परीक्षा अभ्यास

राइबोजोमले DNA बाट आएका निर्देशनअनुसारको क्रममा एमिनो अम्ल जोडेर कोषका सबै प्रोटिन बनाउँछ। कारखानाले सामान उत्पादन गरेजस्तै यसले कोषका प्रोटिन उत्पादन गर्ने भएकाले यसलाई प्रोटिनको कारखाना भनिन्छ।

कोषभित्ता कोषको वरिपरि रहेको सेलुलोजको बाक्लो र कडा तह हो। यसको आकार सजिलै बदलिँदैन। पानीले भरिएको भ्याकुलले कोषलाई भित्रबाट यही भित्तातिर थिच्छ। त्यसैले कोषले भित्ताकै आकार लिन्छ।

कोषका रासायनिक प्रतिक्रियालाई चाहिने पानी, घुलेका पदार्थ तथा इन्जाइम साइटोप्लाज्ममा हुन्छन्। माइटोकोन्ड्रिया, राइबोजोम, ER आदि जैविक अवयव पनि यसैमा तैरिन्छन्। त्यसैले कोषका धेरैजसो रासायनिक प्रतिक्रिया, अर्थात् उपापचायन, साइटोप्लाज्ममा हुन्छन्।

हरेक जीव एउटा वा धेरै कोषले बनेको हुने भएकाले कोष जीवनको संरचनात्मक एकाइ हो। श्वासप्रश्वास, पाचन, प्रजननलगायत जीवनका सबै प्रक्रिया कोषभित्र र कोषद्वारा हुने भएकाले यो कार्यात्मक एकाइ पनि हो। अनि नयाँ कोष पहिलेदेखि भएका कोषबाट मात्र बन्छन्। आफैँमा जीवित रहने सबैभन्दा सानो एकाइ कोष भएकाले यसलाई जीवनको आधारभूत एकाइ मानिन्छ।

कुनै एउटा कोष वा तन्तुले एक्लै जीवन प्रक्रिया चलाउन सक्दैन। जस्तै: पाचनमा पेट र आन्द्राको मांसपेशी तन्तुले खानालाई अगाडि धकेल्छ भने ग्रन्थिको तन्तुले त्यसलाई पचाउने इन्जाइम बनाउँछ। दुवैले ठिक समयमा र ठिक ठाउँमा काम गर्नुपर्छ। कोष मिलेर तन्तु, तन्तु मिलेर अङ्ग र अङ्ग मिलेर प्रणाली बन्छ र हरेक तह अर्कोमा निर्भर हुन्छ। तिनबिच समन्वय नभए जीवन प्रक्रिया बिग्रन्छ।

कोष जीवनको आधारभूत संरचनात्मक र कार्यात्मक एकाइ हो, अर्थात् जीवको आफैँमा जीवित रहने सबैभन्दा सानो एकाइ। यसमा कोषझिल्ली, साइटोप्लाज्म र (युक्यारियोटमा) न्युक्लियस हुन्छन्। जीवनका सबै प्रक्रिया यसैमा हुन्छन्। हरेक जीव एउटा वा धेरै कोषले बनेको हुन्छ।

चित्र 3.4 मा जस्तै दुवै कोष छेउछेउमा कोर्नुपर्छ।

वनस्पति कोष: बाकसजस्तो आकार, बाक्लो कोषभित्ता, त्यसको ठिक भित्र कोषझिल्ली, साइटोप्लाज्म, बिचमा ठुलो भ्याकुल, एकातिर धकेलिएको न्युक्लियस, क्लोरोप्लास्ट, माइटोकोन्ड्रिया र गोल्जी बडी।

जनावर कोष: बाहिर कोषझिल्ली मात्र भएको गोलाइदार र अनियमित आकार, साइटोप्लाज्म, बिचमा न्युक्लियस, माइटोकोन्ड्रिया, गोल्जी बडी, लाइसोजोम र साना भ्याकुल।

चित्र चुच्चो पेन्सिलले कोर्नुपर्छ। नाम लेख्ने रेखा सिधा र एकअर्कालाई नकाट्ने हुनुपर्छ र हरेक चित्रको शीर्षक दिनुपर्छ।

माइटोकोन्ड्रिया वनस्पति र जनावर दुवैसहित सबै युक्यारियोटका कोषको साइटोप्लाज्ममा पाइन्छ। यो धेरै सङ्ख्यामा हुन्छ, विशेष गरी मांसपेशी कोषजस्ता धेरै काम गर्ने कोषमा।
कार्य:

