्ता चाडमा अरू समुदायका मानिस पनि शुभकामना दिन्छन् र सहभागी हुन्छन्।
• ख.स्वयम्भू र पशुपतिनाथमा हिन्दु र बौद्ध दुवैले पूजा गर्छन्।
• ग.राष्ट्रिय गानले “सयौँ थुँगा फूलका हामी, एउटै माला नेपाली” भनेर यही भावना व्यक्त गर्छ।
• घ.विपत्का बेला सबै जातजाति मिलेर उद्धार र सहयोगमा लाग्छन्।
• ङ.संविधानले सबै मातृभाषालाई राष्ट्रभाषा मानेको छ।

फरक फरक हुँदा पनि “हामी नेपाली” भन्ने भावनाले सबैलाई एउटै मालामा उनेकाले विविधतामा एकता नेपालको विशेषता हो।

• क.सबै जात, धर्म, भाषा र संस्कृतिको सम्मान गर्ने।
• ख.अरूका चाडपर्वमा शुभकामना दिने र सहभागी हुने।
• ग.कसैसँग पनि भेदभाव र छुवाछुत नगर्ने।
• घ.विवाद परे शान्तिपूर्ण छलफलबाट समाधान गर्ने।
• ङ.अफवाह, गाली र घृणा फैलाउने कुरा नगर्ने र सामाजिक सञ्जालमा नफैलाउने।
• च.सुख दुःख र विपत्का बेला एकअर्कालाई सहयोग गर्ने।

• क.समाजमा शान्ति र सुरक्षा कायम हुन्छ।
• ख.मिलेर काम गर्दा विकास निर्माणका काम छिटो र राम्रो हुन्छन्।
• ग.विपत्का बेला एकअर्कालाई सहयोग पाइन्छ।
• घ.झगडा र हिंसा घट्छन्, समय र पैसा बच्छ।
• ङ.विविध संस्कृति सुरक्षित रहन्छन् र देशको पहिचान बलियो हुन्छ।
• च.शान्त र एकताबद्ध देशमा पर्यटन र लगानी बढ्छ।
• छ.देशको स्वतन्त्रता र सार्वभौमिकता बलियो हुन्छ।

• क.लिच्छवि राजा मानदेव विष्णुका भक्त थिए, तर उनकै परिवारका सदस्यले शिवलिङ्ग स्थापना गरेका थिए।
• ख.मल्लकालमा काश्मीरबाट आएका मुसलमानहरूले काठमाडौँमा मस्जिद बनाएर बसोबास गरे।
• ग.प्रताप मल्लले इसाई पादरीहरूलाई काठमाडौँमा स्वागत गरेका थिए।
• घ.पृथ्वीनारायण शाहले हतियार बनाउन मुस्लिम कालिगड ल्याएका थिए।
• ङ.स्वयम्भू, पशुपतिनाथ र मुक्तिनाथमा हिन्दु र बौद्ध दुवैले पूजा गर्छन्।
• च.आज पनि फरक धर्मका छिमेकी एकअर्काका चाडपर्वमा शुभकामना दिन्छन् र सहभागी हुन्छन्।

नेपालमा हिन्दु, बौद्ध, इस्लाम, किरात, इसाई लगायत दशभन्दा बढी धर्म मानिन्छन्। फरक धर्म मान्ने मानिसले एकअर्काको धर्मको सम्मान गर्दै आएकाले नेपाली समाज एकताबद्ध छ।

लिच्छविकालमा मानदेवको परिवारमै वैष्णव र शैव दुवै धर्मको अभ्यास थियो। मल्लकालमा कास्मिरी मुसलमान र इसाई पादरीहरूलाई काठमाडौँमा बस्न दिइयो। आज पनि स्वयम्भू र पशुपतिनाथमा हिन्दु र बौद्ध दुवैले पूजा गर्छन्। इदमा हिन्दु छिमेकी शुभकामना दिन जान्छन् र तिहारमा मुस्लिम छिमेकी पनि दियो बाल्न सघाउँछन्। धार्मिक सहिष्णुताको यस्तो लामो परम्परा भएकाले नेपालमा धर्मका नाममा ठुला युद्ध भएनन्।

यसरी एकअर्काको धर्मको सम्मानले नेपाली समाजलाई एउटै मालामा उनेको छ। त्यसैले धार्मिक सहिष्णुताले नेपाली समाज एकताबद्ध भएको छ भन्न सकिन्छ।

