हाम्रो पृथ्वी

सूर्य, चन्द्रमा र ताराहरू पूर्वमा उदाएर पश्चिममा अस्ताएको देखिन्छ। यही देखेर पहिलेका मानिसले पृथ्वी स्थिर छ र सबै पिण्ड यसको वरिपरि घुम्छन् भन्ने ठान्थे। पछि वैज्ञानिकहरूले पृथ्वीसहित सबै ग्रह सूर्यको वरिपरि घुम्छन् भन्ने प्रमाणित गरे। पृथ्वीका दुई गति छन्: आफ्नो अक्षमा घुम्ने दैनिक गति, अर्थात् परिभ्रमण, र सूर्यको वरिपरि घुम्ने वार्षिक गति, अर्थात् परिक्रमण।

पृथ्वीको दैनिक गति

पृथ्वी आफ्नो अक्षमा पश्चिमबाट पूर्वतिर घुम्छ। यो गतिलाई पृथ्वीको दैनिक गति वा परिभ्रमण भनिन्छ। एक फन्को घुम्न पृथ्वीलाई करिब २३ घण्टा ५६ मिनेट लाग्छ। सूर्यका हिसाबले एक दिन भने औसत २४ घण्टाको हुन्छ। पृथ्वी घुम्दै सूर्यको वरिपरि पनि अलिकति अगाडि सर्ने भएकाले सूर्य फेरि ठिक माथि आउन करिब ४ मिनेट बढी लाग्छ।

पृथ्वीको उत्तरी छेउलाई उत्तरी ध्रुव र दक्षिणी छेउलाई दक्षिणी ध्रुव भनिन्छ। दुवै ध्रुवबाट बराबर दुरीमा पृथ्वीको बिचबाट पूर्वपश्चिम एउटा काल्पनिक रेखा जान्छ। यसलाई भूमध्यरेखा भनिन्छ। यसले पृथ्वीलाई उत्तरी र दक्षिणी गोलार्धमा बाँड्छ।

पृथ्वीमा भएका सबै ठाउँले एकै समयमा एक फन्को पूरा गर्छन्। तर भूमध्यरेखामा घुम्ने बाटो सबैभन्दा लामो हुन्छ। ध्रुवतिर जाँदा यो बाटो छोटो हुँदै जान्छ। त्यसैले भूमध्यरेखामा जमिन सबैभन्दा छिटो सर्छ। भूमध्यरेखाबाट उत्तर वा दक्षिण गएजति गति घट्दै जान्छ। ध्रुवमा यो करिब शून्य हुन्छ।

दैनिक गतिका प्रभाव

• क.दिन र रात हुन्छन्: पृथ्वी गोलो भएकाले सूर्यतिर फर्केको आधा भागमा मात्र प्रकाश पर्छ। त्यहाँ दिन हुन्छ। बाँकी आधा भागमा रात हुन्छ। पृथ्वी घुम्दै जाँदा हरेक ठाउँ पालैपालो उज्यालो र अँध्यारोमा पुग्छ।
• ख.ठाउँअनुसार समय फरक हुन्छ: पृथ्वी पश्चिमबाट पूर्वतिर घुम्ने भएकाले पूर्वमा पहिले बिहान हुन्छ। त्यसैले पूर्वका ठाउँको समय अगाडि र पश्चिमका ठाउँको समय पछाडि हुन्छ। जापानमा दिउँसो हुँदा नेपालमा बिहान हुन्छ।
• ग.ध्रुव थेप्चिएका र भूमध्य भाग फुकेको छ: घुम्दा भूमध्यरेखातिरको भाग बाहिरतिर फुक्छ। त्यसैले पृथ्वी पूरै गोलो छैन। भूमध्यरेखामा यसको व्यास ध्रुवबाट ध्रुवसम्मको व्यासभन्दा करिब ४३ किमि बढी छ।
• घ.दिशा थाहा पाउन सकिन्छ: पृथ्वी पश्चिमबाट पूर्वतिर घुम्दा सूर्य सधैँ पूर्वतिर उदाउँछ। उदाउँदो सूर्यतिर फर्केर उभिँदा देब्रेपट्टि उत्तर र दाहिनेपट्टि दक्षिण पर्छ।
• ङ.आकाशका पिण्ड घुमेझैँ देखिन्छन्: सूर्य, चन्द्रमा र ताराहरू पूर्वमा उदाएर पश्चिममा अस्ताएका देखिन्छन्। वास्तवमा घुम्ने त हामी उभिएको पृथ्वी हो।

पृथ्वीको वार्षिक गति

पृथ्वी आफ्नो अक्षमा घुम्दै सूर्यको वरिपरि पनि घुम्छ। पृथ्वी सूर्यको वरिपरि घुम्ने बाटोलाई कक्ष भनिन्छ। कक्ष अण्डाकार छ, तर गोलाकारभन्दा धेरै फरक छैन। पृथ्वी जनवरी ३ तिर सूर्यको सबैभन्दा नजिक र जुलाई ४ तिर सबैभन्दा टाढा हुन्छ। यी दुई दुरीबिचको फरक करिब ३ प्रतिशत मात्र हो।

पृथ्वीको अक्ष ठाडो छैन। यो ठाडो रेखाबाट करिब २३.५ डिग्री ढल्केको छ। त्यसैले अक्षले कक्षको सतहसँग करिब ६६.५ डिग्रीको कोण बनाउँछ। अक्ष वर्षभरि एउटै दिशातिर फर्केको रहन्छ।

सूर्यको एक फन्को लगाउन पृथ्वीलाई ३६५ दिन ५ घण्टा ४८ मिनेट ४६ सेकेन्ड लाग्छ। पात्रोमा ३६५ दिनको एक वर्ष मानिन्छ। बाँकी करिब ६ घण्टा चार वर्षमा जोडिएर करिब एक दिन हुन्छ। त्यसैले अङ्ग्रेजी पात्रोमा हरेक चार वर्षमा फेब्रुअरीमा एक दिन थपिन्छ। ३६६ दिनको यस्तो वर्षलाई अधिक वर्ष वा लिप वर्ष भनिन्छ। सन् २०२४ र २०२८ अधिक वर्ष हुन्।

वार्षिक गतिका प्रभाव

क. दिन र रातको लम्बाइ फरक पर्छ: पृथ्वी ढल्केको अक्ष लिएर घुम्दा वर्षको कुनै बेला सूर्यको किरण उत्तरी गोलार्धमा सिधा पर्छ। त्यति बेला उत्तरी गोलार्धमा दिन लामा र रात छोटा हुन्छन्। किरण दक्षिणी गोलार्धमा सिधा पर्दा त्यहाँ दिन लामा हुन्छन्। मार्च २१ र सेप्टेम्बर २३ तिर किरण भूमध्यरेखामा सिधा पर्छ। त्यति बेला संसारभरि दिन र रात करिब बराबर हुन्छन्।

ख. ऋतु परिवर्तन हुन्छ: डिसेम्बर २२ तिर सूर्यको किरण मकररेखामा सिधा पर्छ। त्यसपछि सिधा किरण पर्ने ठाउँ उत्तरतिर सर्छ। मार्च २१ तिर भूमध्यरेखामा र जुन २१ तिर कर्कटरेखामा सिधा पर्छ। त्यसपछि फेरि दक्षिणतिर सर्दै सेप्टेम्बर २३ तिर भूमध्यरेखामा पुग्छ। यसरी किरण सिधा र छड्के पर्ने क्रम फेरिँदा ऋतु फेरिन्छन्।