1. यसले कोषीय श्वासप्रश्वास गर्छ, अर्थात् अक्सिजनसँग ग्लुकोज टुक्र्याएर ऊर्जा निकाल्छ।
2. यसले त्यो ऊर्जा ATP मा सञ्चय गर्छ र ATP ले कोषका बाँकी भागलाई ऊर्जा दिन्छ। त्यसैले यसलाई कोषको शक्ति केन्द्र भनिन्छ।
3. यसमा आफ्नै थोरै DNA हुन्छ र यो DNA सन्ततिमा सर्छ।

लाइसोजोम। यो बलिया पाचन इन्जाइमले भरिएको थैली हो। कोष बुढो भएमा वा धेरै बिग्रिएमा यसका लाइसोजोम फुट्छन् र तिनका इन्जाइमले कोषलाई नै पचाउँछ। यसरी मरेका र काम नलाग्ने कोष हटाइन्छन् र तिनका पदार्थ फेरि प्रयोग गर्न सकिन्छ। आफैँलाई पचाउने यही गुणले गर्दा लाइसोजोमलाई स्वमरण थैली भनिन्छ।

जैविक अवयव: माइटोकोन्ड्रिया, प्लास्टिड (क्लोरोप्लास्ट, क्रोमोप्लास्ट, ल्युकोप्लास्ट), राइबोजोम, इन्डोप्लाज्मिक रेटिकुलम, गोल्जी बडी, लाइसोजोम (र सबैभन्दा ठुलो जैविक अवयव, न्युक्लियस)। भ्याकुललाई पनि प्रायः यिनैसँग राखिन्छ।

अजैविक अवयव: पानीका थोपा, लवण र खनिजका कण, स्टार्चका दाना, चिल्लोका थोपा, पिगमेन्ट तथा फोहोर पदार्थ।

1. क्लोरोप्लास्टले बिरुवालाई हरियो बनाउँछ र प्रकाश संश्लेषणद्वारा बिरुवाको खाना बनाउँछ।
2. क्रोमोप्लास्टले फूल र पाकेका फललाई रङ दिन्छ। रङ्गीन फूलतिर परागसेचन गराउने किरा र चरा आकर्षित हुन्छन् भने रङ्गीन फलतिर बिउ छर्ने जनावर आकर्षित हुन्छन्।
3. ल्युकोप्लास्टले जरा, कन्द र बिउमा स्टार्च, प्रोटिन र तेल जस्ता खाना सञ्चय गर्छ।

एकअर्कामा खप्टिएका दुईओटा गोला कोर्नुपर्छ: बायाँतिर वनस्पति, दायाँतिर जनावर र खप्टिएको ठाउँमा दुवै।

वनस्पतिमा मात्र: कोषभित्ता, क्लोरोप्लास्ट, बिचमा एउटा ठुलो भ्याकुल, नियमित आकार, स्टार्च सञ्चय।

दुवैमा: कोषझिल्ली, साइटोप्लाज्म, न्युक्लियस, माइटोकोन्ड्रिया, गोल्जी बडी, ER, राइबोजोम।

जनावरमा मात्र: कोषभित्ता नहुने, लाइसोजोम, सेन्ट्रिओल, साना भ्याकुल (वा भ्याकुल नै नहुने), अनियमित आकार, ग्लाइकोजेन सञ्चय।

गोल्जी बडी: कोषले बनाएका पदार्थ (म्युकस, र्‍याल, इन्जाइम, हर्मोन, गम) छुट्याउँछ, प्याक गर्छ र बाहिर पठाउँछ; कोष विभाजनका बेला नयाँ कोषझिल्ली वा सेल प्लेट बनाउन सहयोग गर्छ; कोषभित्र परिवहनमा सहयोग गर्छ।

भ्याकुल: सेल स्याप (पानी, लवण, चिनी, पिगमेन्ट) सञ्चय गर्छ; पानी र लवणको सन्तुलन मिलाउँछ र वनस्पति कोषलाई कसिलो राख्छ; फोहोर पदार्थलाई कोषबाट बाहिर फाल्नुअघि जम्मा गर्छ।

