परीक्षा अभ्यास
हरेक एकाइको अन्त्यमा दिइएका सबै प्रश्न, सङ्केत र उत्तरसहित। उत्तर हेरेपछि आफ्नो उत्तर मिल्यो कि मिलेन, चिनो लगाउनुहोस्। नमिलेका प्रश्न पछि फेरि अभ्यास गर्नुहोस्।
24 प्रश्न
एकाइ 2 · सूचना तथा सञ्चार प्रविधि
2. फरक छुट्याउनुहोस्
प्रिन्टर र स्क्यानर
उत्तर
| प्रिन्टर | स्क्यानर |
|---|---|
| आउटपुट उपकरण हो। | इनपुट उपकरण हो। |
| सफ्टकपी (फाइल) लाई कागजमा हार्डकपी बनाउँछ। | कागजको हार्डकपीलाई सफ्टकपी (फाइल) बनाउँछ। |
| कम्प्युटरबाट डाटा बाहिर निकाल्छ। | कम्प्युटरमा डाटा हाल्छ। |
| मसी वा टोनर प्रयोग गर्छ। | बत्ती र प्रकाश सेन्सर प्रयोग गर्छ। |
| गति PPM, LPM वा CPS मा नापिन्छ। | गुणस्तर डट्स पर इन्च (चित्र कति मसिनो छ) मा नापिन्छ। |
सर्च इन्जिन र वेबसाइट
उत्तर
| सर्च इन्जिन | वेबसाइट |
|---|---|
| इन्टरनेटमा जानकारी खोज्ने सफ्टवेयर प्रणाली हो। | एउटै ठेगानामा राखिएका सम्बन्धित वेबपेजको सङ्ग्रह हो। |
| अरबौँ वेबसाइटका पेजको इन्डेक्समा खोज्छ। | एउटा व्यक्ति वा संस्थाको जानकारी राख्छ। |
| जानकारी कहाँ छ थाहा नभएको बेला प्रयोग गरिन्छ। | ठेगाना (URL) थाहा भएको बेला प्रयोग गरिन्छ। |
| जस्तै: Google, Bing | जस्तै: www.moecdc.gov.np |
भर्चुअल वास्तविकता (VR) र आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (AI)
उत्तर
| भर्चुअल वास्तविकता | आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स |
|---|---|
| मानिसले हेर्ने र त्यसभित्र काम गर्ने, कम्प्युटरले बनाएको 3D संसार हो। | मानिसको बुद्धि चाहिने काम गर्ने कम्प्युटर प्रोग्राम वा मेसिन हो। |
| यसको उद्देश्य प्रयोगकर्तालाई अर्कै ठाउँमा उपस्थित भएको अनुभव गराउनु हो। | यसको उद्देश्य मेसिनलाई सोच्न, सिक्न र निर्णय गर्न सक्ने बनाउनु हो। |
| विशेष उपकरण चाहिन्छ: हेडसेट, हेडफोन, मोसन सेन्सर। | साधारण कम्प्युटर वा फोनमा, वा रोबोटमा चल्न सक्छ। |
| जस्तै: भर्चुअल फिल्ड ट्रिप, उडानको सिमुलेटर | जस्तै: च्याटबोट, आफैँ चल्ने कार, अनुहार चिन्ने प्रणाली |
कम्प्युटर आचारसंहिता र साइबर कानुन
उत्तर
| कम्प्युटर आचारसंहिता | साइबर कानुन |
|---|---|
| कम्प्युटर राम्ररी प्रयोग गर्ने नैतिक निर्देशनको सङ्ग्रह हो। | कम्प्युटर र इन्टरनेटको प्रयोगका लागि सरकारले बनाएको कानुन हो। |
| के ठिक र के बेठिक भनेर बताउँछ। | के कानुनी र के गैरकानुनी भनेर बताउँछ। |
| तोड्नु गलत हो, तर सधैँ कानुनी सजाय हुँदैन। | तोडेमा अदालतले कैद वा जरिमानाको सजाय दिन्छ। |
| जस्तै: अरूको कामको सम्मान गर्नु, सही जानकारी दिनु | जस्तै: इलेक्ट्रोनिक लेनदेन ऐन, 2063 |
रोबोटिक मानव र मानव
उत्तर
| रोबोटिक मानव | मानव |
