हाम्रो मानव मूल्यमान्यता

सन्तलाल काका वितलब गाउँमा समाजसेवीका रूपमा चिनिन्छन्। साँध मिचिएको, गाईबाख्राले बाली खाएको वा सामान्य कुटपिट जस्ता साना विवाद उनी गाउँमै मिलाउँछन्। विवादमा उनी कसैको पक्ष लिँदैनन्। साँच्चै अन्यायमा परेको पक्षमा अडिग रहन्छन् र अर्को पक्षलाई पनि विश्वासमा लिएर समाधान निकाल्छन्। उनको यस्तो न्यायपूर्ण व्यवहारले गाउँमा एकता, शान्ति र सद्भाव कायम छ।

एक दिन उनकै बाख्रो फुकेर छिमेकीको बारीमा पस्यो र बाली नष्ट गर्‍यो। छिमेकी कराउँदै घरमा आए, तर सन्तलालकी श्रीमतीले उल्टै गाली गरेर पठाइन्। सन्तलाल घर फर्केपछि छिमेकी फेरि आए र फेरि झगडा सुरु भयो।

सन्तलालले दुवैका कुरा सुने। आफ्नै बाख्राले बाली खाएको रहेछ भन्ने थाहा पाएपछि उनले श्रीमतीलाई छिमेकीसँग माफी माग्न भने। नष्ट भएको बालीको क्षतिपूर्ति तिर्ने कुरा पनि गरे। छिमेकी खुसी भए, तर घरमा भने तनाव सुरु भयो। सन्तलाल र उनकी श्रीमतीबिच धेरै दिनसम्म बोलचाल भएन।

यो कुरा सन्तलालका दाजुले थाहा पाए। उनले भाइ र बुहारी दुवैका कुरा सुने। बुहारीलाई सम्झाए, “यति सानो कुरामा रिसाउनु सुहाउँदैन। परिवार मिलेर बस्दा घरमा शान्त वातावरण हुन्छ र सबै खुसी हुन्छन्।” भाइलाई पनि सम्झाए, “घर चलाउने जिम्मेवार मान्छेले नै परिवारसँग मनमुटाव राख्नु राम्रो होइन।” तनाव कम गर्न आफूले योग, ध्यान र व्यायाम गर्ने गरेको बताए र भाइलाई पनि त्यसो गर्न सल्लाह दिए। त्यस दिनदेखि सन्तलालको घरमा मेलमिलाप र विश्वास बिस्तारै बढ्दै गएको छ।

न्याय: सबैलाई एउटै नियम

आफ्नो र अरूको भन्ने भेद नगरी जसको गल्ती हो उसलाई गल्ती र जसको हक हो उसलाई हक दिने व्यवहारलाई न्यायिक व्यवहार भनिन्छ। सन्तलाल काकाले गाउँका विवादमा जुन नियम लगाउँथे, आफ्नै घरको गल्तीमा पनि त्यही नियम लगाए। यही नै न्यायिक व्यवहार हो।

न्यायिक व्यवहार पालना गर्ने केही तरिका यस्ता छन्:

• क.विवादमा दुवै पक्षका कुरा ध्यान दिएर सुन्ने
• ख.नाता, जात, धर्म, धनी वा गरिब हेरेर पक्ष नलिने
• ग.आफ्नो वा आफ्नाको गल्ती भए स्विकार्ने र माफी माग्ने
• घ.अरूलाई पुगेको हानिको क्षतिपूर्ति दिने
• ङ.सत्य कुरा बोल्ने र झुटो गवाही नदिने
• च.दुवै पक्षलाई चित्त बुझ्ने समाधान खोज्ने

शान्ति र संयम: मनलाई सन्तुलनमा राख्नु

रिस, चिन्ता र डरले मन अशान्त हुन्छ। मन शान्त, स्थिर र तनावरहित हुनुलाई मानसिक शान्ति भनिन्छ। रिस उठेका बेला पनि बोली र व्यवहारलाई नियन्त्रणमा राख्नुलाई संयम भनिन्छ। संयमित मानिसले रिसको झोकमा अरूलाई चोट पुग्ने कुरा बोल्दैन र पछुताउनुपर्ने काम गर्दैन।

सन्तलालकी श्रीमतीले रिसको झोकमा छिमेकीलाई गाली गरिन्। त्यसले झगडा झन् बढायो। उनका दाजुले शान्त भएर दुवैको कुरा सुने र सम्झाए। यसले घरमा फेरि मेलमिलाप ल्यायो। शान्त र संयमित व्यवहारले विवाद घटाउँछ, उत्तेजित व्यवहारले विवाद बढाउँछ।

शान्त र संयमित रहने केही उपाय:

• क.योग, ध्यान र व्यायाम गर्ने
• ख.गीत सङ्गीतमा रमाउने
• ग.विवादलाई होसियारीसाथ, कुरा सुनेर समाधान गर्ने
• घ.हँसमुख रहने
• ङ.अरूलाई सहयोग गर्ने र समानुभूति राख्ने, अर्थात् अरूको ठाउँमा आफूलाई राखेर उसको दुःख बुझ्ने
• च.सकारात्मक सोच राख्ने
• छ.टिभी र मोबाइलमा कम समय दिने
• ज.अरूका राम्रा विचारको सम्मान गर्ने
• झ.चित्र कोर्ने, बगैँचा लगाउने जस्ता सिर्जनात्मक काममा आफूलाई व्यस्त राख्ने

अहिंसा: शरीर, बोली र मनले चोट नदिनु

कसैलाई पनि शरीर, बोली वा व्यवहारले चोट नपुर्‍याउनुलाई अहिंसा भनिन्छ। कुटपिट मात्र हिंसा होइन। गाली गर्नु, होच्याउनु, जिस्काउनु र जीवजन्तुलाई दुःख दिनु पनि हिंसा हो। कटु वचनले लागेको चोट शरीरको घाउभन्दा लामो समय रहन सक्छ।