• i.चित्रमा न्युक्लियस देखाइएको छ। A: न्युक्लियोलस। B: न्युक्लियर झिल्ली। C: न्युक्लियर झिल्लीको प्वाल (न्युक्लियर पोर)। D: क्रोमाटिन फाइबर (न्युक्लियोप्लाज्ममा रहेका)।
• ii.न्युक्लियर झिल्लीले न्युक्लियसलाई जोगाउँछ र साइटोप्लाज्मबाट छुट्याउँछ। यसले आफ्ना प्वालबाट न्युक्लियसभित्र र बाहिर जाने पदार्थ पनि नियन्त्रण गर्छ।
• iii.न्युक्लियस नभएको कोषले आफ्ना क्रियाकलाप नियन्त्रण गर्न सक्दैन, लामो समयसम्म नयाँ प्रोटिन बनाउन सक्दैन र विभाजन पनि हुन सक्दैन। त्यसैले यस्तो कोष छिट्टै मर्छ। (मानिसका परिपक्व राता रक्तकोषमा न्युक्लियस नहुने भएकाले ती करिब 120 दिन मात्र बाँच्छन् र विभाजन हुन सक्दैनन्।)

यसको एउटै सही उत्तर छैन। कारणसहितको उत्तर राम्रो मानिन्छ। जस्तै:
न्युक्लियस। कोषले गर्ने सबै कामको निर्देशन, DNA यसैमा हुन्छ। यसले अरू सबै भाग नियन्त्रण गर्छ र कोष विभाजनका लागि पनि यो चाहिन्छ। न्युक्लियसबिना कोष छिट्टै मर्छ।
वा माइटोकोन्ड्रिया। कोषका हरेक क्रियाकलापलाई ऊर्जा चाहिन्छ। माइटोकोन्ड्रियाबिना धेरैजसो कोषले बाँच्न पुग्ने ऊर्जा निकाल्न सक्दैन।

क्लोरोप्लास्ट नभए बिरुवाले प्रकाश संश्लेषण गर्न सक्दैन र आफ्नो खाना आफैँ बनाउन सक्दैन। खाना र ऊर्जाको कमीले गर्दा यसको श्वासप्रश्वास, वृद्धि र प्रजनन छिट्टै रोकिन्छन् र सञ्चित खाना सकिएपछि बिरुवा मर्छ। बिरुवा खाने जनावरको खाना पनि सकिन्छ।

मस्तिष्कले शरीरलाई नियन्त्रण गरेजस्तै न्युक्लियसले कोषलाई नियन्त्रण गर्छ। कोषको निर्देशन, DNA यसैमा हुन्छ। कुन प्रोटिन बनाउने भन्ने कुरा यसैले तय गर्छ र यसरी कोषको उपापचायन, वृद्धि र विभाजन नियन्त्रण गर्छ। यसले सन्ततिमा गुण पनि सार्छ। त्यसैले यसलाई कोषको मस्तिष्क वा नियन्त्रण केन्द्र भनिन्छ।

कोषमा हुने सबै जीवरासायनिक प्रतिक्रियालाई उपापचायन भनिन्छ: खानाबाट ऊर्जा निकाल्ने, नयाँ पदार्थ बनाउने र फोहोर पदार्थ तोड्ने। यस्ता प्रतिक्रिया नभए कुनै ऊर्जा निस्कँदैन। त्यसैले कोषले चल्न, बढ्न, पदार्थ भित्र लिन वा विभाजन हुन सक्दैन। नयाँ पदार्थ बन्दैनन् र फोहोर पदार्थको व्यवस्थापन पनि हुँदैन। यस्तो कोष मर्छ। कोष मिलेर तन्तु, तन्तु मिलेर अङ्ग र अङ्ग मिलेर प्रणाली बन्ने भएकाले कोष मरेपछि तन्तुले काम गर्न सक्दैनन्, तन्तुविना अङ्गले काम गर्न सक्दैनन्। जस्तै: मुटुका मांसपेशी कोषमा ऊर्जा नबने मांसपेशी तन्तु खुम्चिन सक्दैन र मुटुले रगत पम्प गर्न सक्दैन। यसरी सबै कोषमा यस्तो भएमा जीवका पाचन, श्वासप्रश्वास, निष्कासन, वृद्धि, प्रजनन जस्ता जीवन प्रक्रिया रोकिन्छन् र जीव मर्छ।