ग. वर्ष र महिनाको हिसाब हुन्छ: पृथ्वीले सूर्यको एक फन्को लगाउने समय नै एक वर्ष हो। विक्रम संवत्का महिना पनि सूर्यमा आधारित छन्। पृथ्वीबाट हेर्दा सूर्य एक राशिबाट अर्को राशिमा सर्ने समयलाई एक महिना मानिन्छ। त्यसैले हाम्रा महिना २९ देखि ३२ दिनसम्मका हुन्छन्। औसतमा एक महिना करिब ३० दिनको हुन्छ।

घ. आकाशमा देखिने तारा फेरिन्छन्: राति हामी सूर्यको उल्टो दिशामा रहेको आकाश हेर्छौँ। पृथ्वी सूर्यको वरिपरि घुम्दै जाँदा राति देखिने आकाशको भाग पनि बिस्तारै फेरिन्छ। केही महिनाअघि राति देखिएका तारा अहिले दिनको आकाशमा पर्छन्। घामको उज्यालोले ती देखिँदैनन्। एक वर्षपछि ती तारा फेरि पहिलेकै ठाउँमा देखिन्छन्।

ङ. ग्रहण लाग्छ: चन्द्रमाले पृथ्वीको र पृथ्वीले सूर्यको परिक्रमा गर्दा कहिलेकाहीँ सूर्य, चन्द्रमा र पृथ्वी एउटै सिधा रेखामा पर्छन्। सूर्य र पृथ्वीको बिचमा चन्द्रमा पर्दा चन्द्रमाको छाया पृथ्वीमा पर्छ। छाया परेको ठाउँबाट सूर्यको केही वा पूरै भाग छेकिएको देखिन्छ। यसलाई सूर्यग्रहण भनिन्छ। सूर्य र चन्द्रमाको बिचमा पृथ्वी पर्दा पृथ्वीको छाया चन्द्रमामा पर्छ। यसलाई चन्द्रग्रहण भनिन्छ।

सूर्यग्रहण औँसीको दिन मात्र र चन्द्रग्रहण पूर्णिमाको रात मात्र लाग्छ। तर हरेक औँसी र पूर्णिमामा ग्रहण लाग्दैन। चन्द्रमाको कक्ष पृथ्वीको कक्षसँग करिब ५ डिग्री ढल्केको छ। त्यसैले धेरैजसो महिना चन्द्रमा पृथ्वीको छायाभन्दा अलि माथि वा तलबाट जान्छ।

अभ्यास

मौसम

एउटै समयमा दुई ठाउँको आकाश उस्तै हुँदैन। एक ठाउँमा पानी पर्दा अर्को ठाउँमा घाम लागेको हुन सक्छ। एउटै ठाउँमा पनि बिहान घाम लागेको आकाशमा दिउँसो बादल लाग्न र पानी पर्न सक्छ। कुनै ठाउँमा कुनै छोटो समयको तापक्रम, हावाको चाप, हावाको बहाब, बादल र वर्षाको अवस्थालाई मौसम भनिन्छ। मौसम घण्टैपिच्छे फेरिन सक्छ।

हावापानी

कुनै ठुलो क्षेत्रको लामो समयको मौसमको औसत अवस्थालाई हावापानी भनिन्छ। यसलाई जलवायु पनि भनिन्छ। हावापानी थाहा पाउन सामान्यतया ३० वर्ष वा सोभन्दा बढी समयको तापक्रम, वर्षा र आर्द्रताको औसत हेरिन्छ।

नेपालमा मौसम दिनदिनै फेरिन्छ, तर हावापानी भने वर्षैपिच्छे उस्तै रहन्छ। नेपालको हावापानी मनसुनी हो। यसमा गर्मी याममा धेरै वर्षा हुन्छ। हिउँदमा जाडो हुन्छ र थोरै वर्षा हुन्छ। त्यसैले हिउँद सुक्खा हुन्छ। कुनै वर्ष झरी ढिलो वा चाँडो लाग्न सक्छ। तर धेरै वर्षको औसत तापक्रम र वर्षा करिब उस्तै हुन्छ।

मौसम	हावापानी
छोटो समयको वायुमण्डलको अवस्था हो।	लामो समयको मौसमको औसत अवस्था हो।
घण्टा, दिन वा हप्तामा फेरिन्छ।	धेरै वर्ष, दशक वा शताब्दीमा मात्र फेरिन्छ।
सानो ठाउँको पनि छुट्टै हुन सक्छ।	ठुलो क्षेत्रको हुन्छ।
जस्तै: “आज काठमाडौँमा दिउँसो पानी पर्ला।”	जस्तै: “नेपालमा गर्मीमा झरी र हिउँदमा सुक्खा हुन्छ।”

हावापानीमा परिवर्तन ल्याउने तत्त्व

पृथ्वीका सबै ठाउँको हावापानी एकै प्रकारको छैन। कुनै ठाउँ बर्सैभरि तातो हुन्छ, कुनै ठाउँ बर्सैभरि हिउँले ढाकिएको हुन्छ। हावापानीमा फरक ल्याउने मुख्य तत्त्व यी हुन्:

अक्षांश

भूमध्यरेखाका आसपास वर्षभरि सूर्यको किरण सिधा वा सिधाजस्तै पर्छ। सिधा किरणले थोरै ठाउँमा धेरै ताप दिन्छ। त्यसैले त्यहाँ बर्सैभरि गर्मी हुन्छ। भूमध्यरेखाबाट उत्तर वा दक्षिण गएजति किरण छड्के पर्छ। छड्के किरणको ताप ठुलो ठाउँमा फैलिन्छ। त्यसैले भूमध्यरेखाबाट टाढा गएजति तापक्रम घट्दै जान्छ।

उचाइ

समुद्र सतहबाट माथि गएजति हावा पातलो हुँदै जान्छ। सूर्यको किरणले पहिले जमिनलाई तताउँछ र जमिनको तापले नजिकको हावा तात्छ। तल्लो भागको बाक्लो हावामा जलवाष्प र धुलाका कण धेरै हुन्छन्, जसले ताप धेरै समात्छन्। माथिको पातलो हावाले ताप थोरै मात्र समात्न सक्छ। माथि उठ्ने हावा पनि कम चापमा फैलिन्छ र फैलिँदा चिसो हुन्छ। त्यसैले उचाइ बढेजति तापक्रम घट्छ। सामान्यतया प्रत्येक १,००० मिटर उचाइ बढ्दा तापक्रम करिब ६.५ डिग्री सेल्सियस घट्छ।

समुद्रबाटको दुरी

पानी ढिलो तात्छ र ढिलो सेलाउँछ। जमिन भने छिटो तात्छ र छिटो सेलाउँछ। दिउँसो जमिन समुद्रभन्दा बढी तात्छ। जमिनमाथिको तातो हावा हलुका भएर माथि जान्छ। त्यसको ठाउँ लिन समुद्रबाट चिसो हावा जमिनतिर बहन्छ। यसलाई समुद्री हावा भनिन्छ। राति जमिन छिटो सेलाउँछ र समुद्र न्यानै रहन्छ। त्यति बेला हावा जमिनबाट समुद्रतिर बहन्छ। यसलाई स्थलीय हावा भनिन्छ।