जीवजन्तु पनि हामीजस्तै पीडा अनुभव गर्छन्। तिनलाई बिनाकारण दुःख दिने मानिसमा अरूको पीडाप्रति संवेदना घट्दै जान्छ। त्यसैले जीवजन्तुप्रति दया राख्नु असल मानिसको गुण मानिन्छ।

अभ्यास

पुस्तौँदेखि चल्दै आएका र समाजले मानेका काम गर्ने तरिकालाई परम्परा वा प्रचलन भनिन्छ। कक्षा ८ का विद्यार्थीलाई “नेपालमा प्रचलित सामाजिक परम्परा र प्रचलन” विषयमा परियोजना कार्य दिइएको थियो। उनीहरूले कक्षामा गरेको प्रस्तुति यस्तो थियो:

गुठी

मैयाकेशरी कोजू: नमस्कार! गुठी नेवार समुदायमा बढी प्रचलित महत्त्वपूर्ण परम्परा हो। यसको सुरुआत लिच्छविकालदेखि भएको मानिन्छ। गुठीले नेवार समुदायमा जन्मदेखि मृत्युसम्मका संस्कारको व्यवस्थापन गर्छ। जात्रा, पर्व र संस्कार सञ्चालन गर्ने, तिनको रेखदेख गर्ने र तिनलाई अघि बढाउने काम पनि गुठीकै हो। गुठीले नेवार जीवनशैलीका सामाजिक, धार्मिक र सांस्कृतिक पक्षलाई जीवित राखेको छ। धार्मिक र सामाजिक कामका लागि अरू समुदायमा पनि यस्तै परम्परा पाइन्छन्। धन्यवाद!

भेजा

तेरिया रानामगर: सबैलाई अभिवादन! भेजा मगर समुदायको पहिचान दिने मौलिक परम्परा हो। भेजाको अर्थ “म मेरा दाजुभाइ खलकसँगै छु” भन्ने हो। आफ्नै वंशका दाजुभाइलाई सरोभाइ भनिन्छ। कुनै परिवारमा संस्कार गर्नुपर्दा सरोभाइले आफ्नो गच्छेअनुसार नगद वा अन्न जस्ता जिन्सी सामान उठाएर दिन्छन्। यसरी भेजाले मगर समुदायका सांस्कृतिक, धार्मिक र सामाजिक काम चलाउन सघाउँछ। सहयोग, सहकार्य र मेलमिलाप यसका विशेषता हुन्। धन्यवाद!

पर्म र पैँचो

विकास खनाल: नमस्कार! पर्म र पैँचो नेपाली ग्रामीण समाजका महत्त्वपूर्ण प्रचलन हुन्। पर्म विशेष गरी खेतीपातीमा श्रम सहयोग लिने र दिने चलन हो। कसैको घरमा रोपाइँ, गोडमेल वा घर छाउने काम छ भने अरू परिवारका सदस्य काम गर्न आउँछन्। जति जनाले जति दिन काम गरिदिए, पछि उनीहरूको काममा त्यति नै जना त्यति नै दिन गएर काम गरिदिनुपर्छ।

घरायसी कामका लागि अन्न, नुन, तेल जस्ता वस्तु सापटी लिने चलनलाई पैँचो भनिन्छ। पैँचो जति लिइएको हो, त्यति नै फिर्ता गर्नुपर्छ। यी चलनले सहयोग, सद्भाव र एकतालाई जीवित राखेका छन्। धन्यवाद!

ढिकुर

कृष्ण हिराचन: नमस्कार! ढिकुर थकाली समुदायमा आर्थिक सहकारी चलाउने परम्परागत प्रचलन हो। यसमा सदस्यहरूले तोकिएको रकम नियमित रूपमा जम्मा गर्छन्। जम्मा भएको एकमुष्ट रकम आवश्यकता र सहमतिका आधारमा एउटा सदस्यले पाउँछ। अर्को पालो अर्को सदस्यले पाउँछ। यसरी तोकिएको समयभित्र सबै सदस्यले एक पटक एकमुष्ट रकम पाउँछन्। यसले थकाली समुदायमा पुँजी, अर्थात् व्यापार वा उद्योग सुरु गर्न चाहिने रकम जुटाउन ठुलो सहयोग गरेको छ। सहयोग, समानता र सदाशयता यसका मुख्य विशेषता हुन्। धन्यवाद!

बडघर

सिमान्तसिंह थारू: नमस्कार! बडघर पश्चिम तराईमा बसोबास गर्ने थारू समुदायको परम्परागत प्रचलन हो। बडघरले गाउँको नेतृत्व गर्छन्। हरेक वर्ष माघीका दिन गाउँका सदस्यको सहमतिले बडघर छानिन्छ। झैझगडा मिलाउने, विकास निर्माणका काम गराउने, विवाह र पूजापाठको व्यवस्थापन गर्ने काम बडघरले गर्छन्। यसले थारू परम्परा र संस्कृतिको संरक्षणमा ठुलो भूमिका खेलेको छ। धन्यवाद!

माइजन

श्वेताकुमारी मण्डल: सबैमा प्रणाम! माइजन विशेष गरी मधेश प्रदेशमा प्रचलित परम्परा हो। सम्बन्धित जातिका मानिसको भेलाले सहमतिमा माइजन चुन्छ। जातिको सहमति रहुन्जेल माइजनले आफ्नो भूमिका निभाउँछ। माइजन जातिको मुख्य अगुवा हुन्छ। जातिभित्रका झैझगडा मिलाउनु, जन्मदेखि मृत्युसम्मका संस्कार र चाडपर्वमा भोजभतेरको व्यवस्थापन गर्नु उसको मुख्य काम हो। यसरी माइजनले सामाजिक, धार्मिक, सांस्कृतिक र न्यायिक काममा नेतृत्व गर्छ। धन्यवाद!