भाइरसमा कोष, साइटोप्लाज्म र उपापचायन हुँदैन। यो प्रोटिनको आवरणभित्रको आनुवंशिक पदार्थ (DNA वा RNA) मात्र हो। यसले आफैँ खाना लिन, बढ्न वा सङ्ख्या बढाउन सक्दैन। यो जीवित आश्रयदाता कोषभित्र मात्र सङ्ख्या बढाउन सक्छ र त्यहाँ सङ्क्रमण गराउँछ। कोषले नबनेको र आफैँ बाँच्न नसक्ने भएकाले भाइरसलाई जीव नभनी सङ्क्रामक कण भनिन्छ।

नराम्रो गन्ध आउनुबाट खानामा सूक्ष्म जीव धेरै सङ्ख्यामा बढेर खाना तोडिँदै छ भन्ने थाहा हुन्छ। यस्ता धेरै सूक्ष्म जीवले विषाक्त रसायन बनाउँछन्। यस्तो खाना खाँदा वान्ता, पखाला, ज्वरो र जलवियोजनसहितको खाद्य विषाक्तीकरण हुन सक्छ। (गन्हाउनुअघि नै पनि खाना असुरक्षित हुन सक्ने भएकाले बचेको खाना चिसोमा राखेर छिट्टै खानुपर्छ।)

यस प्रणालीमा जीवलाई धेरै विशेषता सँगै हेरेर छुट्याइन्छ: कोषमा न्युक्लियस छ कि छैन, शरीर एउटै कोषको हो कि धेरैको, जीवले खाना कसरी पाउँछ र पारिस्थितिक पद्धतिमा त्यसको भूमिका के हो। त्यसैले दुई जगत् प्रणालीमा नमिल्ने प्रोक्यारियोट (मोनेरा), एककोषीय युक्यारियोट (प्रोटिस्टा) र फन्जाइलाई आफ्नै जगत्‌मा राखिएको छ। युग्लिना र ब्याक्टेरिया जस्ता जीवलाई जबरजस्ती “वनस्पति” वा “जन्तु”मा राख्नुपर्दैन।

सूक्ष्म जीवलाई बढ्न र सङ्ख्या बढाउन पानी चाहिन्छ। राम्ररी सुकाएको फलमा धेरै थोरै पानी बाँकी रहने भएकाले त्यसमा ब्याक्टेरिया र ढुसी उम्रन सक्दैनन् र फल कुहिँदैन। त्यसैले किसमिस, छोकडा र सुकाएको खुर्पानी जस्ता सुकाएका फल महिनौँसम्म रहन्छन्।

नाङ्गो आँखाले देख्न नसकिने र सूक्ष्मदर्शक यन्त्रबाट मात्र देख्न सकिने साना जीवलाई सूक्ष्म जीव (माइक्रोब वा कीटाणु) भनिन्छ।
उदाहरण: ब्याक्टेरिया, ल्याक्टोब्यासिलस; फन्जाइ, यिस्ट; अल्गी, क्लामाइडोमोनस; प्रोटोजोआ, अमिबा; भाइरस (पूरा जीव होइनन्), कोरोना भाइरस।

खाद्य संरक्षणका मुख्य तरिका सुक्खा संरक्षण, तरल संरक्षण र चिस्यान संरक्षण हुन्।

सुक्खा संरक्षण: यस तरिकामा खानालाई मन्द तापक्रममा (करिब 20–30 °C) घाममा वा ड्रायरमा अलिकति मात्र ओस बाँकी रहने गरी सुकाइन्छ। पानी नहुँदा सूक्ष्म जीव बढ्न नसक्ने भएकाले खाना कोठाको तापक्रममा महिनौँसम्म रहन्छ। अन्न, सुकुटी, सुकाएको माछा, गुन्द्रुक तथा सुकाएका फल यसरी संरक्षण गरिन्छन्।

महत्त्व: संरक्षण गर्दा खाना सूक्ष्म जीव र खाद्य विषाक्तीकरणबाट सुरक्षित रहन्छ र खानाका पोषक तत्त्व जोगिन्छन्। खाना नफल्ने समय (जाडो वा खराब बाली भएको बेला) का लागि सञ्चय गर्न सकिन्छ। खेर जाने खाना तथा किसानको नोक्सानी घट्छ र खानालाई टाढाटाढासम्म पुर्‍याउन पनि सकिन्छ।