त्यसैले समुद्रनजिकका ठाउँमा दिउँसो धेरै गर्मी र राति धेरै जाडो हुँदैन। त्यहाँ पानी पनि राम्रो पर्छ। समुद्रबाट टाढाका ठाउँमा दिउँसो धेरै गर्मी, राति धेरै जाडो र वर्षा थोरै हुन्छ। यस्तो हावापानीलाई महादेशीय हावापानी भनिन्छ।

सामुद्रिक धार

समुद्रमा पानी नियमित रूपमा एउटै दिशामा बग्छ। यस्तो बहाबलाई सामुद्रिक धार भनिन्छ। सामुद्रिक धार न्यानो र चिसो गरी दुई प्रकारका हुन्छन्। न्यानो धार बग्ने किनारका ठाउँ न्याना हुन्छन्। जस्तै: गल्फ स्ट्रिम भन्ने न्यानो धारका कारण बेलायत र नर्वेका किनार उत्तर भएर पनि धेरै चिसा हुँदैनन्। चिसो धार बग्ने किनार चिसा र सुक्खा हुन्छन्। दक्षिण अमेरिकाको पेरु र चिलीको किनारमा चिसो धार बग्छ। त्यहाँको आटाकामा मरुभूमि संसारकै सबैभन्दा सुक्खा ठाउँमध्ये एक हो।

पहाड र पर्वत

अग्ला पहाड र पर्वतले हावालाई रोक्छन्। हिउँदमा उत्तरबाट आउने अति चिसो हावालाई हिमालयले छेक्छ। त्यसैले नेपालमा उत्तरका ठाउँजत्तिकै धेरै जाडो हुँदैन। गर्मीमा बङ्गालको खाडी र हिन्द महासागरबाट जलवाष्प बोकेर आउने मनसुनी हावा पहाडमा ठोक्किएर माथि चढ्छ। माथि पुगेर चिसिएपछि बादल बन्छ र पानी पर्छ। हिमालपारिका मुस्ताङ, मनाङ र डोल्पामा भने थोरै मात्र पानी पर्छ। यस्तो ठाउँलाई वृष्टिछाया क्षेत्र भनिन्छ। यसको चित्र कक्षा ६ मा छ: वृष्टिछाया।

जङ्गल

घना जङ्गलका रुखले पातबाट धेरै जलवाष्प हावामा छोड्छन्। त्यसैले जङ्गल भएका ठाउँमा हावा ओसिलो हुन्छ र स्थानीय वर्षामा पनि सघाउ पुग्छ। रुखको छहारी र पातबाट उड्ने पानीले गर्मीमा वरपरको हावा चिसो राख्छ। जङ्गलले हावा पनि सफा राख्छ।

जमिनको ढाल

सूर्यतिर फर्केको ढालमा धेरै घाम लाग्छ र त्यहाँको हावापानी न्यानो हुन्छ। नेपालमा दक्षिणतिर फर्केका ढाल यस्ता हुन्छन्। सूर्यतिर नफर्केका उत्तरी ढालमा थोरै घाम लाग्छ। त्यहाँ चिसो हुन्छ र हिउँ पनि धेरै दिन टिक्छ। त्यसैले पहाडमा धेरैजसो गाउँ र खेत घाम लाग्ने ढालमा हुन्छन्।

माटो

चिम्टे र दोमट माटोले पानी धेरै समय समातेर राख्छ। त्यस्तो माटो भएको ठाउँको हावा ओसिलो र शीतल हुन्छ। बलौटे माटोले पानी छिटो छिराउँछ र छिटै सुक्छ। त्यसैले बलौटे माटो भएको ठाउँको हावापानी सुक्खा र दिउँसो तातो हुन्छ।

अभ्यास

पुस महिना भए पनि हेटौँडामा पोहोरजस्तो जाडो थिएन। चक्र आफ्नी आमासँग मावल जाँदै थिए। फर्पिङ पुगेपछि चक्रले उत्तरतिर हेरे। गणेश हिमाल र लाङटाङ हिमालमा पहिलेजस्तो हिउँ थिएन। चक्रलाई पोहोरपरार देखेका हिमाल यिनै हुन् कि होइनन् जस्तो लाग्यो।

“हेर्नुहोस् त आमा, गत वर्ष यहाँबाट देखिने हिमाल त अहिले अर्कै जस्ता छन्! किन यस्तो भएको?” चक्रले अचम्म मान्दै सोधे।

आमा पनि हिमालतिर हेर्दै टोलाउनुभयो। “हो त नि। हिमालको हिउँ घटेछ। एक वर्ष मात्र हिउँ कम हुनु त मौसमको कुरा पनि हुन सक्छ। तर हाम्रा हिमालमा धेरै वर्षदेखि हिउँ घट्दै गएको छ। यो जलवायु परिवर्तनको असर हो।”

“जलवायु परिवर्तन भनेको चाहिँ के हो नि, आमा?”

“कुनै ठाउँको धेरै वर्षको औसत तापक्रम, वर्षा र हावाको ढाँचामा लामो समयसम्म आउने फेरबदललाई जलवायु परिवर्तन भनिन्छ। आज पानी पर्नु र भोलि घाम लाग्नु मौसमको फेरबदल हो। त्यो छिनमै फेरिन्छ। जलवायु परिवर्तन भने दशकौँमा देखिन्छ र यसको असर पनि लामो समयसम्म रहन्छ। यसले मानिस, जीवजन्तु, बोटबिरुवा र नदीनाला सबैको सन्तुलन बिगार्छ।”

जलवायु परिवर्तनका असर

आमाको कुरा सुनेर चक्रले फेरि सोधे, “जलवायु परिवर्तनले के के असर पार्छ त?”

“हिमालको हिउँ बेमौसममा पग्लिनु, ठाउँठाउँको तापक्रम बढ्नु, चैत वैशाखमा फुल्ने लालीगुराँस र अरू फूल पहिल्यै फुल्नु, मनसुन ढिलो वा चाँडो सुरु हुनु यसका असर हुन्। कतै धेरै पानी पर्छ, कतै लामो खडेरी पर्छ। एकै दिनमा अत्यधिक पानी पर्ने र लामो समय पानी नपर्ने घटना बढ्दै गएका छन्।”

“तापक्रम बढेपछि लामखुट्टे पहिले नपुग्ने अग्ला ठाउँसम्म पुग्न थालेका छन्। त्यसैले औलो र डेङ्गुजस्ता रोग फैलिने डर बढेको छ। झाडापखालाजस्ता रोग पनि बढ्छन्। हिमालमा हिउँ घट्दै गएको छ। केही हिमाल कुनै दिन हिउँविनाका काला चट्टान मात्र बन्ने डर छ।”

“हिउँ र हिमनदी पग्लँदा हिमाली तालमा पानी बढ्छ। ताल फुटेर तल्लो भेगमा बाढी आउन सक्छ। धेरै पानी पर्दा नदीमा बाढी आउँछ र किनारका बस्ती र मलिलो खेत डुबाउँछ। पहाडमा पहिरो बढ्छ। अर्कोतिर पहाडका मूल र कुवा सुक्दै गएका छन्।”

“पृथ्वीको तापक्रम बढ्दा समुद्रको पानी फैलिन्छ र ध्रुवको हिउँ पग्लिन्छ। त्यसैले समुद्रको सतह बढ्छ। किनारका बस्ती डुब्ने खतरा हुन्छ। माल्दिभ्सजस्ता होचा टापु देशको त अस्तित्व नै सङ्कटमा पर्न सक्छ।”

जलवायु परिवर्तनका कारण

आमाको लामो कुरा रोक्दै चक्रले सोधे, “यस्तो किन भएको त, आमा?”