रोदी

पृथकमान गुरुङ: सबैमा अभिवादन! रोदी गुरुङ समुदायको महत्त्वपूर्ण परम्परा हो। साँझपख गुरुङ युवायुवती रोदीघर मा भेला हुन्छन्। अभिभावकको साथमा गीत गाउँछन्, नाच्छन् र रमाउँछन्। भोलिपल्टको कामको बाँडफाँट र मेलापर्वमा जाने सल्लाह पनि त्यहीँ हुन्छ। यसरी रोदीले मनोरञ्जन दिनुका साथै सामाजिकीकरण, अर्थात् समाजमा मिलेर बस्ने तरिका सिक्ने प्रक्रियालाई बलियो बनाउँछ। धन्यवाद!

यी परम्परामा के मिल्छ?

यी सबै परम्पराको मूल कुरा एउटै छ: समुदायका मानिस एकअर्कालाई सघाउँछन्। कुनै परम्पराले श्रम बाँड्छ, कुनैले पैसा जुटाउँछ, कुनैले विवाद मिलाउँछ।

परम्परा	समुदाय	मुख्य काम
गुठी	नेवार	जात्रा, पर्व र संस्कारको व्यवस्थापन
भेजा	मगर	संस्कारका लागि दाजुभाइबाट नगद र जिन्सी सहयोग
पर्म	ग्रामीण समाज	खेतीपातीमा श्रमको साटासाट
पैँचो	ग्रामीण समाज	घरायसी वस्तु सापटी लिने र फिर्ता गर्ने
ढिकुर	थकाली	पालैपालो एकमुष्ट रकम दिने आर्थिक सहकारी
बडघर	थारू	गाउँको नेतृत्व, विवाद मिलाउने, विकास र संस्कार
माइजन	मधेसका विभिन्न जाति	जातिको नेतृत्व, विवाद मिलाउने, भोजको व्यवस्थापन
रोदी	गुरुङ	युवायुवतीको भेला, गीत नाच र कामको बाँडफाँट

अभ्यास

नेपाल बहुजातीय, बहुसांस्कृतिक र बहुधार्मिक देश हो। यहाँका हरेक जातजातिका आआफ्नै परम्परा र संस्कार छन्। धेरैजसो संस्कार उनीहरूले मान्ने धर्मबाट निर्देशित हुन्छन्। जन्मदेखि मृत्युसम्म गरिने संस्कार जाति र समुदायअनुसार फरक छन्। यिनै फरक संस्कार प्रत्येक जातिको पहिचान हुन् र मिलेर नेपालको पहिचान बनाउँछन्।

कक्षा ७ मा ब्राह्मण क्षेत्री, नेवार, थारू, शेर्पा, राई, लिम्बू लगायतका जातिका संस्कार पढिएका थिए। यहाँ थप सात जातजाति र समुदायका जन्म, विवाह र मृत्यु संस्कार दिइएका छन्। एउटै जातिभित्र पनि ठाउँअनुसार केही फरक हुन सक्छ।

जातजाति वा समुदाय	जन्म संस्कार	विवाह संस्कार	मृत्यु संस्कार
छन्त्याल	जन्मेको ७ देखि ११ दिनभित्र ब्राह्मण पुरोहितले न्वारान गराउने	आफ्नै जातिभित्र विवाह; मामाचेली र फुपूचेलाबिच विवाहको चलन; मागी र प्रेम विवाह दुवै हुने	शव जलाउने; १० देखि १३ दिनमा ब्राह्मणद्वारा किरिया; एक वर्षसम्म बरखी बार्ने
मुसलमान	७ वा २१ दिनपछि नामकरण	मागी विवाह, निकाह	इस्लाम धर्मअनुसार शव गाड्ने
कुसुन्डा	बच्चा जन्मेको ११ औँ दिनमा परिवारको शुद्धीकरण	मामाचेली र फुपूचेलाबिच विवाहको चलन; मागी र चोरी विवाह	शवलाई जङ्गलनजिक गाड्ने
यादव	जन्मेको छैटौँ दिनमा छठियार	एउटै जातिको फरक गोत्रमा मागी विवाह	शव जलाउने; सेतो लुगा लगाई कपाल खौरने; १३ दिनमा किरिया
मुसहर	बच्चा जन्मेको छैटौँ दिनमा शुद्धीकरण	आफ्नै जातिभित्र मागी विवाह	शव जलाउने; १३ दिनमा मृत्यु संस्कार पूरा गर्ने
चेपाङ	एघारौँ दिनमा न्वारान	मामाचेली र फुपूचेलाबिच विवाहको चलन; केटी माग्न मङ्गलबार जाने; छोरीलाई दाइजोमा चिउरीको बोट दिने चलन	शव गाड्ने वा जलाउने; पाँडे (झाँक्री) ले तीन, पाँच वा सात दिनमा मृत्यु संस्कार पूरा गराउने
सुनुवार	एघारौँ दिनमा न्वारान	मागी र प्रेम विवाह; अन्तरजातीय विवाहमा भोज खुवाउनुपर्ने	शव जलाउने र गाड्ने दुवै चलन; आफ्नै जातिको पुरोहित नासो ले धार्मिक काम गराउने

तालिकामा केही कुरा धेरै समुदायमा मिल्छन्। धेरैजसो समुदायमा जन्मपछि केही दिनमा न्वारान वा शुद्धीकरण गरिन्छ। मृत्युपछि कुनै समुदायमा शव जलाइन्छ, कुनैमा गाडिन्छ। कुनैमा ब्राह्मण पुरोहितले, कुनैमा आफ्नै जातिका पुरोहितले संस्कार गराउँछन्।

अभ्यास

नेपाल बहुजातीय, बहुभाषिक र बहुधार्मिक देश हो। यहाँ दशभन्दा बढी धर्म मान्ने मानिस छन्। जन्मदेखि मृत्युसम्मका संस्कार आआफ्नो धार्मिक मान्यताअनुसार गरिन्छन्।