|---|---|
| मानिसले धातु, प्लास्टिक र इलेक्ट्रोनिक्सबाट बनाएको मेसिन हो। | कोषले बनेको जीवित प्राणी हो। |
| प्रोग्राम (सफ्टवेयर) र बिजुलीले चल्छ। | खाना र अक्सिजनले बाँच्छ; यसमा दिमाग र भावना हुन्छन्। |
| मानिसका भाव र बोलीको नक्कल गर्न सक्छ, तर साँच्चैको भावना हुँदैन। | साँच्चैको भावना, कल्पना र बुझाइ हुन्छ। |
| आफूलाई प्रोग्राम वा तालिम दिइएको काम मात्र गर्छ। | लगभग जुनसुकै कुरा सिक्न र गर्न सक्छ र आफैँ निर्णय गर्छ। |
| थाक्दैन र खतरनाक ठाउँमा काम गर्न सक्छ। | थाक्छ, आराम चाहिन्छ; खतराबाट हानि हुन्छ। |
| जस्तै: सोफिया, एरिका | जस्तै: हामी सबै |
3. तलका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्
एटिएम कस्तो प्रविधि हो? यसका महत्त्वपूर्ण कार्य लेख्नुहोस्।
उत्तर
एटिएम (अटोमेटेड टेलर मेसिन) एउटा इलेक्ट्रोमेकानिकल मेसिन हो, अर्थात् कम्प्युटरले नियन्त्रण गर्ने र चल्ने भाग भएको उपकरण। यसले बैङ्कको टेलरबिनै स्वचालित बैङ्किङ सेवा दिन्छ। एटिएम बैङ्कको सर्भरसँग जोडिएको हुन्छ। यसमा इनपुट उपकरण (कार्ड रिडर, किप्याड) र आउटपुट उपकरण (स्क्रिन, स्पिकर, रसिद प्रिन्टर, नगद डिस्पेन्सर) हुन्छन्।
यसका कार्य: दिन होस् वा रात, जुनसुकै बेला नगद निकाल्ने, नगद जम्मा गर्ने, खाताको मौज्दात हेर्ने, खाताको छोटो विवरण दिने, बिल भुक्तानी गर्ने, एउटा खाताबाट अर्कोमा पैसा स्थानान्तरण गर्ने र PIN परिवर्तन गर्ने।
फोटोकपी मेसिनका मुख्य भागको सूची बनाउनुहोस्।
उत्तर
- सिसा (प्लेटेन) र कभर: कागजात घोप्टो पारेर राख्ने ठाउँ।
- कन्ट्रोल प्यानल: प्रतिलिपिको सङ्ख्या, साइज, गाढापन र रङ छान्न।
- बत्ती, ऐना र लेन्स: कागजातमा प्रकाश पार्ने र त्यसको आकृति ड्रमसम्म पुर्याउने भाग।
- ड्रम: आकृतिलाई विद्युत् चार्जका रूपमा राख्ने, प्रकाशप्रति संवेदनशील बेलना।
- चार्जर (कोरोना तार): ड्रमलाई चार्ज दिने भाग।
- टोनर कार्टिज: टोनरको धुलो रहने भाग।
- पेपर ट्रे: खाली कागज राख्ने ठाउँ।
- फ्युजर: टोनरलाई पगालेर कागजमा टाँस्ने तातो रोलर।
- आउटपुट ट्रे: प्रतिलिपि निस्कने ठाउँ।
प्रिन्टर के हो? यसको काम छोटकरीमा उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर
प्रिन्टर कम्प्युटर वा अन्य उपकरणमा भण्डारण गरिएको पाठ र चित्रलाई कागजमा छाप्ने हार्डकपी आउटपुट डिभाइस हो।
यसको काम: यसले कम्प्युटर वा फोनबाट डिजिटल डाटा (कागजात वा फोटोको फाइल) लिएर त्यसलाई कालो-सेतो वा रङ्गीन हार्डकपीका रूपमा छाप्छ। डट-म्याट्रिक्स प्रिन्टरले मसी लागेको रिबन ठोक्छ, इन्कजेट प्रिन्टरले मसीका थोपा छर्कन्छ भने लेजर प्रिन्टरले लेजर, ड्रम र टोनर प्रयोग गर्छ। यसको गति क्यारेक्टर प्रति सेकेन्ड (CPS), लाइन प्रति मिनेट (LPM) वा पेज प्रति मिनेट (PPM) मा नापिन्छ।
