परीक्षा अभ्यास

एउटै प्रजातिका सदस्यका वंशाणु अलि अलि फरक हुन्छन्। मैथुनिक प्रजननमा हरेक सन्तानले आमाबाबु दुवैबाट वंशाणुको नयाँ मिश्रण पाउँछ। कहिलेकाहीँ वंशाणुमा परिवर्तन (उत्परिवर्तन) पनि हुन्छ। खाना, प्रकाश, माटो र हावापानीजस्ता वरपरको वातावरणले पनि सजीवको वृद्धिमा असर पार्छ। त्यसैले एउटै बारीका मकैका बोटजस्तै कुनै पनि दुई सदस्य ठ्याक्कै उस्तै हुँदैनन्।

परस्थानीय संरक्षणमा जीव आफ्नो प्राकृतिक वासस्थानभन्दा बाहिर बस्ने भएकाले त्यसको प्राकृतिक खाना, हावापानी र वातावरण कृत्रिम रूपमा तयार पारेर हरेक दिन मिलाउनुपर्छ। यो काम महँगो र मिहिनेती हुन्छ। जङ्गली जनावर बन्दी अवस्थामा तनावमा पर्छन् र प्रायः राम्रोसँग प्रजनन गर्दैनन्। थोरै सङ्ख्यामा मात्र राख्न सकिने भएकाले प्रजातिले आफ्नो प्राकृतिक जीवन बाँच्न र आफ्नो पूरै विविधता जोगाउन पाउँदैन।

डढेलोले रुख, साना बिरुवा र बिउ जलाउँछ। यसले जनावरलाई, विशेष गरी ढिलो हिँड्ने जनावर र तिनका बच्चालाई मार्छ वा धपाउँछ भने अन्डा र गुँड पनि नष्ट गर्छ। जनावरको खाना र आश्रय एकैपटक नष्ट हुन्छ। त्यसपछि नाङ्गो माटो वर्षाले बगाउने भएकाले जङ्गललाई पहिलेजस्तै हुन धेरै वर्ष लाग्छ र केही प्रजाति त्यस ठाउँबाट सधैँका लागि हराउन पनि सक्छन्।

दक्षिणदेखि उत्तरसम्म करिब 200 km भित्रै नेपालको जमिन समुद्र सतहबाट करिब 59 m देखि 8,849 m सम्म उठेको छ। त्यसैले यहाँ उष्णदेखि आर्कटिकजस्तो चिसोसम्मका सबै हावापानी पाइन्छन्। यहाँ 118 किसिमका पारिस्थितिक पद्धति, प्रशस्त मनसुनी वर्षा र विविध किसिमको माटो छ। हरेक हावापानी र पारिस्थितिक पद्धतिमा आफ्नै किसिमका वनस्पति तथा जनावर पाइन्छन्। यसैले संसारको भूभागको 0.1 % मात्र ओगटेको यो सानो देशमा संसारका वनस्पति प्रजातिको करिब 3.2 % र जनावर प्रजातिको 1.1 % पाइन्छन्।

फरक फरक वातावरणमा बस्ने तथा फरक बनोट र क्षमता भएका वनस्पति, जनावर र सूक्ष्म जीवको विविधतालाई जैविक विविधता भनिन्छ। यो विविधता वंशाणुदेखि प्रजाति र पारिस्थितिक पद्धतिसम्म हरेक तहमा पाइन्छ।
उदाहरण: नेपालमा लगाइने धानका धेरै जात (अनुवांशिक विविधता); चितवनका बाघ, गैँडा, मृग, चरा र रुख (प्रजातिगत विविधता); नेपालका उष्ण जङ्गल, पहाडी जङ्गल, लेकका खर्क, ताल र नदी (पारिस्थितिक विविधता)।