“वायुमण्डलमा केही ग्यासले पृथ्वीको ताप बाहिर जान दिँदैनन्। यिनलाई हरितगृह ग्यास भनिन्छ। यस्ता मुख्य ग्यास कार्बन डाइअक्साइड, मिथेन र नाइट्रस अक्साइड हुन्। यी ग्यास थोरै भएकैले पृथ्वी बस्नलायक न्यानो छ। तर कोइला, पेट्रोल, डिजेल र ग्यास बाल्दा धेरै कार्बन डाइअक्साइड निस्कन्छ। जङ्गल फँडानी गर्दा यो ग्यास सोस्ने रुख घट्छन्। धानखेत, गाईवस्तु र फोहोर कुहिँदा मिथेन निस्कन्छ। रासायनिक मलबाट नाइट्रस अक्साइड निस्कन्छ। यी ग्यास बढेपछि पृथ्वी कम्बल ओढेझैँ झन् तात्दै जान्छ। यसलाई हरितगृह प्रभाव भनिन्छ। त्यसैले अहिलेको जलवायु परिवर्तनको मुख्य कारण मानिसका क्रियाकलाप नै हुन्।”

असर कम गर्ने उपाय

“जलवायु परिवर्तनका असर कसरी कम गर्न सकिन्छ त, आमा?” चक्रले फेरि सोधे।

“प्राकृतिक स्रोत प्रयोग गर्दा हामी सबैले अनुशासन अपनाउनुपर्छ। आफ्नो ठाउँबाट हरेकले केही न केही गर्न सक्छ।”

• क.पेट्रोल र डिजेलको सट्टा जलविद्युत्, सौर्य ऊर्जा र बिजुलीका सवारी साधन प्रयोग गर्ने।
• ख.नजिकको ठाउँमा हिँडेर वा साइकलमा जाने; सार्वजनिक यातायात प्रयोग गर्ने।
• ग.नाङ्गा डाँडामा वृक्षरोपण गर्ने र जङ्गलको संरक्षण गर्ने।
• घ.पानीका मुहान, पोखरी र सिमसार जोगाउने।
• ङ.फोहोर छुट्याउने, कुहिने फोहोरबाट मल बनाउने र प्लास्टिक कम प्रयोग गर्ने।
• च.बत्ती र बिजुलीका सामान आवश्यक नपर्दा बन्द गर्ने।
• छ.बदलिँदो मौसमअनुसार खेती गर्ने, पानी जोगाउने र बाढीपहिरोको जोखिमबाट बस्ती टाढा राख्ने।

“अनि विश्वका सबै देश मिलेर पनि काम गर्नुपर्छ। जलवायु परिवर्तन एउटा देशले मात्र रोक्न सक्दैन।”

अभ्यास

नेपाल दक्षिण एसियाको भूपरिवेष्टित देश हो। यसको पूर्व, पश्चिम र दक्षिणमा भारत र उत्तरमा चीन छ। यी दुई देशसँग नेपालको सिमाना जोडिएको छ। दक्षिण एसियाका अरू देश बङ्गलादेश, भुटान, पाकिस्तान, श्रीलङ्का, माल्दिभ्स र अफगानिस्तान पनि नेपालका नजिकका छिमेकी हुन्।

देशहरूबिच सरकारी स्तरमा राजदूत आदानप्रदान गरी राखिने सम्बन्धलाई कूटनीतिक सम्बन्ध वा दौत्य सम्बन्ध भनिन्छ। नेपालले संसारका धेरै देशसँग यस्तो सम्बन्ध राखेको छ। यस पाठमा भारत र चीनसँगको सम्बन्ध हेरौँ।

नेपाल–भारत सम्बन्ध

नेपालको पूर्व, पश्चिम र दक्षिणमा भारत छ। भारतको सिमाना नेपालबाहेक पाकिस्तान, चीन, भुटान, बङ्गलादेश र म्यानमारसँग जोडिएको छ। यसको दक्षिणी भाग हिन्द महासागरले घेरिएको छ। भारतको राजधानी नयाँ दिल्ली हो।

नेपाल र भारतको सम्बन्ध धेरै पुरानो हो। प्राचीन कालदेखि नै दुई देशबिच धार्मिक, सांस्कृतिक र व्यापारिक सम्बन्ध छ। रामायणअनुसार मिथिलाका राजा जनककी छोरी सीताको विवाह अयोध्याका राजकुमार रामसँग भएको थियो। लुम्बिनीमा जन्मेका सिद्धार्थ गौतमले भारतको बोधगयामा तपस्या गरी बुद्धत्व प्राप्त गरेका थिए। भारतका सम्राट् अशोकले लुम्बिनी आएर बुद्धको जन्मस्थल चिनाउने स्तम्भ खडा गरेका थिए।

पहिले नेपालमा बनेका खुकुरी, तामाका भाँडा, राडीपाखी र कस्तुरी भारतमा प्रख्यात थिए। भारतबाट कपडा र शृङ्गारका सामान ल्याइन्थ्यो। यो लेनदेन आज पनि चलिरहेको छ। नेपालको वैदेशिक व्यापारको आधाभन्दा बढी भारतसँग हुन्छ।

भारत लामो समय अङ्ग्रेजको शासनमा थियो। अङ्ग्रेजविरुद्धको भारतीय स्वतन्त्रता आन्दोलनमा धेरै नेपाली पनि सहभागी भएका थिए। विश्वेश्वरप्रसाद कोइरालाले भारतमा पढ्दा सन् १९४२ को “भारत छोडो” आन्दोलनमा भाग लिएर जेल बस्नुपरेको थियो। नेपालमा प्रजातन्त्र र लोकतन्त्रका आन्दोलनमा भारतका नेता र जनताको सहयोग र समर्थन रह्यो।

नेपाल र भारतबिच वि.सं. २००४ असार ३ (सन् १९४७ जुन १७) मा कूटनीतिक सम्बन्ध स्थापना भएको हो। वि.सं. २००७ मा दुई देशबिच शान्ति तथा मैत्री सन्धि भयो। यस सन्धिअनुसार दुई देशका नागरिक एकअर्काको देशमा बस्न, काम गर्न र व्यापार गर्न पाउँछन्। दुई देशबिचको सिमाना खुला छ।

भारतले नेपालमा आइपर्ने समस्यामा सहयोग गर्दै आएको छ। वि.सं. २०७२ को भूकम्पपछि भारतले उद्धार टोली, खाना, औषधी, लत्ताकपडा र बास बनाउने सामग्री पठाएको थियो। कोभिड–१९ महामारीमा भारतले कोभिसिल्ड खोपको पहिलो १० लाख मात्रा अनुदानमा दिएको थियो। नेपालका धेरै विकास निर्माणमा पनि भारतको सहयोग छ: त्रिभुवन राजपथ, सिद्धार्थ राजमार्ग, हुलाकी राजमार्गका केही खण्ड, धरानको बीपी कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान, वीर अस्पतालको नेपाल भारत मैत्री आकस्मिक तथा ट्रमा सेन्टर र मोतिहारी–अमलेखगञ्ज पेट्रोलियम पाइपलाइन यसका उदाहरण हुन्।

