परीक्षा अभ्यास

समाजको आर्थिक, सामाजिक र सांस्कृतिक पक्षमा आउने सकारात्मक परिवर्तनको निरन्तर चलिरहने प्रक्रियालाई विकास भनिन्छ। सडक, विद्यालय, अस्पताल जस्ता संरचना बन्नु र मानिसको सोचाइ र व्यवहारमा राम्रो परिवर्तन आउनु दुवै विकास हुन्। यसले मानिसको जीवनलाई सहज बनाउँछ।

• क.मानिसको जीवनस्तर सुधार्छ।
• ख.नागरिकका अधिकार सुनिश्चित गर्छ।
• ग.शान्ति र सुरक्षा कायम गर्न सघाउँछ।
• घ.स्रोतसाधनको उचित प्रयोग गराउँछ।
• ङ.सबैलाई समान अवसर दिएर सामाजिक न्याय स्थापना गर्छ।
• च.रोजगारी र आम्दानी बढाउँछ।

बहुआयामिक भनेको धेरै पाटा भएको भन्ने हो। विकास सडक र भवन बन्नुमा मात्र सीमित हुँदैन। यसका भौतिक, आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक र राजनीतिक पाटा हुन्छन्। सडक, पुल, खानेपानी र बिजुली भौतिक विकास हुन्। रोजगारी, आम्दानी र उद्योग बढ्नु आर्थिक विकास हो। शिक्षा र स्वास्थ्यमा सुधार तथा भेदभाव घट्नु सामाजिक विकास हो। भाषा, कला र संस्कृतिको संरक्षण सांस्कृतिक विकास हो। शान्ति, कानुनी शासन र विचार राख्ने स्वतन्त्रता राजनीतिक विकास हो। एउटा पाटो मात्र अघि बढ्दा पूरा विकास हुँदैन। जस्तै: गाउँमा राम्रो सडक भए पनि छोरीलाई पढ्न नदिइए त्यो गाउँ विकसित मानिँदैन। त्यसैले विकास बहुआयामिक हुन्छ।

विकासका लागि आवश्यक पर्ने स्रोतसाधन र सेवा सुविधालाई विकासका पूर्वाधार भनिन्छ। समाजको आर्थिक, सामाजिक र सांस्कृतिक विकास गर्न चाहिने आधारभूत तत्त्व पूर्वाधार हुन्। शिक्षा, स्वास्थ्य, यातायात, सञ्चार, खानेपानी, ऊर्जा र जनशक्ति यसका उदाहरण हुन्। यी पूर्वाधार बनेपछि मात्र अरू विकास सजिलै अघि बढ्छ।

• क.नेपाल जलस्रोतमा धनी भए पनि खानेपानीको व्यवस्थापन राम्रो हुन सकेको छैन।
• ख.आर्थिक सर्वेक्षण २०८१/८२ अनुसार करिब ९६.८५ प्रतिशत जनसङ्ख्यामा आधारभूत खानेपानीको पहुँच पुगेको छ।
• ग.तर सुरक्षित खानेपानी, अर्थात् घरमै आउने र जीवाणुरहित पानी, धेरै कम मानिसले पाउँछन्; वि.सं. २०७६ को सर्वेक्षणमा सयमा १९ जनाले मात्र।
• घ.केही ग्रामीण क्षेत्रमा अझै टाढाबाट पानी बोक्नुपर्छ।
• ङ.सहरमा मागअनुसार पानी आपूर्ति हुन सकेको छैन।
• च.तराईका कतिपय ठाउँमा आर्सेनिकयुक्त पानीले स्वास्थ्य समस्या ल्याएको छ।

• क.देशमै उद्योग, कृषि र पर्यटनमा रोजगारीका अवसर सिर्जना गर्ने
• ख.बजारको आवश्यकताअनुसार सिपमूलक र प्राविधिक शिक्षा दिने
• ग.दक्ष जनशक्तिलाई योग्यताअनुसार उचित पारिश्रमिक र सुविधा दिने
• घ.स्वरोजगार र साना व्यवसायका लागि सहुलियत कर्जा दिने
• ङ.वैदेशिक रोजगारीबाट फर्केकाको सिप र पुँजी देशमै प्रयोग गर्ने कार्यक्रम ल्याउने
• च.सुशासन र राजनीतिक स्थिरता कायम गरी लगानीको वातावरण बनाउने

• क.दक्ष जनशक्ति: कुनै विषय वा क्षेत्रमा उच्च सिप, योग्यता र दक्षता हासिल गरेको जनशक्ति, जस्तै: डाक्टर, इन्जिनियर, शिक्षक, पाइलट।
• ख.अर्धदक्ष जनशक्ति: मध्यम स्तरको सिप र दक्षता भएको वा दक्ष बन्ने बाटोमा रहेको जनशक्ति, जस्तै: सहायक स्वास्थ्यकर्मी, सब-इन्जिनियर, इलेक्ट्रिसियन, प्लम्बर।
• ग.अदक्ष जनशक्ति: आधारभूत सिप र दक्षता मात्र प्रयोग गर्ने जनशक्ति, जस्तै: भारी बोक्ने, निर्माणस्थलमा सामान ओसार्ने, ज्याला मजदुरी गर्ने।