हिन्दु धर्म

हिन्दु धर्मावलम्बी पूजापाठ गर्न मठमन्दिर जान्छन्। ब्रह्मा, विष्णु र महेश्वर (शिव) लाई त्रिमूर्ति भनिन्छ। दुर्गा, लक्ष्मी, सरस्वती, गणेश लगायतका अरू देवीदेवताको पनि पूजा गरिन्छ। दसैँ, तिहार, तिज, होली र छठ मुख्य चाडपर्व हुन्। वेद, उपनिषद्, रामायण, महाभारत र गीता धार्मिक ग्रन्थ हुन्। परोपकार गर्नु, दान दिनु र व्रत बस्नु मुख्य धार्मिक क्रियाकलाप हुन्।

बौद्ध धर्म

बौद्ध धर्मावलम्बी पूजा आराधना गर्न गुम्बा, विहार र चैत्य जान्छन्। बौद्ध धर्ममा हीनयान (थेरवाद), महायान र वज्रयान गरी तीन मुख्य सम्प्रदाय छन्। बुद्ध जयन्ती (बुद्ध पूर्णिमा) मुख्य चाड हो; ल्होसार पनि धेरै बौद्ध समुदायले मनाउँछन्। त्रिपिटक मुख्य धार्मिक ग्रन्थ हो। अहिंसाको पालना गर्नु, सत्य बोल्नु र बुद्धको सन्देश फैलाउनु मुख्य धार्मिक क्रियाकलाप हुन्।

किरात धर्म

किरात धर्मावलम्बी प्रकृतिको पूजा गर्छन्। उँभौली र उँधौली मुख्य चाड हुन्। उँभौली वैशाख पूर्णिमातिर, चराचुरुङ्गी र मानिस बेँसीबाट लेकतिर उक्लने बेला मनाइन्छ। उँधौली मङ्सिर पूर्णिमातिर, लेकबाट बेँसीतिर झर्ने बेला मनाइन्छ। चाडपर्वमा राई समुदायले साकेला र लिम्बू समुदायले धान नाच नाच्छन्। मुन्धुम, अर्थात् पुस्तौँदेखि मुखैमुख सर्दै आएका कथा, गीत र विधि, किरातहरूको धार्मिक ग्रन्थ मानिन्छ।

इस्लाम धर्म

इस्लाम धर्मावलम्बी अल्लाहको प्रार्थना गर्छन् र मस्जिदमा गएर नमाज पढ्छन्। रमजान महिनाभर दिउँसो केही नखाई रोजा बस्छन्। इद उल फित्र, इद उल अजहा (बकर इद) र मोहर्रम मुख्य चाडपर्व हुन्। कुरान मुख्य धार्मिक ग्रन्थ हो। दान दिनु, रोजा बस्नु र जीवनमा एक पटक सकेसम्म मक्काको हज यात्रा गर्नु मुख्य धार्मिक क्रियाकलाप हुन्।

सिख, जैन र इसाई धर्म

सिख धर्मावलम्बी भजन कीर्तन गर्न गुरुद्वारा जान्छन्। वैशाखी र गुरु नानक जयन्ती मुख्य चाडपर्व हुन्। गुरु ग्रन्थ साहिब उनीहरूको धार्मिक ग्रन्थ हो।

जैन धर्मावलम्बी भगवान् महावीर र अरू तीर्थङ्करको पूजा गर्छन्। उनीहरूका मन्दिरलाई जिनालय पनि भनिन्छ। महावीर जयन्ती, दिवाली र पर्युषण मुख्य चाडपर्व हुन्। जैन धर्मले कुनै पनि जीवलाई हानि नगर्ने अहिंसामा विशेष जोड दिन्छ।

इसाई धर्मावलम्बी एउटै ईश्वरमा विश्वास गर्छन् र चर्चमा गएर प्रार्थना गर्छन्। क्रिसमस र इस्टर मुख्य चाडपर्व हुन्। बाइबल धार्मिक ग्रन्थ हो।

यीबाहेक बहाई, प्रकृति र बोन धर्म मान्ने मानिस पनि नेपालमा छन्। सबै धर्मका मानिस आआफ्नो परम्पराअनुसार धार्मिक र सांस्कृतिक क्रियाकलाप गर्छन्।

नेपाल सिङ्गो शरीर हो भने यहाँका धार्मिक र सांस्कृतिक विविधता शरीरका अङ्ग हुन्। धार्मिक र सांस्कृतिक विविधताले नेपाललाई जोडेको छ। यिनको सम्मान र संरक्षण गर्नु हामी सबैको कर्तव्य हो।

अभ्यास

एउटै ठाउँ, समूह वा देशमा धेरै किसिमका कुरा हुनुलाई विविधता भनिन्छ। नेपाल यस्तै विविधताले भरिएको देश हो।

भौगोलिक विविधता

नेपालको दक्षिणमा पूर्वदेखि पश्चिमसम्म फैलिएको समथर तराई छ। तराईको उत्तरमा होचा पहाडको शृङ्खला चुरे छ। चुरेको उत्तरमा महाभारत पर्वत शृङ्खला छ। चुरे र महाभारतका बिचमा भित्री मधेस छ। पहाडी क्षेत्रमा लेक, बेँसी, पाखा, खोच, उपत्यका, नदी र फाँट छन्। महाभारतभन्दा उत्तरमा अग्ला हिमशृङ्खला भएको हिमाली क्षेत्र छ। त्यहाँ वर्षभरि हिउँले ढाकिने हिमालका साथै अग्ला पहाड, लेक, बेँसी, खोच, गल्छी र भञ्ज्याङ छन्।

धार्मिक, जातीय र भाषिक विविधता

नेपालमा हिन्दु, बौद्ध, किरात, इस्लाम, इसाई, सिख, जैन, बहाई, प्रकृति र बोन लगायतका धर्म मानिन्छन्। यी धर्म मान्ने समुदायबिच परापूर्वकालदेखि सांस्कृतिक मेलमिलाप छ।