हानिकारक सूक्ष्म जीव वा तिनले बनाएका विषले दूषित खाना खाँदा वा पानी पिउँदा हुने बिरामीलाई खाद्य विषाक्तीकरण भनिन्छ। यसमा वान्ता हुने, पखाला लाग्ने, पेट दुख्ने, ज्वरो आउने, जलवियोजन हुने, मुख सुक्खा हुने र टाउको दुख्ने लक्षण देखिन्छन्।

कारक तत्त्व: क्लोस्ट्रिडियम, साल्मोनेला, नोरो भाइरस र जियार्डिया जस्ता सूक्ष्म जीव। यी सूक्ष्म जीव खुला छोडिएको, घण्टौँसम्म न्यानो ठाउँमा राखिएको, फोहोर हात वा भाँडाले पकाइएको वा फोहोर पानीले बनाइएको खानामा पस्छन्।

बच्ने उपाय: पकाउनुअघि र खानुअघि हात धुनुपर्छ; खानालाई झिँगा र धुलोबाट छोपेर राख्नुपर्छ; खाना ताजा र तातै खानुपर्छ वा बचेको खाना फ्रिजमा राख्नुपर्छ; बासी, गन्हाएको वा ढुसी परेको खाना खानुहुँदैन; उमालेको वा छानेको पानी पिउनुपर्छ; फलफूल र तरकारी राम्ररी पखाल्नुपर्छ।

पाँच जगत् प्रणालीमा धेरै र गहिरा विशेषता प्रयोग गरिन्छन्: कोषको प्रकार, कोषको सङ्ख्या, पोषण विधि, पारिस्थितिक पद्धतिमा भूमिका र क्रमविकासको सम्बन्ध। त्यसैले यसमा प्रोक्यारियोटलाई युक्यारियोटबाट र एककोषीयलाई बहुकोषीय जीवबाट छुट्याइएको छ। फन्जाइलाई हरिया बिरुवाबाट अलग आफ्नै जगत् दिइएको छ र जगत्‌हरूलाई क्रमविकासको क्रममा राखिएको छ। यसरी दुई जगत् प्रणालीमा उपयुक्त स्थान नपाएका जीवले पनि स्थान पाएका छन्।

कीटाणु (germs) र माइक्रोब (microbes)।

समानता र भिन्नताका आधारमा जीवहरूलाई समूह र उपसमूहमा छुट्याउने प्रक्रियालाई वर्गीकरण भनिन्छ।
वर्गीकरणले गर्दा लाखौँ जीवलाई एक एक गरेर पढ्नुपर्दैन, समूह पढे पुग्छ। समूहका विशेषता त्यसका सबै सदस्यमा हुने भएकाले एउटा सदस्यबारे थाहा पाउँदा अरूबारे पनि धेरै कुरा थाहा हुन्छ। यसबाट जीवहरू क्रमबद्ध हुन्छन् र तिनलाई चिन्न र नाम दिन सजिलो हुन्छ। जीवहरू एकअर्कासँग कसरी सम्बन्धित छन् र कसरी विकसित भए भन्ने पनि यसबाट थाहा हुन्छ।

1. ब्याक्टेरिया र फन्जाइले मरेका शरीर र फोहोर कुहाएर खनिजलाई माटोमा फर्काउँछन् र माटोलाई मलिलो राख्छन्।
2. कोसेबालीको जराका गाँठामा बस्ने राइजोबियमले हावाको नाइट्रोजन स्थिर गर्छ र यसबाट बालीको उत्पादन बढ्छ।
3. ल्याक्टोब्यासिलसले दुधलाई दही बनाउँछ। यिस्टले पाउरोटी फुलाउँछ र अल्कोहल बनाउन यिस्टको प्रयोग हुन्छ। ल्याक्टिक अम्ल बनाउने ब्याक्टेरियाको सहायताले गुन्द्रुक बनाइन्छ।
4. एन्टिबायोटिक, खोप, भिटामिन तथा इन्सुलिन ब्याक्टेरिया र फन्जाइको सहायताले बनाइन्छन्।

विशेषता: यो पहिलो वैज्ञानिक वर्गीकरण प्रणाली हो; यो सरल छ; यसमा जीवलाई सजिलै छुट्याउन सकिने दुई स्पष्ट समूह, वनस्पति र जन्तुमा बाँडिएको छ।