पुर्खाबाट हामीले पाएका र पछिका पुस्तालाई सुम्पिनुपर्ने बहुमूल्य प्राकृतिक र सांस्कृतिक कुरालाई सम्पदा भनिन्छ। जस्तै: हिमाल, ताल, वन, मन्दिर, गुम्बा, दरबार, जात्रा, भाषा र परम्परागत सिप। राष्ट्रिय स्तरमा आर्थिक, सांस्कृतिक, ऐतिहासिक र धार्मिक महत्त्व राख्ने सम्पदा राष्ट्रिय सम्पदा हुन्।

• क.सम्पदाको विवेकपूर्ण उपयोग गर्ने।
• ख.सम्पदाको जग्गा र क्षेत्र अतिक्रमण गर्न नदिने।
• ग.सम्पदाको महत्त्वबारे जनचेतना फैलाउने।
• घ.जीर्ण सम्पदाको समयमै जीर्णोद्धार र पुनर्निर्माण गर्ने।
• ङ.सम्पदा वरपर सरसफाइ गर्ने र प्रदूषण हुन नदिने।
• च.मूर्ति र पुरातात्त्विक वस्तुको चोरी रोक्ने।
• छ.अमूर्त सम्पदा (भाषा, गीत, नाच, सिप) नयाँ पुस्तालाई सिकाउने र अभिलेख राख्ने।

नेपालका मन्दिर, गुम्बा, दरबार, जात्रा, चाडपर्व, भाषा र परम्परागत सिप अरू देशमा पाइँदैनन्। काठमाडौँ उपत्यकाका दरबार क्षेत्र र मन्दिर तथा गौतम बुद्धको जन्मस्थल लुम्बिनी युनेस्कोको विश्व सम्पदा सूचीमा छन्। यिनैले नेपाललाई संसारभर चिनाएका छन्। पशुपतिनाथ, स्वयम्भू, बौद्धनाथ र जनकपुरको जानकी मन्दिर हेर्न संसारभरबाट मानिस आउँछन्। इन्द्रजात्रा, रातो मछिन्द्रनाथको जात्रा, छठ, ल्होसार र उँधौली उँभौली जस्ता चाडले नेपालको सांस्कृतिक विविधता देखाउँछन्। पगोडा शैलीका मन्दिर, काठमा कुँदिएका झ्याल र ढाका टोपीलाई नेपालकै चिनारीका रूपमा लिइन्छ। यसरी सांस्कृतिक सम्पदाले हामी को हौँ, हाम्रो इतिहास के हो भन्ने देखाउने भएकाले यी नेपालका पहिचान हुन्।

• क.हिमाल, ताल र वन्यजन्तु हेर्न आउने पर्यटकबाट आम्दानी र रोजगारी बढ्छ।
• ख.नदीनालाबाट जलविद्युत्, सिँचाइ र खानेपानी पाइन्छ।
• ग.वनबाट काठ, दाउरा, घाँस, जडीबुटी र स्वच्छ हावा पाइन्छ।
• घ.वन र वनस्पतिले भूक्षय र पहिरो रोक्छन् र वातावरणीय सन्तुलन कायम राख्छन्।
• ङ.मलिलो माटोले खेतीपाती र खाद्य सुरक्षामा सघाउँछ।
• च.सगरमाथा र चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज जस्ता सम्पदाले नेपाललाई विश्वभर चिनाएका छन्।

हेनरी ड्युनाको जन्म सन् १८२८ मे ८ मा स्विट्जरल्यान्डको जेनेभामा भएको थियो। उनको मृत्यु सन् १९१० अक्टोबर ३० मा स्विट्जरल्यान्डकै हाइडनमा भएको थियो।

• क.अरूको दुःख देखेर चुप नबसी सहयोगका लागि अघि बढ्नुपर्छ।
• ख.आफ्नो र अरूको, मित्र र शत्रु नभनी सबैको निष्पक्ष सेवा गर्नुपर्छ।
• ग.राम्रो विचार लेखेर र अरूलाई साथ लिएर ठुलो काम गर्न सकिन्छ।
• घ.मानव सेवाका लागि आफ्नो सुख र सम्पत्ति त्याग्न तयार हुनुपर्छ।
• ङ.दुःख र गरिबीमा पनि आफ्नो आदर्श छोड्नुहुँदैन।
• च.स्वयंसेवा, अर्थात् पैसा नलिई आफ्नै इच्छाले गरिने सेवाले समाजलाई ठुलो फाइदा गर्छ।