वि.सं. २०७८ को जनगणनाअनुसार नेपालमा १४२ जातजाति छन्। क्षेत्री, ब्राह्मण, मगर, थारू, तामाङ, नेवार, कामी, मुसलमान, यादव र राई जनसङ्ख्याका हिसाबले ठुला जाति हुन्। घुमन्ते राउटेदेखि लोपोन्मुख र सीमान्तकृत कुसुन्डा, नुराङ, मुसहर लगायतका जाति पनि छन्। सबै जातिका आआफ्नै संस्कार, चाडपर्व, लवाइखवाइ, कला र जीवनशैली छन्।

नेपालमा १२४ मातृभाषा बोलिन्छन्। सबैभन्दा धेरै मानिसले बोल्ने छ मातृभाषा क्रमशः नेपाली, मैथिली, भोजपुरी, थारू, तामाङ र बज्जिका हुन्। त्यसपछि अवधी र नेपाल भाषा झन्डै बराबर छन्।

आर्थिक, पेसागत र लैङ्गिक विविधता

नेपालमा धनी, मध्यम र गरिब आयस्तरका मानिस छन्। आर्थिक असमानता भए पनि सहयोग र दान गर्ने परम्परा कायम छ। मानिस कृषि, पशुपालन, व्यापार, उद्योग, सरकारी सेवा, शिक्षा, स्वास्थ्य र वैदेशिक रोजगार जस्ता फरक फरक पेसामा छन्। परम्परागत पेसाका साथै नयाँ र आधुनिक पेसा पनि बढ्दै गएका छन्।

वि.सं. २०७८ को जनगणनाअनुसार नेपालमा पुरुषभन्दा महिलाको सङ्ख्या बढी छ। लैङ्गिक तथा यौनिक अल्पसङ्ख्यक, अर्थात् जन्मँदाको लिङ्ग वा सामान्य मानिएको भन्दा फरक पहिचान भएका मानिसको पहिचान पनि स्थापित हुँदै गएको छ। यस्ता मानिसलाई पनि अरूसरह सम्मान र अधिकार चाहिन्छ।

विविधतामा एकता

नेपालमा भौगोलिक, धार्मिक, जातीय, भाषिक, आर्थिक, लैङ्गिक, सांस्कृतिक र पेसागत विविधता छ। यही विविधता नेपालको मौलिक पहिचान हो र यसले नेपाललाई समृद्ध बनाएको छ। यति धेरै फरक हुँदा पनि सबै “हामी नेपाली” भन्ने भावनामा बाँधिएका छन्। फरक फरक भए पनि आपसमा सहयोग, सम्मान र सद्भावका साथ मिलेर बस्नुलाई विविधतामा एकता भनिन्छ।

अभ्यास

जनकल्याण आधारभूत विद्यालयमा “नेपालमा सामाजिक सद्भाव, सहिष्णुता र एकता” विषयमा वक्तृत्वकला प्रतियोगिता भयो। समाजमा मिलेर बस्ने भावना सामाजिक सद्भाव हो। आफूभन्दा फरक विचार, धर्म वा संस्कृतिलाई पनि सहन र सम्मान गर्ने गुण सहिष्णुता हो। सहभागी विद्यार्थीले यस्तो वक्तृता दिए:

सञ्जीवनी: धार्मिक सहिष्णुता

सञ्जीवनी: आदरणीय गुरु, गुरुआमा र साथीहरू, नमस्कार! नेपालमा परापूर्वकालदेखि नै विभिन्न धर्मका मानिस सद्भाव र सम्मानका साथ बस्दै आएका छन्। लिच्छवि राजा मानदेव विष्णुका भक्त थिए, तर उनकै परिवारका सदस्यले शिवलिङ्ग पनि स्थापना गरेका थिए। यसरी एउटै परिवारमा वैष्णव र शैव दुवै धर्मको अभ्यास थियो। मल्ल राजा प्रताप मल्लले इसाई पादरीहरूलाई काठमाडौँमा स्वागत गरेका थिए। पृथ्वीनारायण शाहले हतियार बनाउन मुस्लिम कालिगड ल्याएका थिए। स्वयम्भू र पशुपतिनाथमा हिन्दु र बौद्ध दुवैले पूजा गर्छन्। यी उदाहरणले नेपालमा धार्मिक सहिष्णुता भएको प्रस्ट पार्छन्। एकअर्काको धर्मको सम्मान गर्दै यो सहिष्णुता जोगाउनु हाम्रो जिम्मेवारी हो। धन्यवाद!

सल्मा: जातीय र भाषिक सद्भाव

सल्मा: आदरणीय गुरु, गुरुआमा र साथीहरू, नमस्कार! हाम्रो देशमा धेरै जातजाति बस्छन्। उनीहरूका आआफ्नै चाडपर्व, भेषभूषा र भाषा छन्। चाडपर्वमा एकअर्कालाई शुभकामना दिने र सहभागी हुने चलन छ। अहिले त सबै जातजातिले एकअर्काका चाडपर्व मनाउने चलन बढिरहेको छ। नेपालमा बोलिने सबै मातृभाषा राष्ट्रभाषा हुन्। संविधानले आफ्नो मातृभाषामा शिक्षा पाउने हक दिएको छ। जातीय, सांस्कृतिक र भाषिक विविधताको सम्मान गरिएकाले नै हामी एकतामा बाँधिएका छौँ। धन्यवाद!