सर्च इन्जिन भनेको के हो? उदाहरणसहित सर्च इन्जिनको आवश्यकता व्याख्या गर्नुहोस्।
उत्तर
सर्च इन्जिन इन्टरनेटमा भएका जानकारी खोजेर प्रयोगकर्ताले टाइप गरेका मुख्य शब्दका लागि सबैभन्दा उपयोगी वेबपेज देखाउने सफ्टवेयर प्रणाली हो। उदाहरण: Google, Bing, Yahoo, DuckDuckGo।
यो किन चाहिन्छ:
- इन्टरनेटमा अरबौँ वेबपेज छन्। हामीलाई चाहिएको जानकारी कुन वेबसाइटमा छ वा त्यसको ठेगाना के हो भन्ने प्रायः थाहा हुँदैन। सर्च इन्जिनमा केही मुख्य शब्द टाइप गरे पुग्छ।
- यसले समय बचाउँछ: नतिजा एक सेकेन्डभन्दा कम समयमा आउँछ।
- यसले सबैभन्दा उपयोगी नतिजा पहिले राखेर बढी ठ्याक्कै नतिजा दिन्छ र आधिकारिक स्रोत भेट्टाउन मदत गर्छ।
उदाहरणका लागि, ठेगाना थाहा नभए पनि पाठ्यक्रम विकास केन्द्रका पाठ्यपुस्तक भेट्टाउन हामी गुगलमा “Curriculum Development Centre” खोजेर नतिजाबाट moecdc.gov.np छान्छौँ।
ISP का मुख्य विशेषता लेख्नुहोस्।
उत्तर
ISP (इन्टरनेट सेवा प्रदायक) व्यक्ति र संस्थालाई इन्टरनेटमा पहुँच दिने कम्पनी हो। यसका मुख्य विशेषता:
- यसले अप्टिकल फाइबर, केबल, टेलिफोन लाइन वा ताररहित माध्यमबाट छिटो गतिको इन्टरनेट जडान दिन्छ।
- धेरैजसो ISP ले आफ्ना ग्राहकलाई इमेल ठेगाना दिन्छन्।
- धेरैजसो ISP ले ग्राहकलाई फिसिङ, मालवेयर र अरू खतराबाट जोगाउँछन्।
- कतिपय ISP ले वेबहोस्टिङ र डोमेन दर्ता सेवा पनि दिन्छन्।
- ग्राहकले आफ्नो प्याकेज (गति वा डाटाको मात्रा) अनुसार पैसा तिर्छन्।
नेपालमा उदाहरण: नेपाल टेलिकम, वर्ल्डलिङ्क, भायानेट।
सोसल मिडियाका अवसर र फाइदा उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर
- सशक्त माध्यम: मानिसले यसमा आफ्ना सुख र दुःख साट्न, विचारमा छलफल र बहस गर्न तथा कुनै विषय उठाउन सक्छन्। चुनावी अभियानमा पनि यसको प्रयोग हुन्छ। यसमा सबैले आफ्नो आवाज राख्न पाउँछन्।
- ब्रान्ड विकास: व्यवसायीले आफ्ना उत्पादनको परिचय दिन र विज्ञापन गर्न सक्छन् भने ग्राहकले तिनबारे थाहा पाउँछन्।
- ग्राहक अन्तरक्रिया: व्यवसायले ग्राहकको कुरा सिधै सुन्न पाउँछ। राम्रा प्रतिक्रियाबाट अरू ग्राहक आकर्षित हुन्छन् भने नराम्रा प्रतिक्रियाबाट के सुधार्नुपर्छ भन्ने थाहा हुन्छ।
- सिकाइ: पाठ, भर्चुअल कक्षा (जस्तै NCED Virtual) र विज्ञानका भिडियो निःशुल्क साझा हुन्छन्।
- सम्पर्क: टाढा बस्ने परिवार र साथीहरू हरेक दिन सस्तोमा कुरा गर्न र खबर साट्न सक्छन्।
- छिटो खबर र सहयोग: समाचार, चेतावनी र अपिल (जस्तै बाढी वा भूकम्पपछि) केही मिनेटमै फैलिन्छन्।
साइबर अपराध भनेको के हो? साइबर अपराधका रूप के के हुन्?