कमजोरी: यसमा प्रोक्यारियोट (ब्याक्टेरिया) लाई युक्यारियोटसँग राखिएको छ; एककोषीय र बहुकोषीय जीव छुट्याइएका छैनन्; हरितकण नभएका फन्जाइलाई हरिया बिरुवासँग राखिएको छ; युग्लिना र लाइकेन जस्ता जीव कुनै पनि जगत्‌मा मिल्दैनन्।

आधार: कोषको प्रकार (प्रोक्यारियोटिक वा युक्यारियोटिक), शारीरिक बनोट (एककोषीय वा बहुकोषीय), पोषण विधि (स्वपोषक वा परपोषक), पारिस्थितिक पद्धतिमा भूमिका (उत्पादक, उपभोक्ता वा विच्छेदक) तथा क्रमविकासको सम्बन्ध।

विशेषता: एककोषीय र बहुकोषीय जीव छुट्याइएका छन्; प्रोक्यारियोट र युक्यारियोट छुट्याइएका छन्; स्वपोषक (प्लान्टी) लाई परपोषक (एनिमेलिया र फन्जाइ) बाट छुट्याइएको छ; जगत्‌हरूलाई सबैभन्दा सरलदेखि सबैभन्दा विकसितसम्मको क्रममा राखिएको छ र यसबाट क्रमविकासको बाटो थाहा हुन्छ।

• i.कोरोना भाइरस (जस्तै: SARS-CoV-2)। यो स्पाइक प्रोटिनले ढाकिएको इन्भलप र भित्र RNA भएको गोलो भाइरस हो।
• ii.यसले कोभिड-19 लगाउँछ। बच्ने उपाय: खोप लगाउने; साबुनपानीले बारम्बार हात धुने; रोग फैलिएको बेला भिडभाड हुने ठाउँमा मास्क लगाउने; बिरामीलाई अरूबाट अलग राख्ने र खोक्दा वा हाच्छिउँ गर्दा मुख र नाक छोप्ने।

पाँच जगत् प्रणालीमा सबैभन्दा पहिले कोषमा राम्ररी बनेको न्युक्लियस छ कि छैन भनेर हेरिन्छ। न्युक्लियर झिल्ली नभएका सबै प्रोक्यारियोट (ब्याक्टेरिया, साइनोब्याक्टेरिया, माइकोप्लाज्मा, आर्किया) लाई छुट्टै जगत्, मोनेरामा राखिन्छ। सबै युक्यारियोट बाँकी चार जगत्‌मा पर्छन्: प्रोटिस्टा (एककोषीय) तथा फन्जाइ, प्लान्टी र एनिमेलिया (बहुकोषीय)। त्यसैले प्रोक्यारियोट भएका ब्लुग्रिन अल्गीलाई अब साँचो अल्गी र बिरुवासँग राखिँदैन।

अमिबा र अरू प्रोटोजोआ ब्याक्टेरिया खाएर बाँच्छन्। माटो, पानी तथा ढल प्रशोधन केन्द्रका ट्याङ्कीमा यिनले धेरै ठुलो सङ्ख्यामा ब्याक्टेरिया खान्छन्। यसले गर्दा पानी सफा हुन्छ र ब्याक्टेरिया नियन्त्रणमा रहन्छन्। कोष कसरी हिँड्छ, खाना खान्छ र विभाजन हुन्छ भनेर बुझ्न स्वतन्त्र रूपमा बस्ने अमिबाको प्रयोगशालामा अध्ययन पनि गरिन्छ।

कारण: भिजेको वा फोहोर चम्चाले अचार निकाल्दा, बिर्को हावा नछिर्ने गरी बन्द नगर्दा, तरकारी राम्ररी नसुकाउँदा वा तरकारी ढाक्न पुग्ने नुन, तेल वा अम्ल नहुँदा ढुसीका बीजाणु भित्र पस्छन्। ओस र हावा भएको ठाउँमा यी बीजाणु उम्रन्छन्।

सुरक्षित राख्ने उपाय: अचार बनाउनुअघि तरकारी (र बट्टा) राम्ररी पखालेर सुकाउनुपर्छ; अचार तेलले ढाकिने गरी पर्याप्त नुन, अम्ल र तेल प्रयोग गर्नुपर्छ; बिर्को हावा नछिर्ने गरी बन्द गर्नुपर्छ; अचार सधैँ सफा र सुक्खा चम्चाले निकाल्नुपर्छ; बट्टालाई बेलाबेलामा घाममा वा चिसो ठाउँमा राख्नुपर्छ।