जैविक विविधता संरक्षणका दुई विधि छन्: स्वस्थानीय र परस्थानीय संरक्षण।
स्वस्थानीय संरक्षणमा वनस्पति तथा जनावरलाई तिनकै प्राकृतिक वासस्थानमा राखेर संरक्षण गरिन्छ। राष्ट्रिय निकुञ्ज, वन्यजन्तु आरक्ष, सिकार आरक्ष र संरक्षण क्षेत्र यसका उदाहरण हुन्। यसमा जीव प्राकृतिक रूपमा बाँच्छन् र क्षेत्रका सबै प्रजातिको सँगै संरक्षण हुन्छ। धेरै सङ्ख्यामा जीव जोगाउने यो सबैभन्दा सस्तो तरिका हो। चोरी सिकारी, डढेलो र रोग यसका चुनौती हुन्। सन् 2026 सम्ममा नेपालमा 13 राष्ट्रिय निकुञ्ज, एउटा वन्यजन्तु आरक्ष, एउटा सिकार आरक्ष र 6 संरक्षण क्षेत्र छन्।
अरू उपाय: चोरी सिकारी र वन्यजन्तुको अवैध व्यापार नियन्त्रण गर्ने; थप संरक्षित क्षेत्र बनाउने; अत्यधिक चरिचरण, डढेलो, प्रदूषण तथा अव्यवस्थित सहरीकरण नियन्त्रण गर्ने; कडा कानुन बनाएर लागु गर्ने; जैविक विविधताको महत्त्वबारे मानिसलाई सचेत बनाउने।

1. वनविनाश: खेत, घर तथा सडकका लागि जङ्गल फँडानी गर्दा र अत्यधिक दाउरा र घाँस लैजाँदा वासस्थान नष्ट हुन्छ।
2. अत्यधिक चरिचरण: गाईवस्तुले साना बिरुवा खाने र कुल्चिने भएकाले जङ्गल फेरि हुर्कन सक्दैन।
3. प्रदूषण: उद्योग, खेत तथा सहरबाट निस्कने रसायनले माटो, पानी र तिनमा बस्ने जीवलाई विषाक्त बनाउँछ।
4. अव्यवस्थित निर्माण र खानी उत्खनन: योजनाबिना बनाइएका सडक, बाँध तथा खानीले गर्दा पहिरो र भूक्षय हुन्छ। वन्यजन्तुका वासस्थान पनि टुक्रिन्छन्।
5. चोरी सिकारी र अवैध व्यापार: यसले गर्दा गैँडा, बाघ र सालकजस्ता जनावरको सङ्ख्या घट्छ।
6. मिचाहा प्रजाति: मानिसले फैलाएका वनमारा र जलकुम्भीजस्ता बिरुवा फैलिँदा रैथाने बिरुवा मासिन्छन्।
7. जलवायु परिवर्तन: मुख्य गरी इन्धन बाल्दा जलवायु परिवर्तन हुन्छ। यसले गर्दा धेरै प्रजाति भर पर्ने वासस्थान र ऋतु फेरिँदै छन्।

संसारको भूभागको 0.1 % मात्र ओगटे पनि नेपाल जैविक विविधतामा निकै धनी छ। नेपालको उचाइ करिब 59 m देखि 8,849 m सम्म भएकाले यहाँ उष्णदेखि आर्कटिकजस्तो चिसोसम्मका हावापानी पाइन्छन्। यहाँ राम्रो वर्षा हुन्छ र माटो उर्वर छ। जैविक विविधतामा नेपाल प्रायः संसारमा करिब 25 औँ देखि 27 औँ तथा दक्षिण एसियामा दोस्रो स्थानमा पर्छ। संसारका वनस्पति प्रजातिको करिब 3.2 % र जनावर प्रजातिको 1.1 % नेपालमा पाइन्छन्। यहाँ 118 किसिमका पारिस्थितिक पद्धति र 35 किसिमका वन छन्। जस्तै: नेपालमा करिब 6,973 किसिमका फूल फुल्ने बिरुवा, 886 किसिमका चरा र 185 किसिमका स्तनधारी पाइन्छन्। काँडेभ्याकुरजस्ता केही प्रजाति नेपालमा मात्र पाइन्छन्। एकसिङ्गे गैँडा, पाटे बाघ, हिउँ चितुवा र जङ्गली चौँरीजस्ता दुर्लभ जनावर पनि यहाँ बस्छन्। गुराँसका करिब 32 प्रजाति र जुम्लाको मार्सी धानजस्ता रैथाने बाली पनि यहाँ छन्। देशको करिब एक चौथाइ भाग संरक्षित छ। तर वासस्थानको विनाश, अत्यधिक चरिचरण, मिचाहा बिरुवा, चोरी सिकारी तथा जलवायु परिवर्तनले गर्दा अझै पनि धेरै प्रजाति खतरामा छन्।