देश विकासका लागि तीनै किसिमका जनशक्ति चाहिन्छन्।

नेपालमा पेट्रोल, डिजेल र खाना पकाउने ग्यास उत्पादन हुँदैन, सबै आयात गरिन्छ। यसमा धेरै पैसा विदेश जान्छ र आपूर्ति रोकिँदा देश सङ्कटमा पर्छ। तर नेपालमा जलविद्युत्को ठुलो सम्भावना छ। जलविद्युत्को विकास गरेर:

• क.बिजुलीको चुलोले ग्यासको आयात घटाउन सकिन्छ।
• ख.विद्युतीय गाडी र रेलले पेट्रोल र डिजेलको आयात घटाउन सकिन्छ।
• ग.कलकारखाना देशकै बिजुलीमा चलाएर उत्पादन बढाउन र आयातित सामानमाथिको निर्भरता घटाउन सकिन्छ।
• घ.बढी भएको बिजुली भारत र बङ्गलादेशमा बेचेर आम्दानी बढाउन र व्यापार घाटा कम गर्न सकिन्छ।
• ङ.सौर्य र अरू वैकल्पिक ऊर्जाले दुर्गम गाउँलाई पनि आत्मनिर्भर बनाउन सकिन्छ।

एउटै देश र राजनीतिक प्रणालीभित्र दुई वा दुईभन्दा बढी तहका सरकार भएको र तिनीहरूबिच शक्ति, अधिकार र स्रोत संविधानबमोजिम बाँडिएको राज्यलाई सङ्घीय राज्य भनिन्छ। नेपालमा सङ्घ, प्रदेश र स्थानीय गरी तीन तहका सरकार छन्। यसले जनतालाई चाहिने सेवा उनीहरूको नजिकको सरकारबाट उपलब्ध गराउँछ।

• क.सामाजिक विविधताको सम्मान गर्छ र राज्यलाई लोकतान्त्रिक बनाउँछ।
• ख.सबै तहका सरकारले काम गर्दा देशका सबै भागमा सन्तुलित र समानुपातिक विकास हुन्छ।
• ग.सबैलाई समान अधिकार र अवसर दिएर सामाजिक न्याय कायम गर्छ।
• घ.शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी जस्ता अवसरको न्यायोचित वितरण गर्छ।
• ङ.सेवा सुविधा जनताको नजिकै पुर्‍याएर समय, मिहिनेत र खर्च बचाउँछ।
• च.शासनमा सबै क्षेत्र, वर्ग र समुदायको समानुपातिक सहभागिता सुनिश्चित गर्छ।

अपनत्व भनेको “यो मेरो हो” भन्ने भावना हो। सङ्घीयतामा नागरिकले आफ्नो गाउँपालिका, नगरपालिका र प्रदेशका प्रतिनिधि आफैँ छान्छन्। विकासका योजना बनाउँदा वडा र टोलका मानिसको राय लिइन्छ। आफ्नो भाषा, संस्कृति र पहिचानको सम्मान हुन्छ। शासनमा आफ्नो समुदायको पनि प्रतिनिधित्व हुन्छ। सेवा सुविधा नजिकै पाइन्छ र सरकार जनताप्रति जवाफदेही हुन्छ। यसरी आफ्नो कुरा सुनिने र आफूले निर्णयमा भाग लिन पाउने भएपछि नागरिकले देशलाई आफ्नो ठान्छन्। त्यसैले सङ्घीयताले राष्ट्रप्रतिको अपनत्व बढाउँछ।

नेपालको संविधानको धारा ५६ अनुसार नेपालमा तीन तहका सरकार छन्:

• क.सङ्घीय सरकार: केन्द्रमा एउटा, सिङ्गो देशमा शासन गर्छ।
• ख.प्रदेश सरकार: सात प्रदेशमा सातओटा, आफ्नो प्रदेशभित्र शासन गर्छन्।
• ग.स्थानीय सरकार: ७५३ गाउँपालिका र नगरपालिकामा ७५३ ओटा, जनताको सबैभन्दा नजिकको सरकार।

• क.देशको रक्षा, सेना र राष्ट्रिय सुरक्षा
• ख.परराष्ट्र सम्बन्ध, कूटनीति र अर्को देशसँग सन्धिसम्झौता
• ग.मुद्रा, केन्द्रीय बैङ्क र मौद्रिक नीति
• घ.नागरिकता, राहदानी र भिसा
• ङ.राष्ट्रिय राजमार्ग, अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल र ठुला विकास आयोजना

उत्तर आफ्नो पालिकाअनुसार फरक हुन सक्छ। स्थानीय तहको अधिकारभित्र पर्ने यस्ता काम लेख्न सकिन्छ:

• क.सबै सामुदायिक विद्यालयमा गुणस्तरीय आधारभूत र माध्यमिक शिक्षा दिने
• ख.स्वास्थ्य चौकीमा औषधी र स्वास्थ्यकर्मी नियमित राख्ने
• ग.सबै घरमा सुरक्षित खानेपानी पुर्‍याउने
• घ.गाउँका सडक र कृषि सडक बनाउने र मर्मत गर्ने
• ङ.ज्येष्ठ नागरिक र अपाङ्गता भएका व्यक्तिका लागि सेवा दिने
• च.फोहोर व्यवस्थापन र सरसफाइ गर्ने
• छ.जन्म, मृत्यु र विवाह जस्ता व्यक्तिगत घटनाको दर्ता छिटो गर्ने
• ज.योजना बनाउँदा वडाका जनताको राय लिने र खर्चको हिसाब सार्वजनिक गर्ने

उत्तर आफ्नो प्रदेशअनुसार फरक हुन्छ। अनुच्छेदमा प्रदेश नेपालको कुन भागमा पर्छ, चारैतिर कुन प्रदेश वा देश छन्, क्षेत्रफल र भूभाग (हिमाल, पहाड, तराई) लेख्नुपर्छ। बागमतीको उदाहरण:

बागमती प्रदेश नेपालको मध्य भागमा पर्छ। यसको पूर्वमा कोशी प्रदेश, दक्षिणमा मधेश प्रदेश र भारतको बिहार, पश्चिममा गण्डकी प्रदेश र उत्तरमा चीनको तिब्बत छन्। यसको क्षेत्रफल २०,३०० वर्ग किलोमिटर छ, जुन नेपालको १३.७९ प्रतिशत हो। उत्तरमा जुगल, गणेश र लाङटाङ जस्ता हिमाल, बिचमा महाभारत पर्वत र काठमाडौँ उपत्यका, र दक्षिणमा चुरे पर्वत तथा चितवन र मकवानपुरका भित्री मधेसका उपत्यका छन्।

उत्तर आफ्नो प्रदेशअनुसार फरक हुन्छ। प्रशासनिक संरचनामा प्रदेशको राजधानी, जिल्लाको सङ्ख्या र स्थानीय तहको सङ्ख्या (महानगरपालिका, उपमहानगरपालिका, नगरपालिका र गाउँपालिका छुट्टाछुट्टै) लेख्नुपर्छ। बागमतीको उदाहरण:

बागमती प्रदेशको राजधानी मकवानपुर जिल्लाको हेटौँडा हो। यस प्रदेशमा १३ जिल्ला छन्। ३ महानगरपालिका (काठमाडौँ, ललितपुर, भरतपुर), १ उपमहानगरपालिका (हेटौँडा), ४१ नगरपालिका र ७४ गाउँपालिका गरी ११९ स्थानीय तह छन्। हरेक जिल्लामा एउटा जिल्ला समन्वय समिति छ। प्रदेशमा प्रदेश सभा र मुख्यमन्त्रीको नेतृत्वमा प्रदेश सरकार छ।

उत्तर आफ्नो प्रदेशअनुसार फरक हुन्छ। बागमतीको उदाहरण:

• क.धान, गहुँ र मकै खेती
• ख.पशुपालन, कुखुरापालन, तरकारी र फलफूल खेती
• ग.पर्यटन: काठमाडौँ उपत्यकाका सम्पदा, लाङटाङ र चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज
• घ.उद्योग: बालाजु, पाटन र हेटौँडाका औद्योगिक क्षेत्र
• ङ.व्यापार: काठमाडौँ, पाटन, हेटौँडा, नारायणगढ र बनेपा
• च.यातायात र हवाई सेवा: राजमार्ग र त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल

वक्तृता आफ्नो प्रदेशअनुसार फरक हुन्छ। यसमा सम्बोधन (आदरणीय सभाध्यक्ष, गुरुवर्ग र साथीहरू), विषयको परिचय, मुख्य भाग र निष्कर्ष हुनुपर्छ। मुख्य भागमा प्रदेशमा बस्ने फरक जाति, भाषा, धर्म, चाडपर्व, पोसाक र खानाका उदाहरण दिनुपर्छ। त्यसपछि यी फरक समुदायले एकअर्काका चाडपर्वमा भाग लिने, सुखदुःखमा सघाउने र मिलेर विकासका काम गर्ने उदाहरणबाट विविधतामा पनि एकता छ भन्ने देखाउनुपर्छ। जस्तै: बागमतीमा दसैँ, तिहार, ल्होसार, इन्द्रजात्रा र इद सबै मिलेर मनाइन्छन्। निष्कर्षमा यही विविधता प्रदेशको शक्ति र पहिचान हो र यसलाई जोगाउनु सबैको कर्तव्य हो भनेर टुङ्ग्याउन सकिन्छ।