नेपालले पनि भारतलाई सहयोग गरेको छ। भारतका धेरै कलकारखाना, होटल र घरमा नेपाली काम गर्छन्। भारतीय नागरिक पनि नेपालका प्राविधिक र व्यापारिक क्षेत्रमा काम गर्छन्। करिब ३२ हजार नेपाली युवा भारतीय सेनाको गोरखा रेजिमेन्टमा छन्। उनीहरूले भारतको सुरक्षामा ठुलो योगदान दिएका छन्। नेपालको जलस्रोतबाट बनेको बिजुली भारत र भारत हुँदै बङ्गलादेश पनि निर्यात हुन्छ। नेपाल र भारत दुवै सार्क र बिमस्टेकका सदस्य हुन्। दुई देशका प्रधानमन्त्री र राष्ट्रपतिहरूले एकअर्काको देशको भ्रमण गर्ने गरेका छन्।

नेपाल–चीन सम्बन्ध

चीन नेपालको उत्तरी छिमेकी देश हो। यसको राजधानी बेइजिङ हो। जनसङ्ख्याका आधारमा भारतपछि यो संसारको दोस्रो ठुलो देश हो। चीनको सिमाना १४ देशसँग जोडिएको छ: नेपाल, भारत, भुटान, म्यानमार, लाओस, भियतनाम, उत्तर कोरिया, रुस, मङ्गोलिया, काजकस्तान, किर्गिजस्तान, ताजिकिस्तान, अफगानिस्तान र पाकिस्तान।

नेपाल र चीनको सम्बन्ध पनि धेरै पुरानो हो। स्वयम्भू पुराणमा चीनबाट आएका मञ्जुश्रीले काठमाडौँ उपत्यकाको तालको पानी निकालेर बस्तीयोग्य बनाएको कथा छ। सातौँ शताब्दीमा चिनियाँ यात्री ह्वेनसाङले कपिलवस्तु र लुम्बिनीको यात्रा गरेर तिनको वर्णन लेखेका थिए। परम्पराअनुसार लिच्छवि राजा अंशुवर्माकी छोरी भृकुटीको विवाह तिब्बतका राजा स्रोङचन गम्पोसँग भएको थियो। भृकुटीले तिब्बतमा बौद्ध धर्म फैलाउन सघाएको मानिन्छ।

मध्यकालमा नेपाली कलाकार अरनिको तिब्बत हुँदै चीनका सम्राट् कुब्लाई खानको दरबारमा पुगेका थिए। उनले बेइजिङमा मियाओइङ मन्दिरको सेतो स्तूप बनाएका थिए, जुन सन् १२७९ मा सकिएको थियो। उनले चीनमा नेपाली मूर्तिकला र वास्तुकलाको शैली फैलाए। मल्लकालदेखि नेपालले तिब्बतका लागि चाँदीका सिक्का बनाइदिन्थ्यो। नेपाल एकीकरणपछि पनि केही समय यो काम चलिरह्यो।

नेपाल र चीनबिच वि.सं. २०१२ साउन १७ (सन् १९५५ अगस्ट १) मा कूटनीतिक सम्बन्ध स्थापना भएको हो। त्यसपछि दुई देशका राष्ट्रप्रमुख र सरकारप्रमुखले एकअर्काको देशको भ्रमण गर्दै आएका छन्। यस्ता भ्रमणमा आपसी हितका विषयमा छलफल र सम्झौता हुन्छन्। नेपालले चीनबाट धेरै सामान आयात गर्छ। हरेक वर्ष धेरै नेपाली विद्यार्थी चीनमा पढ्न जान्छन्।

चीनले नेपालको विकासमा धेरै सहयोग गरेको छ। अरनिको राजमार्ग, पृथ्वी राजमार्ग, काठमाडौँको चक्रपथ र स्याफ्रुबेसी–रसुवागढी सडक चिनियाँ सहयोगमा बनेका हुन्। काठमाडौँमा वि.सं. २०३२ मा ट्रली बस चलाउन पनि चीनले सहयोग गरेको थियो। उद्योगमा बाँसबारी छाला जुत्ता कारखाना, हेटौँडा कपडा उद्योग र गैँडाकोटको भृकुटी कागज कारखाना चिनियाँ सहयोगमा बनेका थिए। सुनकोसी जलविद्युत् आयोजना, बीरेन्द्र अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलन केन्द्र, भरतपुरको बीपी कोइराला मेमोरियल क्यान्सर अस्पताल र काठमाडौँको निजामती अस्पताल पनि चिनियाँ सहयोगमा बनेका हुन्।

अभ्यास

सार्कको परिचय र उद्देश्य

नजिकै रहेका देशहरूले आपसी सहयोग र मित्रताका लागि बनाएको सङ्गठनलाई क्षेत्रीय सङ्गठन भनिन्छ। एसियान (दक्षिणपूर्वी एसियाली राष्ट्रहरूको सङ्गठन), युरोपेली सङ्घ र अफ्रिकी सङ्घ यसका उदाहरण हुन्। साझा समस्या मिलेर समाधान गर्न र आपसमा मित्रता बढाउन यस्ता सङ्गठन बनाइन्छन्।

दक्षिण एसियाली क्षेत्रीय सहयोग सङ्गठन, अर्थात् सार्क, दक्षिण एसियाका देशहरूको क्षेत्रीय सङ्गठन हो। सन् १९८५ डिसेम्बर ७ र ८ मा बङ्गलादेशको ढाकामा नेपाल, भारत, बङ्गलादेश, पाकिस्तान, भुटान, श्रीलङ्का र माल्दिभ्सका राष्ट्र वा सरकारप्रमुखको सम्मेलन भयो। यही सम्मेलनले डिसेम्बर ८ (वि.सं. २०४२ मङ्सिर २३) मा सार्कको स्थापना गर्‍यो। सन् २००७ मा अफगानिस्तान पनि सदस्य भएपछि सार्कका सदस्य आठ पुगे। सार्कको सचिवालय काठमाडौँमा छ।

सार्कको बडापत्रमा यसका उद्देश्य यस्ता छन्:

• क.दक्षिण एसियाका जनताको कल्याण गर्ने र जीवनस्तर सुधार गर्ने।
• ख.आर्थिक वृद्धि, सामाजिक प्रगति र सांस्कृतिक विकासलाई तीव्र बनाउने।
• ग.सदस्य देशहरूलाई सामूहिक रूपमा आत्मनिर्भर बनाउने।
• घ.एकअर्काका समस्याप्रति आपसी विश्वास, समझदारी र सम्मान बढाउने।
• ङ.आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक, प्राविधिक र वैज्ञानिक क्षेत्रमा सहकार्य गर्ने।
• च.अरू विकासशील देश र अन्तर्राष्ट्रिय तथा क्षेत्रीय सङ्गठनसँग सहयोग गर्ने।

सार्क मुलुक र नेपालसँगको सम्बन्ध

भारतको परिचय पाठ ४ मा छ। यहाँ सार्कका अरू सदस्य देश हेरौँ।

बङ्गलादेश

बङ्गलादेश दक्षिण एसियाको उत्तरपूर्वमा छ। यसको पश्चिम, उत्तर र पूर्वमा भारत छ। दक्षिणपूर्वमा म्यानमार र दक्षिणमा बङ्गालको खाडी छ। यसको राजधानी ढाका हो र क्षेत्रफल करिब १,४७,५७० वर्ग किमि छ। जनसङ्ख्याका आधारमा यो संसारका धेरै जनसङ्ख्या भएका देशमध्ये पर्छ। सन् २०२२ को जनगणनाअनुसार यहाँ करिब ९१ प्रतिशत मुसलमान र करिब ८ प्रतिशत हिन्दु छन्। यहाँका मानिस बङ्गाली भाषा बोल्छन्।