1. जङ्गलमा अत्यधिक चरिचरण (यसले गर्दा नयाँ रुख उम्रन पाउँदैनन्)।
2. उद्योगबाट हुने रासायनिक प्रदूषण।
3. पहिरो र भूक्षय गराउने लापरवाह खानी उत्खनन तथा विस्फोट।
4. वासस्थान नष्ट गर्ने सडक, भवन, बाँध र पुलको अव्यवस्थित निर्माण।
5. वनविनाश हुने गरी अत्यधिक घाँस र दाउरा सङ्कलन।
6. खेतबारी र घरका लागि जङ्गल फँडानी।
7. डढेलो।
8. बाढी र पहिरो।
9. विश्वव्यापी उष्णता र जलवायु परिवर्तन।
10. वन्यजन्तुको चोरी सिकारी र अवैध व्यापार।
11. रैथाने बिरुवाको ठाउँ ओगट्ने वनमारा र जलकुम्भीजस्ता मिचाहा बिरुवा।
12. नदीबाट बालुवा, गिटी र ढुङ्गाको गैरकानुनी तथा लापरवाह उत्खनन।

प्रजातिगत धनीपन भनेको कुनै ठाउँमा पाइने फरक प्रजातिको सङ्ख्या हो। जैविक विविधता नाप्ने सबैभन्दा प्रचलित तरिका यही हो। कुनै क्षेत्रमा जति धेरै प्रजाति हुन्छन्, त्यहाँको जैविक विविधता त्यति नै धनी हुन्छ। धेरै प्रजाति भएको पारिस्थितिक पद्धतिमा धेरै खाद्यशृङ्खला जोडिएर खाद्यजाल बनेको हुन्छ। त्यसैले एउटा प्रजाति घटे पनि अरू प्रजातिले त्यसको ठाउँ लिन सक्छन्। यस्तो पारिस्थितिक पद्धति बढी स्थिर र बढी उत्पादक हुन्छ। अनावृष्टि, रोग र अन्य परिवर्तनपछि यो छिट्टै पहिलेको अवस्थामा फर्कन्छ। प्रजातिगत धनीपनले गर्दा मानिसले पनि खाना, औषधी, काठ र पर्यटनजस्ता धेरै स्रोत पाउँछन्।

जीवको किसिमअनुसार: वनस्पति विविधता (बिरुवा) र जनावर विविधता (जनावर)।
तहअनुसार: अनुवांशिक विविधता (प्रजातिभित्रको विविधता), प्रजातिगत विविधता (एउटा ठाउँमा पाइने प्रजातिको विविधता) र पारिस्थितिक विविधता (पारिस्थितिक पद्धतिको विविधता)।

• i.स्वस्थानीय संरक्षण। राष्ट्रिय निकुञ्जमा वन्यजन्तुलाई तिनकै प्राकृतिक वासस्थानमा संरक्षण गरिन्छ।
• ii.फाइदा: जनावर तथा वनस्पति आफ्नै वासस्थानमा प्राकृतिक खाना र हावापानीसहित प्राकृतिक रूपमा बाँच्छन्। लोपोन्मुख र अरू सबै प्रजातिको तिनका खाद्यशृङ्खला र पूरै पारिस्थितिक पद्धतिसहित सँगै संरक्षण हुन्छ। ठुलो सङ्ख्यामा जीवलाई सस्तोमा जोगाउन सकिन्छ। जनावरले प्राकृतिक रूपमा प्रजनन गर्छन् र तिनको पूरै अनुवांशिक विविधता जोगिन्छ। निकुञ्जमा पर्यटनबाट आम्दानी हुन्छ र यो आम्दानी मध्यवर्ती क्षेत्रका स्थानीय मानिससँग बाँडिन्छ।

संरक्षण कसरी हुन्छ: निकुञ्जभित्र सिकार, चरिचरण, रुख कटान र बस्ती बसाल्ने काम नियन्त्रण गरिन्छ। सेना र निकुञ्जका कर्मचारीहरू चोरी सिकारी रोक्न गस्ती गर्छन्। जनावरको गणना र अध्ययन गरिन्छ। मध्यवर्ती क्षेत्रका उपभोक्ता समूहमार्फत स्थानीय मानिसलाई पनि संरक्षणमा सहभागी गराइन्छ। यसरी चितवनमा एकसिङ्गे गैँडा र पाटे बाघ लोप हुने कगारबाट फर्केका छन्।