उत्तर
कम्प्युटर, फोन, नेटवर्क वा इन्टरनेटमार्फत गरिने र कुनै व्यक्ति, समूह वा सरकारको धन, प्रतिष्ठा वा मानसिक स्वास्थ्यमा हानि पुर्याउने अपराधलाई साइबर अपराध भनिन्छ। यसलाई कम्प्युटर अपराध पनि भनिन्छ।
यसका रूप:
- पहिचान चोरी: कसैको व्यक्तिगत जानकारी प्रयोग गरेर आफूलाई उही भनी बहाना गर्नु र उसबाट चोर्नु।
- साइबर आतङ्कवाद: गम्भीर हानि पुर्याउन, डर देखाउन वा जबरजस्ती पैसा असुल्न कम्प्युटरमार्फत गरिने आक्रमण।
- साइबर बुलिङ: इलेक्ट्रोनिक माध्यमबाट कसैलाई धम्क्याउनु, हैरान पार्नु वा अपमान गर्नु।
- ह्याकिङ: अनुमतिबिना कम्प्युटर, वेबसाइट वा नेटवर्कभित्र पस्नु वा त्यसलाई बन्द गर्नु।
- मान हानि: कसैको प्रतिष्ठामा हानि पुर्याउने झुटा कुरा पोस्ट गर्नु।
- अरू: अश्लील सामग्री फैलाउनु, अनलाइन उत्पीडन, घृणा फैलाउनु, आतङ्कवादलाई उक्साउनु र बालबालिकाविरुद्धका अपराध।
इन्टरनेट सुरक्षाका खतरा र तिनबाट बच्ने उपाय उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर
खतरा:
- मालवेयर (भाइरस, वर्म, ट्रोजन हर्स, स्पाइवेयर): यसले जानकारी चोर्छ, फाइल बिगार्छ वा कम्प्युटरलाई आफ्नो नियन्त्रणमा लिन्छ।
- फिसिङ: मानिसलाई झुक्याएर पासवर्ड, PIN वा कार्ड नम्बर लिने नक्कली सन्देश।
- पहिचान चोरी: कसैको नाममा ठगी गर्न उसको व्यक्तिगत जानकारी चोर्नु।
- ह्याकिङ: अनुमतिबिना कम्प्युटर वा नेटवर्कभित्र पस्नु।
- बोटनेट: ठुला आक्रमणमा प्रयोग गरिने, कब्जा गरिएका कम्प्युटरको नेटवर्क।
बच्ने उपाय:
- बलियो र हरेक खातामा फरक पासवर्ड प्रयोग गर्नुपर्छ र दुई चरणको प्रमाणीकरण अन गर्नुपर्छ।
- अपरेटिङ सिस्टम र एपलाई अपडेट गरिराख्नुपर्छ।
- भरपर्दो एन्टिभाइरस सफ्टवेयर र फायरवाल प्रयोग गर्नुपर्छ।
- महत्त्वपूर्ण डाटाको नियमित ब्याकअप राख्नुपर्छ।
- शङ्कास्पद इमेल, लिङ्क वा फाइल खोल्नुहुँदैन र PIN वा OTP कहिल्यै कसैलाई दिनुहुँदैन।
कम्प्युटर आचारसंहिता भनेको के हो?