रामएकवाल: भौगोलिक र क्षेत्रीय एकता

रामएकवाल: सबै गुरुवर्ग र साथीहरूलाई प्रणाम! नेपाल हिमाल, पहाड र तराई मिलेर बनेको देश हो। तराईले हामीलाई अन्न दिन्छ। हिमाल र पहाडले मनोरम दृश्य र स्वच्छ हावापानी दिन्छन्। उत्तरका हिमशृङ्खला पानीका अटुट स्रोत हुन्। कोशी प्रदेशमा संसारकै सबैभन्दा अग्लो सगरमाथा छ। मधेशले हामीलाई मिथिला सभ्यता दिएको छ। धार्मिक र ऐतिहासिक सम्पदाले बागमती प्रदेशलाई अद्वितीय बनाएका छन्। गण्डकी प्रदेशमा पर्यटनको ठुलो सम्भावना छ। लुम्बिनी प्रदेशमा शान्तिका दूत गौतम बुद्धको जन्मस्थल लुम्बिनी छ। कर्णाली प्रदेशले खस सभ्यताको पहिचान दिएको छ र यहाँ जडीबुटीको प्रचुर सम्भावना छ। सुदूरपश्चिमको प्राकृतिक सुन्दरता र सांस्कृतिक विविधता पनि अनुपम छ। यसरी भौगोलिक र क्षेत्रीय विविधताले नेपाललाई समृद्ध र एकताबद्ध बनाएको छ। धन्यवाद!

सभाध्यक्षको निष्कर्ष

अन्त्यमा सभाध्यक्षले कार्यक्रमको समापन गर्दै भन्नुभयो, “हामी जुनसुकै भाषा, धर्म र जातजातिका भए पनि अरूका धर्म, भाषा, जातजाति, पेसा, पहिरन र खानपानको सम्मान गर्नुपर्छ। एकअर्काप्रति सहिष्णु व्यवहार गर्दा र विविधतामा रमाउँदा नै राष्ट्रिय एकता बलियो हुन्छ।”

अभ्यास

कक्षा ८ का विद्यार्थीलाई परियोजना कार्यअन्तर्गत राष्ट्रिय सम्पदाबारे अध्ययन प्रतिवेदन तयार गर्न लगाइएको थियो। उनीहरूले सामूहिक रूपमा तयार पारेको प्रतिवेदन यस्तो छ:

प्रतिवेदन: नेपालको राष्ट्रिय सम्पदाको अध्ययन

परिचय: शिक्षकले पुस्तकालयमा अध्ययन गरेर वा इन्टरनेटमा खोजी गरेर राष्ट्रिय सम्पदाबारे प्रतिवेदन तयार गर्न लगाउनुभयो। सोअनुसार अध्ययन गरी यो प्रतिवेदन तयार पारिएको छ।

उद्देश्य:

• क.राष्ट्रिय सम्पदाहरू पहिचान गर्नु
• ख.राष्ट्रिय सम्पदाको महत्त्व र संरक्षणका उपाय खोजी गर्नु

विधि: पुस्तकालय र इन्टरनेटबाट अध्ययन

पत्ता लागेका कुराहरू:

पुर्खाबाट हामीले पाएका र पछिका पुस्तालाई सुम्पिनुपर्ने बहुमूल्य कुरालाई सम्पदा भनिन्छ। राष्ट्रिय स्तरमा आर्थिक, सांस्कृतिक, ऐतिहासिक र धार्मिक महत्त्व राख्ने सम्पदा राष्ट्रिय सम्पदा हुन्।

प्रकृतिमा पाइने स्रोतसाधनलाई प्राकृतिक सम्पदा भनिन्छ, जस्तै: नदी, खोला, ताल, वनजङ्गल, हिमाल, पहाड र वन्यजन्तु। विगतदेखि चलिआएका संस्कार, संस्कृति र मूल्यमान्यतामा आधारित सम्पदालाई सांस्कृतिक सम्पदा भनिन्छ, जस्तै: मन्दिर, गुम्बा, दरबार, जात्रा र परम्परागत सिप।

भौतिक रूप भएका, छुन र देख्न सकिने सम्पदालाई मूर्त सम्पदा भनिन्छ, जस्तै: वनजङ्गल, धार्मिक स्थल र गढी। भौतिक रूप नभएका तर गरेर, सुनेर वा अनुभव गरेर थाहा पाइने सम्पदालाई अमूर्त सम्पदा भनिन्छ, जस्तै: परिकार बनाउने तरिका, पूजाविधि, संस्कार मनाउने पद्धति, गीत, नाच र भाषा।

सम्पदाको महत्त्व:

• क.नेपालको पहिचान स्थापित हुन्छ।
• ख.नेपालको सामाजिक, सांस्कृतिक, धार्मिक र ऐतिहासिक तथ्यको जानकारी मिल्छ।
• ग.सम्पदामार्फत नेपाल विश्वभर चिनिन्छ।
• घ.पर्यटनको विकास हुन्छ।
• ङ.आर्थिक विकासमा टेवा पुग्छ।
• च.वन, ताल र नदी जस्ता प्राकृतिक सम्पदाले वातावरणीय सन्तुलन कायम राख्छन्।
• छ.महत्त्व थाहा पाएपछि संरक्षण र संवर्धनमा मदत पुग्छ।

सम्पदा संरक्षणका उपाय:

• क.सम्पदाको विवेकपूर्ण उपयोग गर्ने।
• ख.सम्पदाको जग्गा र क्षेत्र अतिक्रमण नगर्ने।
• ग.सम्पदाको महत्त्वबारे जनचेतना फैलाउने।
• घ.जीर्ण सम्पदाको समयमै जीर्णोद्धार, अर्थात् पुरानो र भत्किन लागेको संरचनाको मर्मत र पुनर्निर्माण गर्ने।
• ङ.सम्पदा वरपर सरसफाइ गर्ने।
• च.सम्पदा आसपास प्रदूषण हुन नदिने।

निष्कर्ष: सम्पदा हाम्रा अमूल्य निधि हुन्। यिनको संरक्षण र प्रवर्धनमा हामी सबैको चासो र सक्रियता हुनुपर्छ। तब मात्र हाम्रो पहिचान सधैँ जीवित रहन्छ।