बङ्गलादेशको धेरैजसो भाग गङ्गा, ब्रह्मपुत्र र मेघना नदीले बनाएको समथर मैदान हो। दक्षिणपूर्वमा ससाना पहाड छन्। यहाँ मनसुनी हावापानी पाइन्छ। गर्मीमा गर्मी र झरी हुन्छ भने हिउँदमा न्यानो र सुक्खा हुन्छ। समुद्रबाट आउने आँधी र बाढीले धेरै क्षति पुर्‍याउँछन्। यहाँका मुख्य पेसा कृषि र माछापालन हुन्। तयारी पोसाक उद्योग र व्यापार पनि बढ्दै छन्।

नेपाल र बङ्गलादेशबिच वि.सं. २०२८ चैत २६ (सन् १९७२ अप्रिल ८) मा कूटनीतिक सम्बन्ध स्थापना भएको हो। नेपालबाट दाल, अदुवा, अलैँची, फलफूल र तरकारी बङ्गलादेश निर्यात हुन्छन्। बङ्गलादेशबाट औषधी, कपडा, कागज र खाद्य सामग्री आयात हुन्छन्। नेपालको बिजुली पनि भारत हुँदै बङ्गलादेश जान्छ। धेरै नेपाली विद्यार्थी बङ्गलादेशमा चिकित्साशास्त्र पढ्न जान्छन्।

पाकिस्तान

क्षेत्रफलका आधारमा पाकिस्तान सार्कको दोस्रो ठुलो देश हो। पाकिस्तान सरकारका अनुसार यसको क्षेत्रफल ८,८१,९१३ वर्ग किमि छ। यसमा पाकिस्तानले प्रशासन गर्ने कश्मीरको भाग पनि पर्छ। यसको पूर्वमा भारत, पश्चिममा अफगानिस्तान र इरान, उत्तरमा चीन र दक्षिणमा अरब सागर छ। राजधानी इस्लामाबाद हो।

अङ्ग्रेजको शासनमा आजको पाकिस्तान भारतकै भाग थियो। सन् १९४७ मा भारत र पाकिस्तान छुट्टाछुट्टै स्वतन्त्र देश बने। सन् १९७१ को युद्धपछि पूर्वी पाकिस्तान छुट्टिएर बङ्गलादेश बन्यो।

पाकिस्तानमा उत्तरको उच्च हिमाली भाग, पश्चिमका पहाड, बलुचिस्तानको पठार, पोटोहार पठार, पन्जाबको मैदान र सिन्धको मैदान छन्। संसारको दोस्रो अग्लो चुचुरो के२ (गडविन अस्टिन) र नवौं अग्लो चुचुरो नाङ्गा पर्वत पाकिस्तानले प्रशासन गर्ने भागमा पर्छन्।

यहाँका धेरैजसो मानिस इस्लाम धर्म मान्छन्। केही हिन्दु, इसाई र सिख पनि छन्। उर्दु यहाँको राष्ट्रिय भाषा हो। पन्जाबी, पश्तो, सिन्धी, बलोची र ब्राहुई पनि बोलिन्छन्। यहाँका मानिसको मुख्य पेसा कृषि हो। कपडा उद्योग, व्यापार र पर्यटन अरू आर्थिक क्रियाकलाप हुन्।

नेपाल र पाकिस्तानबिच वि.सं. २०१६ चैत ७ (सन् १९६० मार्च २०) मा कूटनीतिक सम्बन्ध स्थापना भएको हो। नेपालले पाकिस्तानमा चिया, अलैँची, दाल र जडीबुटी निर्यात गर्छ। पाकिस्तानबाट कपडा, ओखर र मसला आयात गर्छ। दुई देशका उच्च पदाधिकारीको भ्रमणले सम्बन्ध सुमधुर बनाएका छन्।

भुटान

भुटान दक्षिण एसियाको उत्तरपूर्वमा रहेको भूपरिवेष्टित देश हो। यसको पूर्व, पश्चिम र दक्षिणमा भारत र उत्तरमा चीन छ। राजधानी थिम्पु हो र क्षेत्रफल ३८,३९४ वर्ग किमि छ। उत्तरमा उच्च हिमाली भाग, बिचमा पहाड र दक्षिणमा साँघुरो समथर भाग छ। मनसुनी क्षेत्रमा परे पनि उचाइअनुसार यहाँको हावापानी फरक फरक छ।

सार्कका सदस्यमध्ये राजतन्त्र भएको देश भुटान मात्र हो। सन् २००८ देखि यहाँ संवैधानिक राजतन्त्र र निर्वाचित संसद् छ। यहाँ ङालोप, सार्छोप र नेपाली भाषी ल्होत्साम्पा समुदायको बसोबास छ। मुख्य धर्म बौद्ध र हिन्दु हुन्। जोङ्खा यहाँको राष्ट्रिय भाषा हो। नेपाली भाषा पनि बोलिन्छ। कृषि, पशुपालन, पर्यटन र जलविद्युत् भुटानका मुख्य आर्थिक क्रियाकलाप हुन्।

नेपाल र भुटानबिच वि.सं. २०४० जेठ २० (सन् १९८३ जुन ३) मा कूटनीतिक सम्बन्ध स्थापना भएको हो। नेपालबाट मूर्तिकलाका सामान, साबुन, लुगा र बिजुलीका सामग्री भुटान निर्यात हुन्छन्। भुटानबाट सिमेन्ट र कोइलाजस्ता सामान आयात हुन्छन्।

श्रीलङ्का

श्रीलङ्का हिन्द महासागरमा रहेको टापु देश हो। भारतको दक्षिणी छेउबाट पाक जलसन्धि र मन्नारको खाडीले यसलाई छुट्याउँछन्। यसको क्षेत्रफल ६५,६१० वर्ग किमि छ। संसद् रहेको श्री जयवर्धनेपुर कोट्टे यसको आधिकारिक राजधानी हो। सबैभन्दा ठुलो सहर र व्यापारिक केन्द्र कोलम्बो हो।

श्रीलङ्काको बिचमा उच्च पहाडी भाग छ। त्यसको वरिपरि मैदान र किनारमा तटीय भाग छन्। यहाँको हावापानी बर्सैभरि तातो र ओसिलो हुन्छ र धेरै पानी पर्छ। यहाँ सिंहाली, तमिल र मुस्लिम समुदायको बसोबास छ। करिब ७० प्रतिशत मानिस बौद्ध धर्म मान्छन्। हिन्दु, इस्लाम र इसाई धर्म मान्ने पनि धेरै छन्। सिंहाली र तमिल यहाँका मुख्य भाषा हुन्। चिया, रबर, नरिवल, माछा, तयारी पोसाक र पर्यटन यहाँका मुख्य आयस्रोत हुन्।

नेपाल र श्रीलङ्काबिच वि.सं. २०१४ असार १८ (सन् १९५७ जुलाई १) मा कूटनीतिक सम्बन्ध स्थापना भएको हो। दुवै देशमा बौद्ध धर्म मान्ने धेरै भएकाले सांस्कृतिक सम्बन्ध सुमधुर छ। श्रीलङ्काका धेरै तीर्थयात्री लुम्बिनी आउँछन्।