उत्तर
कम्प्युटर आचारसंहिता (कम्प्युटर नैतिकता) कम्प्युटर र प्रविधि प्रयोग गर्दा इमानदार र जिम्मेवार व्यवहार गर्ने निर्देशनको सङ्ग्रह हो। यसअनुसार प्रयोगकर्ताले अरूको बौद्धिक सम्पत्तिको सम्मान गर्नुपर्छ, डाटा र प्रणाली सुरक्षित राख्नुपर्छ, कसैलाई हैरान नपारी अनलाइनमा उचित व्यवहार गर्नुपर्छ, सही जानकारी मात्र प्रकाशन गर्नुपर्छ, कम्प्युटरको प्रयोगसम्बन्धी कानुन मान्नुपर्छ र आचारसंहिता तोड्नेको खबर गर्नुपर्छ। यसले मानिसलाई कम्प्युटर प्रयोग गरेर चोर्न, ठग्न वा अरूलाई हानि पुर्याउनबाट रोक्छ।
कृत्रिम बुद्धिमत्ता (Artificial Intelligence) भनेको के हो? यसको मुख्य उद्देश्य के हो?
उत्तर
कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) भनेको भाषा बुझ्ने, वस्तु चिन्ने, निर्णय गर्ने र समस्या समाधान गर्नेजस्ता, सामान्यतया मानिसको बुद्धि चाहिने काम गर्न सक्ने कम्प्युटर प्रोग्राम वा मेसिन बनाउनु हो। आजका धेरैजसो AI ले उदाहरणबाट सिक्छन् (मेसिन लर्निङ)।
यसको मुख्य उद्देश्य मानिसजस्तै सोच्न, सिक्न र समस्या समाधान गर्न सक्ने मेसिन बनाउनु हो। यस्ता मेसिनले स्वास्थ्य सेवा, शिक्षा, कृषि र यातायातजस्ता क्षेत्रमा मानिसलाई काम छिटो, राम्रो र सुरक्षित तरिकाले गर्न मदत गर्छ।
रोबोटिक्स भनेको के हो? रोबोटले गर्ने केही महत्त्वपूर्ण कार्य उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर
रोबोटिक्स रोबोटको डिजाइन, निर्माण, सञ्चालन र प्रयोग गर्ने विज्ञान र इन्जिनियरिङको शाखा हो। मानिसलाई सहयोग गर्ने र मानिसका काम नक्कल गर्न सक्ने मेसिन बनाउन यसमा मेकानिकल, इलेक्ट्रिकल र कम्प्युटर इन्जिनियरिङ तथा गणित एकै ठाउँमा आउँछन्।
रोबोटले गर्ने महत्त्वपूर्ण कार्य:
- कारखानामा वेल्डिङ गर्ने, रङ लगाउने र भाग जोड्ने;
- सर्जनलाई सूक्ष्म शल्यक्रियामा सहयोग गर्ने र औषधि पुर्याउने;
- बाली रोप्ने, काट्ने र निगरानी गर्ने;
- गोदाममा सामान प्याक गर्ने, छुट्याउने र बोक्ने;
- अन्तरिक्ष (जस्तै मङ्गल ग्रहका रोभर) र समुद्रको गहिराइको अन्वेषण गर्ने;
- बम पत्ता लगाएर निष्क्रिय पार्ने, आगो निभाउने र मानिसको उद्धार गर्ने;
- खतरनाक विकिरण भएका ठाउँमा काम गर्ने।
भर्चुअल वास्तविकता (Virtual Reality) भनेको के हो? यसको प्रयोग हुने क्षेत्रहरू लेख्नुहोस्।
उत्तर
विशेष उपकरण प्रयोग गरेर साँच्चैकोजस्तै वरिपरि हेर्न र त्यसभित्र काम गर्न सकिने, कम्प्युटरले बनाएको त्रिआयामिक संसारलाई भर्चुअल वास्तविकता (VR) भनिन्छ। यसका लागि हरेक आँखाका लागि स्क्रिन भएको हेडसेट, हेडफोन तथा टाउको र हातको चाल पछ्याउने सेन्सर चाहिन्छ।
यसको प्रयोग हुने क्षेत्र:
- सैन्य क्षेत्र, सिपाही र पाइलटलाई तालिम दिन र PTSD को उपचार गर्न;
- शिक्षा, भर्चुअल फिल्ड ट्रिप र कक्षाका लागि;