अभ्यास

आफ्नो फाइदामा मात्र सीमित नरही सारा मानव जातिका लागि जीवनभर काम गर्ने व्यक्तिहरू संसारमा छन्। उनीहरूका कामले संसारभरका मानिसलाई फाइदा पुगेको हुन्छ र उनीहरू सबैका लागि प्रेरणाका स्रोत हुन्छन्। यस्ता व्यक्तिलाई अन्तर्राष्ट्रिय व्यक्तित्व भनिन्छ। यहाँ हेनरी ड्युना र मदर टेरेसाका बारेमा पढिन्छ।

हेनरी ड्युना

हेनरी ड्युना (जाँ हेनरी ड्युना) एक मानवतावादी समाजसेवी थिए। उनको जन्म सन् १८२८ मे ८ मा स्विट्जरल्यान्डको जेनेभामा भएको थियो। उनको परिवार आर्थिक रूपमा सम्पन्न थियो र उनी व्यापारी थिए।

सन् १८५९ जुनमा व्यापारको कामले ड्युना उत्तरी इटालीको सोल्फेरिनो नजिक पुगे। त्यहाँ भर्खरै एकातिर फ्रान्स र सार्डिनिया तथा अर्कातिर अस्ट्रियाका सेनाबिच ठुलो युद्ध भएको थियो। हजारौँ घाइते सैनिक उपचार नपाएर छटपटाइरहेका थिए र धेरैले ज्यान गुमाइरहेका थिए। यो देखेर ड्युना निकै दुःखी भए।

स्विट्जरल्यान्ड फर्केपछि उनले सन् १८६२ मा “अ मेमोरी अफ सोल्फेरिनो” नामको किताब प्रकाशित गरे। उनले युद्धमा घाइते सैनिकको उपचार गर्ने स्वयंसेवकको संस्था हरेक देशमा हुनुपर्ने विचार राखे। उनको विचारलाई धेरैले साथ दिए। सन् १८६३ फेब्रुअरी १७ मा ड्युना र उनका चार साथी मिलेर जेनेभामा एउटा समिति बनाए। यही समिति पछि अन्तर्राष्ट्रिय रेडक्रस समिति बन्यो। अर्को वर्ष, सन् १८६४ मा, धेरै देशले युद्धमा घाइतेको उपचार गर्ने कुरामा सहमति जनाउँदै पहिलो जेनेभा महासन्धि गरे।

आज रेडक्रस र रेडक्रिसेन्ट संसारका करिब सबै देशमा छन्। यिनले युद्धमा घाइतेको उपचार गर्छन्, विपत्मा परेकालाई आपत्कालीन सहयोग दिन्छन् र रगत सङ्कलन तथा वितरण जस्ता सेवा गर्छन्। नेपालमा नेपाल रेडक्रस सोसाइटी वि.सं. २०२० मा स्थापना भयो। यसले देशभर रक्तसञ्चार सेवा र विपत्मा उद्धार तथा राहतको काम गर्दै आएको छ।

हेनरी ड्युनालाई सन् १९०१ मा संसारकै पहिलो नोबेल शान्ति पुरस्कार दिइयो। उनले यो पुरस्कार फ्रान्सका फ्रेडरिक पासीसँग बाँडेर पाएका थिए। ड्युनाको मृत्यु सन् १९१० अक्टोबर ३० मा स्विट्जरल्यान्डको हाइडनमा भयो। हरेक वर्ष उनको जन्मदिन मे ८ लाई विश्व रेडक्रस तथा रेडक्रिसेन्ट दिवस का रूपमा मनाइन्छ।

मदर टेरेसा

मदर टेरेसाको जन्म सन् १९१० अगस्ट २६ मा स्कोप्जेमा भएको थियो। त्यो सहर अहिले उत्तर म्यासेडोनियाको राजधानी हो। उनका बुबा व्यापारी थिए। उनी ८ वर्षकी हुँदा बुबाको मृत्यु भयो र आमाले उनलाई हुर्काइन्। सानैदेखि उनी धर्म र सेवाका कथा सुन्न रुचाउँथिन्। १२ वर्षको उमेरमा उनले आफ्नो जीवन सेवामा लगाउने निर्णय गरिन्।

१८ वर्षको उमेरमा, सन् १९२८ मा, उनी सिस्टर्स अफ लोरेटो नामको धार्मिक संस्थामा आबद्ध भइन्। सन् १९२९ मा उनी भारत आइन् र दार्जिलिङमा धार्मिक तालिम लिइन्। त्यसपछि धेरै वर्ष कलकत्ता (अहिले कोलकाता) को एउटा विद्यालयमा पढाइन्। विद्यालयबाहिरका बस्तीमा उनले गरिब, असहाय, अनाथ र बिरामीको दुःख नजिकबाट देखिन्।

सन् १९४६ मा कलकत्तामा भएको हिंसात्मक धार्मिक दङ्गाका बेला उनले पीडितलाई सहयोग गरिन्। सोही वर्ष उनले विद्यालय छोडेर गरिबहरूकै बिचमा बसेर सेवा गर्ने निर्णय गरिन् र सन् १९४८ देखि बस्तीमा काम थालिन्। सन् १९५० मा उनले कलकत्तामा मिसनरिज अफ च्यारिटी संस्था स्थापना गरिन्। यस संस्थाले गरिब, अनाथ, असहाय र मर्न लागेका बिरामीलाई आश्रय, खाना, उपचार र शिक्षा दिँदै आएको छ।

उनको सेवाको कदर गर्दै भारत सरकारले सन् १९६२ मा पद्मश्री र सन् १९८० मा भारतको सर्वोच्च सम्मान भारतरत्न दिएको थियो। सन् १९७९ मा उनलाई नोबेल शान्ति पुरस्कार दिइयो। उनले पुरस्कारको रकम गरिबकै सेवामा लगाइन् र पुरस्कारका लागि आयोजना गरिने भोज नगरी त्यसको खर्च पनि गरिबलाई दिन आग्रह गरिन्। सन् १९९७ सेप्टेम्बर ५ मा कलकत्तामा उनको मृत्यु भयो।