विकास निर्माण जमिन, पानी, वन र स्थिर हावापानीजस्ता प्राकृतिक स्रोतमा भर पर्छ। वातावरणलाई बेवास्ता गरेर योजना बनाउँदा पहिरो, बाढी, प्रदूषण र जैविक विविधताको ह्रास हुन सक्छ। यसबाट मानिसलाई हानि हुन्छ र योजना नै नष्ट हुन सक्छ। जस्तै: पहिरोले सडक बगाउन सक्छ भने थिग्रिएको माटोले बाँध भर्न सक्छ। वातावरणको संरक्षण गर्ने विकास मात्र टिक्छ र भविष्यका पुस्तालाई पनि फाइदा पुग्छ।

दिगो विकासमा स्रोत र अवसर उचित रूपमा बाँडिन्छन्। गरिबी तथा भेदभाव अन्त्य गरिन्छ र महिला तथा सीमान्तकृत समूहलाई सशक्त बनाइन्छ। मानिसको संस्कृतिको सम्मान गरिन्छ र उनीहरूलाई निर्णयमा सहभागी गराइन्छ। सबैले शिक्षा, स्वास्थ्य, उचित हिस्सा र आफ्नो कुरा राख्ने मौका पाएपछि द्वन्द्व कम हुन्छ, मानिस एकअर्काको सम्मान गर्दै मिलेर बस्छन् र भविष्यका पुस्ताको पनि ख्याल गर्छन्। यस्तो न्यायपूर्ण र मिलेर बस्ने समाज नै सभ्य समाज हो।

विकासका लागि चाहिने पारिस्थितिक पद्धतिका सेवा जैविक विविधताबाट नै पाइन्छन्। खाना, पानी, उर्वर माटो, काठ, औषधी, परागसेचन, पहिरो र बाढीबाट सुरक्षा तथा पर्यटनबाट हुने आम्दानी यस्ता सेवा हुन्। जैविक विविधता घट्दा यी सेवा पनि घट्छन् र पारिस्थितिक पद्धति अस्थिर हुन्छ। यसबाट मानिस, विशेष गरी प्रकृतिमा सिधै भर पर्ने गरिब मानिस मारमा पर्छन्। त्यसैले जैविक विविधताको संरक्षणबिना विकास टिक्न सक्दैन।

आर्थिक, सामाजिक तथा वातावरणीय पक्षलाई सन्तुलनमा राख्दै भविष्यका पुस्ताको आफ्नो आवश्यकता पूरा गर्ने क्षमतामा सम्झौता नगरी वर्तमान पुस्ताको आवश्यकता पूरा गर्ने विकासलाई दिगो विकास भनिन्छ (ब्रुटल्यान्ड आयोग, 1987)।
उदाहरण: नेपालको सामुदायिक वन। स्थानीय उपभोक्ता समूहले वनको रक्षा गर्छन्। उनीहरूले फेरि उम्रने जति मात्र दाउरा, घाँस तथा काठ लैजान्छन् र वनबाट भएको आम्दानी विद्यालय र सडकमा खर्च गर्छन्। यसरी वन, समुदाय र समुदायको आम्दानी सबै बढ्दै जान्छन्। अर्को उदाहरण: नाली, कम ठाडा भिरालो र रोपिएको घाँससहित बनाइएको सडक धेरै वर्षसम्म टिक्छ।

दिगो विकासका सिद्धान्त यस प्रकार छन्:

1. पारिस्थितिक पद्धति तथा जैविक विविधता संरक्षणको सिद्धान्त;
2. जनसङ्ख्या नियन्त्रण तथा मानवीय स्रोत व्यवस्थापनको सिद्धान्त;
3. संस्कृति संरक्षण तथा सामुदायिक सहभागिताको सिद्धान्त।

संस्कृति संरक्षण तथा सामुदायिक सहभागिता: विकासबाट लाभ पाउने मानिस विकासमा सहभागी भएमा र उनीहरूको परम्परा तथा संस्कृतिको सम्मान भएमा मात्र विकास टिक्छ। सिँचाइ कुलो वा सामुदायिक वनजस्ता योजनाको योजना, निर्माण र हेरचाह गाउँले आफैँले गर्दा उनीहरूलाई त्यो आफ्नो हो भन्ने लाग्छ। उनीहरू त्यसको रक्षा गर्छन् र योजना टिक्छ। यस सिद्धान्तले सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण तथा सामाजिक न्याय र शान्तिमा पनि जोड दिन्छ।

आधार: दक्ष र शिक्षित मानिसले नै विकास गर्छन्। इन्जिनियरहरू सुरक्षित सडक र पुलको डिजाइन गर्छन्। वैज्ञानिकहरू नवीकरणीय ऊर्जा र राम्रा बाली पत्ता लगाउँछन्। डाक्टर र शिक्षकले स्वास्थ्य तथा शिक्षामा सुधार ल्याउँछन् भने सचेत नागरिकले वनको संरक्षण र स्रोतको समझदारीपूर्ण प्रयोग गर्छन्।