- खेलकुद, खेलाडीलाई तालिम दिन र प्रत्यक्ष खेल हेर्न;
- मानसिक स्वास्थ्य, चिन्ता र फोबियाको उपचार गर्न (VRET);
- चिकित्सा तालिम, सुरक्षित रूपमा शल्यक्रियाको अभ्यास गर्न;
- फेसन, उत्पादन देखाउन र पसलको योजना बनाउन;
- वास्तुकला, भवन बन्नुअघि नै त्यसभित्र घुम्न;
- र अनुसन्धान, सम्पदा र पुरातत्त्व, कला, खेल, सङ्गीत र कन्सर्टमा पनि।
क्लाउड कम्प्युटिङ (Cloud computing) भनेको के हो? यसले दिने कुनै दुई सेवा लेख्नुहोस्।
उत्तर
क्लाउड कम्प्युटिङ भनेको डाटा र प्रोग्रामलाई आफ्नै कम्प्युटरमा मात्र राख्नुको सट्टा, इन्टरनेटमार्फत डाटा सेन्टरका टाढाका सर्भर प्रयोग गरेर भण्डारण, व्यवस्थापन र प्रशोधन गर्नु हो। यसो गर्दा इन्टरनेट जडान भएको जुनसुकै उपकरणबाट, जहाँसुकैबाट डाटा प्रयोग गर्न सकिन्छ।
यसले दिने दुई सेवा:
- भण्डारण: फाइल, फोटो र ब्याकअप अनलाइन राख्ने (जस्तै Google Drive, OneDrive, iCloud)।
- इन्टरनेटबाट सफ्टवेयर: इन्स्टल नगरी प्रोग्राम चलाउने, जस्तै इमेल (Gmail) र कार्यालयका प्रोग्राम (Google Docs)।
हार्डकपीलाई सफ्टकपीमा रूपान्तरण गर्ने उपकरण कुन हो?
उत्तर
स्क्यानर। यसले कागजमा छापिएको पाना (हार्डकपी) लाई डिजिटाइज गरेर कम्प्युटरको फाइल (सफ्टकपी) बनाउँछ।
समुदायमा आधारित अन्तरक्रिया, सामग्री साझेदारी र सहयोगका लागि समर्पित अनलाइन सञ्चार च्यानलहरूलाई के भनिन्छ?
उत्तर
सोसल मिडिया (सामाजिक सञ्जाल), जस्तै फेसबुक, युट्युब, इन्स्टाग्राम र टिकटक।
अनैतिक माध्यमबाट वेबसाइट वा कम्प्युटर नेटवर्कभित्र पस्ने, त्यसलाई बन्द गर्ने वा दुरुपयोग गर्ने कार्यलाई के भनिन्छ?
उत्तर
ह्याकिङ।
एक कम्प्युटरबाट अर्को कम्प्युटरमा आफ्नो प्रतिलिपि बनाउँदै फैलिने हानिकारक प्रोग्रामलाई के भनिन्छ?
उत्तर
कम्प्युटर भाइरस। (भाइरस सङ्क्रमित फाइल कपी गर्दा वा खोल्दा फैलिन्छ; नेटवर्कमा आफैँ फैलिने प्रोग्रामलाई वर्म भनिन्छ। दुवै मालवेयरका किसिम हुन्।)
साइबर अपराध र उत्पीडनविरुद्ध लड्ने कानुनी व्यवस्थालाई के भनिन्छ?
उत्तर
साइबर कानुन। नेपालमा मुख्य साइबर कानुन इलेक्ट्रोनिक लेनदेन ऐन, 2063 हो।
तलका शब्दको पूरा रूप लेख्नुहोस्।
- i.ATM
- ii.WWW
- iii.URL
- iv.Wi-Fi
- v.ISP
- vi.AI
- vii.VR
उत्तर
- i.ATM: automated teller machine (अटोमेटेड टेलर मेसिन; automatic teller machine पनि भनिन्छ)
- ii.WWW: World Wide Web (वर्ल्ड वाइड वेब)
- iii.URL: Uniform Resource Locator (युनिफर्म रिसोर्स लोकेटर)
- iv.Wi-Fi: wireless fidelity (वायरलेस फिडेलिटी)
- v.ISP: internet service provider (इन्टरनेट सेवा प्रदायक)
- vi.AI: artificial intelligence (आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स, कृत्रिम बुद्धिमत्ता)
- vii.VR: virtual reality (भर्चुअल रियालिटी, भर्चुअल वास्तविकता)