माल्दिभ्स

माल्दिभ्स हिन्द महासागरमा करिब १,१९२ ससाना टापु मिलेर बनेको देश हो। यी टापु २६ ओटा प्रवालद्वीपका समूहमा छन्। सबै टापुको जमिन जोड्दा करिब २९८ वर्ग किमि मात्र हुन्छ। माल्दिभ्स सार्कको सबैभन्दा सानो देश हो। यहाँका टापु समुद्र सतहबाट औसत करिब डेढ मिटर मात्र अग्ला छन्। राजधानी माले हो।

समुद्रको प्रभावले यहाँ बर्सैभरि न्यानो र ओसिलो हावापानी हुन्छ। माल्दिभ्सका प्रायः सबै नागरिक मुसलमान छन्। यहाँको भाषा दिवेही हो। अङ्ग्रेजी पनि धेरै बोलिन्छ। सोह्रौँ शताब्दीदेखि विभिन्न विदेशी शक्तिले यसलाई आफ्नो प्रभावमा राखे। सन् १९६५ जुलाई २६ मा यो बेलायतबाट पूर्ण स्वतन्त्र भयो। पर्यटन र माछापालन यहाँको अर्थतन्त्रका मुख्य आधार हुन्। डुङ्गा बनाउने र मर्मत गर्ने काम पनि हुन्छ।

नेपाल र माल्दिभ्सबिच वि.सं. २०३७ साउन १७ (सन् १९८० अगस्ट १) मा कूटनीतिक सम्बन्ध स्थापना भएको हो। धेरै नेपाली माल्दिभ्सका होटेल, अस्पताल र विद्यालयमा काम गर्छन्।

अफगानिस्तान

अफगानिस्तान सार्कको भूपरिवेष्टित देश हो। यसको क्षेत्रफल करिब ६,५२,८६० वर्ग किमि र राजधानी काबुल हो। यहाँ उब्जाउ उपत्यका, गहिरा खोंच, मरुभूमि, पठार, मैदान र हिन्दुकुशका अग्ला हिमाल छन्। हिउँदमा धेरै जाडो र गर्मीमा धेरै गर्मी हुन्छ। धेरैजसो पानी र हिउँ जाडो र वसन्तमा पर्छ। गर्मीमा थोरै मात्र पानी पर्छ।

यहाँका प्रायः सबै मानिस इस्लाम धर्म मान्छन्। यहाँ पश्तुन, ताजिक, हजारा, उज्बेक, आइमक, तुर्कमेन, बलोचलगायत धेरै जातिका मानिस बस्छन्। पश्तो र दारी (फारसी) यहाँका मुख्य भाषा हुन्। उज्बेक, तुर्कमेन र बलोची पनि बोलिन्छन्। कृषि र पशुपालन यहाँका मुख्य पेसा हुन्।

नेपाल र अफगानिस्तानबिच वि.सं. २०१८ असार १७ (सन् १९६१ जुलाई १) मा कूटनीतिक सम्बन्ध स्थापना भएको हो।

अभ्यास

मानिसका समुदायमा अचानक ठुलो क्षति पुर्‍याउने र समुदाय आफैँले तुरुन्त सम्हाल्न नसक्ने घटनालाई विपत् भनिन्छ। डढेलो, बाढी, पहिरो, डुबान, महामारी, चट्याङ, भूकम्प र आगलागी यसका उदाहरण हुन्। भूकम्प, बाढी र चट्याङजस्ता घटना प्रकृतिबाट हुन्छन्। यस्ता विपत्लाई प्राकृतिक विपत् भनिन्छ। आगलागी, सडक दुर्घटना र प्रदूषणजस्ता मानिसका कारण हुने विपत्लाई मानवसिर्जित विपत् भनिन्छ। भूकम्प रोक्न सकिँदैन, तर बलियो घर बनाएर क्षति घटाउन सकिन्छ।

विपत्ले धनजनको क्षति गर्छ। धेरै मानिस घाइते हुन्छन् र कतिपय सधैँका लागि अपाङ्ग बन्छन्। मानिसको ज्यान पनि जान्छ। घर, खेत, सडक र विद्यालय भत्किन्छन्। जनजीवन अस्तव्यस्त हुन्छ र त्रास फैलिन्छ।

विपत् व्यवस्थापनका चरण

विपत्बाट हुने क्षति घटाउन गरिने कामलाई विपत् व्यवस्थापन भनिन्छ। यो काम तीन चरणमा गरिन्छ।

१. विपत्पूर्वको चरण (पूर्वतयारी): कुन ठाउँमा कस्तो विपत् आउन सक्छ भन्ने अनुमान गरी पहिल्यै तयारी गर्ने चरण हो। यसमा जोखिमका ठाउँ पहिचान गरिन्छ। घर, विद्यालय र पुललाई भूकम्प र बाढी सहने बनाइन्छ। सचेतना कार्यक्रम र पूर्वअभ्यास गरिन्छ। घरमा पिउने पानी, सुक्खा खाना, औषधी, टर्च र आवश्यक कागजपत्र भएको आपत्कालीन झोला तयार राखिन्छ। बाढी र हिमताल भएका नदीमा पूर्वसूचना प्रणाली राखिन्छ।

२. विपत्को चरण (प्रतिकार्य): विपत् भइरहेका बेला नआत्तिई सुरक्षित ठाउँमा जानुपर्छ। आफू भाग्दा अरूलाई धकेल्नु वा बाधा पुर्‍याउनु हुँदैन। यस चरणमा हराएकाको खोजी, उद्धार, घाइतेको उपचार र जोखिममा परेकालाई सुरक्षित ठाउँमा सार्ने काम हुन्छ।

३. विपत्पछिको चरण (पुनर्लाभ): विपत्पछि क्षतिको विवरण सङ्कलन गरिन्छ र आवश्यक सूचना दिइन्छ। खाना, पानी, बास, लुगा र औषधीजस्ता राहत व्यवस्थित रूपमा बाँडिन्छ। डराएका मानिसलाई मनोसामाजिक परामर्श दिइन्छ। विपत्को मौकामा चोरी, ठगी र अरू अपराध गर्नेलाई नियन्त्रण गरिन्छ। अन्त्यमा विस्थापितलाई सुरक्षित ठाउँमा पुनर्वास गरिन्छ र भत्किएका संरचना पहिलेभन्दा बलियो बनाइन्छ। त्यसपछि फेरि अर्को विपत्का लागि तयारी सुरु हुन्छ। त्यसैले यी चरण एउटा चक्रजस्तै चल्छन्।

नेपालमा विपत् व्यवस्थापनमा सङ्घ, प्रदेश र स्थानीय तीनै तहका सरकारको भूमिका हुन्छ। विपत् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन ऐन, २०७४ ले यी तहको काम तोकेको छ। सङ्घमा राष्ट्रिय विपत् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरण छ। स्थानीय सरकारले पूर्वतयारी, उद्धार, राहत वितरण र पुनर्स्थापनामा नजिकबाट काम गर्छ। प्रदेश सरकारले पनि आफ्नो कानुन र संरचनाबाट विपत् व्यवस्थापनमा भूमिका खेल्छ।