बाधक: त्यही सिप लापरवाही वा लोभका साथ पनि प्रयोग गर्न सकिन्छ। जस्तै: वन झन् छिटो काट्न, पहिरो निम्त्याउने खराब योजनाका सडक बनाउन, प्रदूषण गर्ने कारखाना चलाउन, आधुनिक हतियारले वन्यजन्तुको चोरी सिकारी गर्न वा छिटो नाफाका लागि स्रोतको अत्यधिक प्रयोग गर्न।

त्यसैले सिप कसरी प्रयोग गरिन्छ भन्ने कुरामा नै सबै भर पर्छ। शिक्षामार्फत सिपसँगै वातावरण र भविष्यका पुस्ताप्रतिको जिम्मेवारी पनि सिकाउनुपर्छ।

प्राकृतिक स्रोत सीमित छन् भने जनसङ्ख्या बढ्दै छ। लापरवाह विकासले गर्दा वनविनाश, प्रदूषण, पहिरो, जैविक विविधताको ह्रास तथा जलवायु परिवर्तन भइरहेको छ। यसलाई रोक्न दिगो विकास आवश्यक छ।
महत्त्व: दिगो विकासले वातावरणलाई सन्तुलनमा राख्छ र प्रदूषण नियन्त्रण गर्छ। यसले प्राकृतिक स्रोतको संरक्षण गर्छ र तिनको समझदारीपूर्ण प्रयोग गर्न सिकाउँछ। ठुला योजनालाई सुरक्षित र टिकाउ बनाउँछ। असमानता घटाउँछ र सामाजिक न्याय तथा शान्ति ल्याउँछ। यसले सबैलाई उचित आर्थिक अवसर दिन्छ। यसरी भविष्यका पुस्ताले विकाससँगै स्वस्थ वातावरण पनि पाउँछन्।

दिगो विकासका लक्ष्य (SDGs) भनेका सन् 2015 मा संयुक्त राष्ट्रसङ्घका सबै 193 सदस्यले सहमति गरेका 17 लक्ष्य हुन्। यिनमा 169 गन्तव्य छन् र यिनलाई पूरै संसारले सन् 2016 देखि 2030 सम्ममा हासिल गर्नुपर्छ। गरिबी र भोकमरीको अन्त्य, स्वास्थ्य, शिक्षा, सफा पानी, स्वच्छ ऊर्जा, मर्यादित काम, जलवायु कार्य तथा जमिन र पानीमा जीवन आदि यसका लक्ष्य हुन्।
नेपालका प्रयास:

1. नेपालले दिगो विकासका लक्ष्यको आफ्नै मार्गचित्र बनाएको छ र यसलाई आवधिक योजना तथा बजेटमार्फत कार्यान्वयन गरिन्छ।
2. जलवायु परिवर्तन काउन्सिलले (सन् 2009 देखि) पानी, जलाधार र जैविक विविधताका कार्यक्रमलाई मार्गदर्शन गर्छ। सन् 2009 को कालापत्थरको मन्त्रिपरिषद् बैठकले जलवायु परिवर्तनतर्फ संसारको ध्यान खिच्यो। बाढीको जोखिम घटाउन छो रोल्पा र इम्जा हिमतालको पानी घटाइयो।
3. सामुदायिक वन कार्यक्रमले गर्दा (सन् 1970 को दशकको अन्त्यदेखि तथा सन् 1993 को वन ऐनपछि) वन क्षेत्र बढेको छ।
4. चौधौँ, पन्ध्रौँ र सोह्रौँ योजनामा गरिबी घटाउने, व्यावसायिक शिक्षा, रोजगारी, सरसफाइ, स्वास्थ्य, प्रदूषण नियन्त्रण तथा सफा र हरित वातावरणमा जोड दिइएको छ।
5. राष्ट्रिय वातावरण नीति, 2076 र वातावरण संरक्षण ऐन, 2076 ले नागरिकको सफा वातावरणमा बाँच्न पाउने अधिकारको रक्षा गर्छन्। प्रदूषकले क्षतिपूर्ति तिर्नुपर्ने व्यवस्था पनि गरिएको छ।
6. संरक्षित क्षेत्रले देशको करिब एक चौथाइ भाग ओगटेको छ र बाघ तथा गैँडाको सङ्ख्या बढेको छ।