मदर टेरेसाले १२ वर्षकै उमेरमा जीवन सेवामा लगाउने निर्णय गरिन्। उनी आफ्नो देश छोडेर भारत आइन् र कलकत्ताका गरिब बस्तीमा बसेर सेवा गरिन्। सन् १९४६ को धार्मिक दङ्गाका पीडितलाई सहयोग गरिन्। सन् १९५० मा उनले मिसनरिज अफ च्यारिटी स्थापना गरिन्। यस संस्थाले गरिब, अनाथ, असहाय, कुष्ठरोगी र मर्न लागेका बिरामीलाई आश्रय, खाना, उपचार र शिक्षा दिँदै आएको छ। उनले नोबेल शान्ति पुरस्कारको रकम पनि गरिबकै सेवामा लगाइन् र पुरस्कारको भोज नगरी त्यसको खर्च पनि गरिबलाई दिन आग्रह गरिन्। उनको सेवाको कदर गर्दै उनलाई पद्मश्री (सन् १९६२), नोबेल शान्ति पुरस्कार (सन् १९७९) र भारतरत्न (सन् १९८०) दिइयो। जीवनभर धन, आराम र प्रसिद्धिको चाहना नराखी दुःखीको सेवा गरेकाले मदर टेरेसा महान् समाजसेवी हुन्।

मेरो टोलमा युवा क्लब, आमा समूह, रेडक्रसको जुनियर सर्कल र स्काउट जस्ता संस्था छन्। तीमध्ये कुनैमा आबद्ध भएर म यसरी सेवा गर्न सक्छु:

• क.सरसफाइ र वृक्षरोपण अभियानमा भाग लिन्छु।
• ख.रक्तदान शिविरको प्रचार गर्छु र व्यवस्थापनमा सघाउँछु (१८ वर्ष पुगेपछि आफैँ रक्तदान गर्छु)।
• ग.बाढी, पहिरो वा आगलागीका बेला राहत सामग्री सङ्कलन र वितरणमा सघाउँछु।
• घ.साना भाइबहिनीलाई पढ्न सघाउँछु।
• ङ.वृद्ध, अपाङ्गता भएका र बिरामीलाई सहयोग गर्छु।

किन: संस्थामा मिलेर काम गर्दा एक्लै गर्नभन्दा धेरै मानिसलाई सहयोग पुग्छ। सेवा गर्दा आफूलाई खुसी र आत्मसन्तुष्टि मिल्छ, नयाँ सिप सिकिन्छ, जिम्मेवार नागरिक बनिन्छ र ड्युना र मदर टेरेसाले जस्तै समाजलाई केही दिन सकिन्छ।

स्काउटका संस्थापक बेलायतका रोबर्ट बेडेन पावेल हुन्। उनले सन् १९०७ मा स्काउटको सुरुआत गरेका थिए।

नेपाल स्काउटको स्थापना वि.सं. २००९ मा भएको हो। यसको प्रधान कार्यालय काठमाडौँको लैनचौरमा छ।

उत्तर आफ्नो विद्यालयअनुसार लेख्नुपर्छ। स्काउट भएका विद्यालयमा प्रायः यस्ता क्रियाकलाप हुन्छन्: साप्ताहिक बैठक र कवाज, प्राथमिक उपचार र गाँठो बाँध्ने तालिम, शिविर (क्याम्प), वृक्षरोपण र सरसफाइ, विद्यालयका कार्यक्रममा भिड र अनुशासन व्यवस्थापन, मेला जात्रामा स्वयंसेवा र विपत्का बेला राहत सङ्कलन। स्काउट नभए विद्यालयमा स्काउट दल खोल्न के गर्नुपर्छ भनेर नेपाल स्काउटको जिल्ला कार्यालयसँग सोधेर लेख्न सकिन्छ।

स्काउटले नियम, अनुशासन र सेवाका कामबाट असल बानी बसाल्छ। हरेक काम समयमा र नियममा गर्नुपर्ने भएकाले अनुशासन सिकिन्छ। प्याट्रोलमा मिलेर काम गर्दा सहकार्य र नेतृत्व सिकिन्छ। उद्धार, वृक्षरोपण र स्वास्थ्य शिविर जस्ता सेवाका कामले अरूको दुःख बुझ्ने र सहयोग गर्ने भावना जगाउँछन्। स्काउटका नियमले विश्वासयोग्य, विनम्र, दयालु, बहादुर र मितव्ययी बन्न सिकाउँछन्। शिविरमा आफ्नो खाना, लुगा र सामान आफैँ व्यवस्थापन गर्दा आत्मनिर्भरता बढ्छ।

उदाहरणका लागि, नर्मदा पहिला अरूलाई सहयोग गर्न हिचकिचाउँथिन्। स्काउटमा लागेपछि उनले पहिरो पीडितको उद्धार, वृक्षरोपण र स्वास्थ्य शिविरमा काम गरिन्। बालदिवसमा बोल्दा उनको आत्मविश्वास बढ्यो। अहिले उनी आफूलाई कर्तव्यनिष्ठ र असल नागरिक बन्दै गएको अनुभव गर्छिन्। यसरी स्काउटले चरित्र निर्माणमा सहयोग गर्छ।