विपत् व्यवस्थापनमा प्रदेश सरकारको भूमिका

प्रदेश सरकार आफ्नो प्रदेशका जनताप्रति जिम्मेवार हुन्छ। त्यसैले विपत् व्यवस्थापनमा यसको महत्त्वपूर्ण भूमिका हुन्छ। प्रदेश सरकारले यस्ता काम गर्छ:

• क.विपत् जोखिम घटाउने काममा लगानी जुटाउने।
• ख.विपत्को अनुमान गरी सम्बन्धित निकाय र जनतालाई सूचना दिने।
• ग.विपत्बाट प्रभावित वा प्रभावित हुन सक्ने समुदायमा स्वास्थ्य, शिक्षालगायतका पूर्वाधारको व्यवस्था गर्ने।
• घ.प्रभावित समुदायको आयआर्जन, सामाजिक सुरक्षा, खानेपानी, सरसफाइ र जीविकाको व्यवस्था मिलाउने।
• ङ.प्रभावित व्यक्ति र समुदायका लागि स्वरोजगारका अवसर सिर्जना गर्ने।
• च.एम्बुलेन्स, दमकल, रक्तसञ्चार सेवा र अस्पतालको व्यवस्था गर्ने।
• छ.सडक दुर्घटना घटाउन सचेतना फैलाउने र सुरक्षित सडक बनाउने।
• ज.पुराना भवन र सम्पदाको संरक्षण र मर्मत गर्ने।
• झ.विद्यालय भवनलाई सुरक्षित बनाउने।
• ञ.सार्वजनिक संरचना अपाङ्गतामैत्री बनाउने।
• ट.खुला ठाउँ पहिचान गरी त्यहाँ आपत्कालीन आश्रयस्थल, गोदामघर र आपत्कालीन कार्यसञ्चालन केन्द्र बनाउने।
• ठ.विभिन्न विपत्का लागि पूर्वचेतावनी प्रणालीको विकास गर्ने।

विपत् व्यवस्थापनमा नेपाल रेडक्रस र अन्य सङ्घसंस्थाको भूमिका

नेपाल रेडक्रस सोसाइटी, नेपाल स्काउट, सामुदायिक संस्था र अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूले पनि विपत् व्यवस्थापनमा सघाउँछन्। यिनीहरूले यस्ता काम गर्छन्:

• क.विद्यालय र समुदायमा विपत्का बेला गर्ने कामको पूर्वाभ्यास गराउने।
• ख.गाउँ र सहरमा विपत् जोखिम न्यूनीकरणसम्बन्धी सचेतना कार्यक्रम चलाउने।
• ग.सुरक्षित भवन बनाउन प्राविधिक सहयोग गर्ने।
• घ.प्रभावित क्षेत्रमा स्वास्थ्य सेवा पुर्‍याउने।
• ङ.प्राथमिक उपचारको तालिम चलाउने।
• च.विपत्का बेला उद्धार र त्यसपछि राहत वितरण गर्ने।

अभ्यास

पृथ्वीको कुनै ठाउँ वा क्षेत्रलाई निश्चित नापका आधारमा सानो बनाएर समतल सतहमा देखाइएको चित्रलाई नक्सा भनिन्छ। नक्सा कागज, कपडा, कम्प्युटरको पर्दा वा अन्य समतल सतहमा बनाइन्छ।

सामान्यतया नक्सा दुई किसिमका हुन्छन्। पहाड, नदी, ताल, मैदान र हिमालजस्ता प्राकृतिक कुरा देखाउने नक्सालाई भौतिक नक्सा भनिन्छ। देश, प्रदेश, जिल्ला, सहर र सिमानाजस्ता मानिसले बनाएका कुरा देखाउने नक्सालाई राजनीतिक नक्सा भनिन्छ। वर्षा, जनसङ्ख्या वा बालीजस्ता एउटै विषय देखाउने नक्सा पनि बनाइन्छन्।

नक्साबाट कहाँ कस्ता प्राकृतिक स्रोत छन् भन्ने थाहा हुन्छ। अस्पताल, विद्यालय, सडक, नदी र ताल कहाँ छन् भन्ने पनि थाहा हुन्छ। त्यसैले नक्सालाई ज्ञानको स्रोत भनिन्छ।

नक्सामा प्रयोग हुने भौगोलिक सङ्केत

नक्सामा धेरै कुरा देखाउनुपर्छ, तर ठाउँ थोरै हुन्छ। त्यसैले नदी, नहर, ताल, हिमाल, सडक, रेलमार्ग, केबलकार, पुल, विद्यालय र भन्ज्याङजस्ता कुरा साना चिह्नले देखाइन्छन्। यस्ता चिह्नलाई भौगोलिक सङ्केत भनिन्छ। संसारभरि नै प्रायः एकै किसिमका सङ्केत प्रयोग हुने भएकाले यिनलाई परम्परागत सङ्केत पनि भनिन्छ।

नक्सामा रङले पनि जानकारी दिन्छ। निलो रङले जलाशय, अर्थात् समुद्र, ताल र नदी देखाउँछ। हरियो रङले होचो मैदानी भाग, पहेँलो र खैरो रङले अग्ला पठार र पहाड, र सेतो रङले हिउँ भएका हिमाल देखाउँछ।

नेपालको नक्सा निर्माण

नक्सा बनाउने धेरै विधि छन्। आजकल कम्प्युटरबाट नक्सा बनाइन्छ। कम्प्युटरमा नक्सा बनाउन भौगोलिक सूचना प्रणाली प्रयोग गरिन्छ। यसमा भू-उपग्रहका तस्बिर र जमिनमा नापेका तथ्याङ्क मिलाएर नक्सा बनाइन्छ। हातले नक्सा बनाउने विधिमा ट्रेसिङ विधि (पातलो पारदर्शी कागजमा उतार्ने), कार्बन विधि (कार्बन कागज राखेर उतार्ने) र स्वतन्त्र नक्साङ्कन विधि (हेरेर आफैँ कोर्ने) पर्छन्।

स्वतन्त्र नक्साङ्कन विधिमा जाली कोरेर नक्सा बनाउँदा सजिलो हुन्छ। यसका लागि सिसाकलम, रुलर, इरेजर र आधार नक्सा चाहिन्छ। तलका चरण धेरै पटक अभ्यास गरे नेपालको आकार मिल्ने नक्सा बनाउन सकिन्छ।

नेपालको नक्सा बनाउने तरिका:

१. २० सेमि लम्बाइ र १२ सेमि चौडाइको एउटा आयत बनाउनुहोस्। लम्बाइलाई ४, ६, ६ र ४ सेमि र चौडाइलाई ४, ४ र ४ सेमिमा बाँड्नुहोस्।
२. नेपालको सिमानाले जालीका रेखा काट्ने ठाउँमा चिह्न लगाउनुहोस्। सिमानाले आयतका चारै किनारा छुने ठाउँ पनि चिह्न लगाउनुहोस्।
३. चिह्न लगाएका ठाउँमा सिमानाका साना टुक्रा कोर्नुहोस्।
४. नेपालको सिमाना कतातिर भित्र पस्छ र कतातिर बाहिर निस्कन्छ, सम्झँदै टुक्राहरू जोड्नुहोस्। नेपालको नक्सा तयार भयो।
५. नक्सामा उत्तर दिशाको सङ्केत गर्नुहोस्। त्यसपछि नक्साभित्रका जालीका रेखा मेट्नुहोस्।

अभ्यास