नेपाल अति कम विकसित मुलुकको समूहबाट स्तरोन्नति हुने प्रयासमा छ। यो सन् 2026 नोभेम्बरमा हुने तय थियो। नेपालले यसलाई सन् 2029 सम्म सार्न संयुक्त राष्ट्रसङ्घसँग अनुरोध गरेको छ (अक्टोबर 2026 सम्म)।

1. वर्षाको पानी भिरालोमा नछिरोस् र सडकमाथि नबगोस् भनेर सडकको छेउमा र आरपार नाली बनाउनुपर्छ।
2. भिरालो कम ठाडो वा खुड्किला पारेर काट्नुपर्छ। भिरालोलाई टेवापर्खाल वा तारजाली पर्खालले जोगाउनुपर्छ र त्यसमा घाँस, झाडी तथा रुख रोप्नुपर्छ (बायो इन्जिनियरिङ)।
3. खनेर निकालेको माटो भिरालो वा नदीमा फाल्नुहुँदैन। त्यसलाई सुरक्षित तरिकाले थुपार्नुपर्छ। अनावश्यक विस्फोट र रुख कटान गर्नुहुँदैन। (साथै: बनाउनुअघि जमिनको अध्ययन गर्नुपर्छ, पहिरो जाने भिरालो छल्नुपर्छ र योजना तथा मर्मतमा स्थानीय मानिसलाई सहभागी गराउनुपर्छ।)

दिगो विकासका तीन पक्ष (स्तम्भ) आर्थिक, सामाजिक र वातावरणीय पक्ष हुन्।
चित्र 4.7 मा जस्तै एकअर्कामा खप्टिएका तीनओटा वृत्त कोरेर तिनमा वातावरणीय, सामाजिक र आर्थिक लेख्नुपर्छ। वातावरण र समाज खप्टिने ठाउँमा विकास सहनयोग्य (bearable) हुन्छ। समाज र अर्थतन्त्र खप्टिने ठाउँमा न्यायोचित (equitable, fair) हुन्छ भने वातावरण र अर्थतन्त्र खप्टिने ठाउँमा सम्भाव्य (viable) हुन्छ। तीनै वृत्त खप्टिने बिचको भागमा मात्र विकास दिगो हुन्छ।
तीनै पक्ष एकअर्कामा भर पर्छन्। अर्थतन्त्र प्राकृतिक स्रोत (वातावरण) तथा स्वस्थ र शिक्षित मानिस (समाज) मा भर पर्छ। समाजलाई आम्दानी (अर्थतन्त्र) तथा स्वस्थ वातावरण चाहिन्छ। गरिबीका कारण मानिस स्रोतको अत्यधिक प्रयोग गर्न बाध्य नभएमा र अर्थतन्त्रका नाममा स्रोतको दोहन नभएमा मात्र वातावरणको संरक्षण हुन्छ। कुनै एक पक्षलाई बेवास्ता गरे विकास टिक्दैन।

1. स्थानीय वन, सिमसार, नदी तथा घाँसे मैदानको रक्षा गर्ने र सामुदायिक वनलाई सहयोग गर्ने।
2. नाङ्गा तथा पहिरो जाने भिरालोमा वृक्षरोपण र बायो इन्जिनियरिङ कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने।
3. अत्यधिक चरिचरण, डढेलो तथा नदीबाट हुने बालुवा, गिटी र ढुङ्गाको गैरकानुनी उत्खनन नियन्त्रण गर्ने।
4. वनमारा र जलकुम्भीजस्ता मिचाहा बिरुवा हटाउने र रैथाने प्रजाति प्रवर्धन गर्ने।
5. रैथाने बाली र बिउको संरक्षण गर्ने (सामुदायिक बिउ बैङ्क) र कम विषादी प्रयोग हुने प्राङ्गारिक खेती प्रवर्धन गर्ने।
6. चोरी सिकारी र वन्यजन्तुको अवैध व्यापारविरुद्ध स्थानीय नियम बनाएर लागु गर्ने।
7. नदी र पोखरी प्रदूषित नहोऊन् भनेर फोहोर र ढलको व्यवस्थापन गर्ने।
8. विद्यालय तथा समुदायमा सचेतना कार्यक्रम चलाउने र निर्णयमा स्थानीय मानिस, विशेष गरी महिला र आदिवासी समुदायलाई सहभागी गराउने।