अभ्यास

नर्मदा कक्षा ८ मा पढ्ने इमानदार र मेहनती विद्यार्थी हुन्। उनी विद्यालयको स्काउटमा आबद्ध छिन् र हरेक सामाजिक काममा क्षमताअनुसार सहयोग गर्छिन्। एक रात उनलाई निद्रा परेन। उनले स्काउटमा गरेका कामका अनुभव यसरी सम्झिन्:

(बत्ती बालेर घडी हेर्दै) ओहो! आधा रात बित्न लागिसक्यो, आज किन निद्रा नपरेको होला? (कोल्टे फेर्दै) आज पहिरोमा परेकाको उद्धार गर्न कति गाह्रो भयो! तर उद्धारपछि पीडितहरू कति खुसी भएका थिए। मलाई पनि धेरै आनन्द लाग्यो। अरूलाई सहयोग गरेर खुसी दिँदा आफू पनि खुसी हुँदो रहेछ। खुसी बाँड्दा बढ्छ भन्छन्, आज त्यस्तै भयो।

पहिला म अरूलाई सहयोग गर्न हिचकिचाउँथेँ। सेवाका कामले समूहमा काम गर्न पनि सजिलो बनाउँदो रहेछ। गएको हप्ता वृक्षरोपणमा बिरुवा रोप्दाको आनन्द छुट्टै थियो। ती बिरुवा हुर्केपछि त्यहाँ पहिरो जाँदैन र गाउँ सुरक्षित हुन्छ। भूसंरक्षण र प्राकृतिक स्रोतको सदुपयोग किन गर्नुपर्छ भन्ने कुरा मैले त्यहीँ सिकेँ।

बालदिवसमा शिक्षाको महत्त्वबारे बोल्न पाउँदा मेरो आत्मविश्वास निकै बढेको थियो। भर्खरै सकिएको स्वास्थ्य शिविरमा भिड व्यवस्थापन गर्दा झन् आनन्द लाग्यो। टाढाबाट आएका वृद्ध, बालबालिका र अपाङ्गता भएका व्यक्तिले घरनजिकै सेवा पाउँदा उनीहरूको अनुहारमा खुसी प्रस्टै देखिन्थ्यो।

स्काउटमा नलाग्दा म यस्तो थिइनँ। अहिले अनुशासित भएर समुदायको सेवा गर्न सक्ने भएकी छु। म कर्तव्यनिष्ठ र असल नागरिक बन्दै छु जस्तो लाग्छ। यस्ता सेवाका काममा म जीवनभर लागिरहन्छु। अब त सुत्नुपर्ला!

स्काउट र नेपाल स्काउट

स्काउट बालबालिका र युवालाई अनुशासित, आत्मनिर्भर र सेवाभावी बनाउने अन्तर्राष्ट्रिय स्वयंसेवी संस्था हो। यसको सुरुआत सन् १९०७ मा बेलायतका रोबर्ट बेडेन पावेल ले गरेका थिए। स्काउटको मूल मन्त्र “तयार होऊ” हो। नेपालमा स्काउटको स्थापना वि.सं. २००९ मा भयो र यसको प्रधान कार्यालय काठमाडौँको लैनचौरमा छ।

नेपाल स्काउटका उद्देश्य:

• क.विश्व स्काउटका सिद्धान्त, मान्यता र भावनासँग नेपालका बालबालिका र युवालाई परिचित गराउँदै उनीहरूलाई जनसेवी बनाउने
• ख.स्काउटमार्फत बालबालिका र युवालाई कर्तव्यपरायण, अनुशासित, स्वावलम्बी, सच्चरित्र र सुयोग्य नागरिक बनाउने
• ग.दैवी प्रकोप र दुर्घटनामा परेका व्यक्तिको उद्धार तथा सहायतामा स्काउटलाई परिचालन गर्ने
• घ.सामुदायिक सेवा र जनहितका काम गर्ने र गराउने
• ङ.स्वास्थ्य, वातावरण, भूसंरक्षण, प्राकृतिक स्रोतको उपयोग र प्रौढ शिक्षा जस्ता जनउपयोगी कार्यक्रममा युवा जनशक्ति परिचालन गर्ने

नर्मदाले गरेका पहिरो पीडितको उद्धार, वृक्षरोपण, बालदिवसको कार्यक्रम र स्वास्थ्य शिविरमा भिड व्यवस्थापन यिनै उद्देश्यसँग मिल्छन्।

स्काउटका नियम

नेपाल स्काउटका दश नियम छन्:

१. स्काउट विश्वासयोग्य हुन्छ।
२. स्काउट भक्त हुन्छ।
३. स्काउट उपयोगी र सहयोगी हुन्छ।
४. स्काउट सबैको मित्र हुन्छ र परस्परमा भ्रातृत्व तथा भगिनीत्व कायम राख्छ।
५. स्काउट विनम्र हुन्छ।
६. स्काउट प्राणीप्रति दयालु हुन्छ।
७. स्काउट अनुशासित र आज्ञाकारी हुन्छ।
८. स्काउट बहादुर हुन्छ र सधैँ प्रसन्न रहन्छ।
९. स्काउट मितव्ययी हुन्छ, अर्थात् पैसा र सामान बिनाकारण खर्च गर्दैन।
१०. स्काउट मन, वचन र कर्ममा पवित्र हुन्छ।

स्काउटमा हरेक काम नियम र समयमा गर्नुपर्छ। आफ्नो काम आफैँ गर्नुपर्छ र समूहको अगुवाको निर्देशन मान्नुपर्छ। यसरी स्काउटले अनुशासन सिकाउँछ। अनुशासनले नै चरित्र बनाउँछ।

अभ्यास