परीक्षा अभ्यास

अनुशासित, शिक्षित, मानवीय गुण र असल आचरण भएको तथा प्रगतिको बाटोमा अघि बढ्दै गरेको समाजलाई सभ्य समाज भनिन्छ। यस्तो समाजमा सामाजिक समस्या र विकृति कम हुन्छन्। समस्या समाधान गर्ने सामाजिक पद्धति पनि हुन्छ। मानिसमा असल संस्कार र सहयोगको भावना हुन्छ।

• क.असमानता: अवसर, पहुँच र शक्तिमा ठुलो फरक हुँदा बेमेल, झगडा र अपराध बढ्छन्।
• ख.निरक्षरता: चेतना कम हुँदा कुसंस्कार र अन्धविश्वास छुट्याउन सकिँदैन।
• ग.सामाजिक विभेद: जात, भाषा, लिङ्ग वा अपाङ्गताका आधारमा भेदभाव हुँदा समाज बाँडिन्छ।
• घ.शोषण: धनीले गरिबलाई र मालिकले मजदुरलाई शोषण गर्दा अन्याय हुन्छ।
• ङ.सामाजिक समस्या र विकृति: यिनले झगडा र बेमेलको वातावरण बनाउँछन्।

जात, धर्म, भाषा, लिङ्ग, धन, क्षेत्र वा अपाङ्गताका आधारमा कुनै व्यक्ति वा समूहलाई फरक र अपमानजनक व्यवहार गर्नुलाई सामाजिक भेदभाव भनिन्छ। जस्तै: जात हेरेर धारामा पानी भर्न नदिनु वा छोरीलाई विद्यालय नपठाउनु।

• क.सबै मानिस बराबर हुन्; कोही जन्मले ठुलो वा सानो हुँदैन।
• ख.संविधानले समानताको हक दिएको छ; भेदभाव गर्नु कानुनविरुद्ध हो।
• ग.भेदभावमा परेको व्यक्तिको आत्मसम्मानमा चोट पुग्छ र उसको प्रतिभा खेर जान्छ।
• घ.भेदभावले समाजलाई बाँड्छ र झगडा तथा द्वन्द्व बढाउँछ।
• ङ.सबैले समान अवसर पाए मात्र देशको विकास छिटो हुन्छ।

सामाजिक समस्या र विकृतिले समाजमा झगडा, बेमेल, विभेद र शोषणको वातावरण बनाउँछन्। जस्तै: मद्यपान र जुवातासले परिवारमा झगडा र गरिबी ल्याउँछ। छुवाछुत र लैङ्गिक विभेदले समाजलाई बाँड्छ। अन्धविश्वासले मानिसलाई उपचार र शिक्षाबाट टाढा राख्छ। यस्तो समाजमा मानिसको ध्यान विकासभन्दा झगडामा जान्छ। त्यसैले सामाजिक समस्या र विकृति सभ्य समाज निर्माणका ठुला चुनौती हुन्।

मानिसलाई ढाँटेर, फकाएर, डर देखाएर वा जबरजस्ती बेच्नु, किन्नु वा शोषण गर्न एक ठाउँबाट अर्को ठाउँ लैजानुलाई मानव बेचबिखन भनिन्छ। उदाहरण: राम्रो तलबको काम दिलाउँछु भनेर गाउँकी किशोरीलाई सहर वा विदेश लगेर जोखिमपूर्ण काममा बेच्नु। गरिब मानिसलाई पैसाको लोभ देखाएर मिर्गौला झिक्न लगाउनु पनि मानव बेचबिखन हो।

• क.मानिसलाई पैसा वा अरू फाइदाका लागि बेच्ने वा किन्ने
• ख.रोजगारीको लोभ देखाएर स्वदेश वा विदेशमा जोखिमपूर्ण काममा लगाउने
• ग.बालबालिकालाई घरेलु कामदार, सर्कस वा अरू बालश्रममा लगाउने
• घ.जबरजस्ती यौन शोषणमा लगाउने
• ङ.मिर्गौला जस्ता मानव अङ्गको बेचबिखन गर्ने

• क.गाउँगाउँमा जनचेतनाका कार्यक्रम चलाउने
• ख.अपरिचित व्यक्तिको लोभलाग्दो प्रस्तावमा नपर्ने र अभिभावकलाई बताउने
• ग.विदेशमा काम गर्न जाँदा सरकारको श्रम स्वीकृति लिएर मात्र जाने
• घ.शङ्कास्पद व्यक्ति देखे प्रहरी र जनप्रतिनिधिलाई खबर गर्ने
• ङ.शिक्षा, सिप र रोजगारी बढाएर गरिबी घटाउने
• च.दोषीलाई कानुनअनुसार कडा सजाय गराउने र पीडितलाई सहयोग र पुनर्स्थापना गर्ने

आवश्यकताभन्दा बढी, बिनाकामको वा आफ्नो आर्थिक अवस्थाभन्दा बढी गरिने खर्चलाई फजुल खर्च भनिन्छ। उदाहरण: अरूको देखासिकी गरेर ऋण काढी ठुलो भोज गर्नु, सानो उत्सवका लागि पनि पार्टी प्यालेस लिनु, तिजमा धेरै दिनसम्म दरका भोज गर्नु र देखाउनका लागि महँगो गहना किन्नु।

• क.आवश्यक र अनावश्यक सामान छुट्याएर आवश्यक सामान मात्र किन्छु।
• ख.साथीको देखासिकी गरेर महँगो लुगा, जुत्ता वा मोबाइल किन्ने जिद्दी गर्दिनँ।
• ग.जन्मदिन घरमै सादा तरिकाले मनाउँछु।
• घ.खाना खेर फाल्दिनँ र बिजुली तथा पानी बचाउँछु।
• ङ.खाजा खर्चबाट केही पैसा बचत गर्छु।
• च.परिवारलाई पनि चाडपर्व र उत्सवमा आफ्नो अवस्थाअनुसार खर्च गर्न सुझाव दिन्छु।

छोरा वा छोरी, पुरुष वा महिला भएकै कारण खाना, शिक्षा, स्वास्थ्य, काम, सम्पत्ति वा निर्णयमा फरक व्यवहार गर्नुलाई लैङ्गिक विभेद भनिन्छ।

यो गर्नुहुँदैन, किनकि:

• क.छोरा र छोरीको क्षमता बराबर हुन्छ।
• ख.विभेदले छोरी र महिलाको प्रतिभा खेर जान्छ र आत्मविश्वास घट्छ।
• ग.संविधानले समानताको हक दिएको छ; विभेद कानुनविरुद्ध हो।
• घ.आधा जनसङ्ख्या पछि परे परिवार, समाज र देशको विकास पनि पछि पर्छ।

• क.शिक्षा र चेतना फैलाउने: सचेत मानिसले अन्धविश्वास, कुरीति र भेदभाव चिनेर छोड्छन्।
• ख.कानुनको पालना गर्ने: बालविवाह, छुवाछुत र मानव बेचबिखन जस्ता अपराध गर्नेलाई सजाय हुँदा यस्ता समस्या घट्छन्।

(देखासिकी र फजुल खर्च नगर्ने, भेदभाव नगर्ने वा रोजगारी दिने जस्ता उपाय पनि लेख्न सकिन्छ।)

• क.देखासिकीले आफ्नो अवस्थाभन्दा बढी खर्च गराउँछ र परिवारलाई ऋणमा पार्छ।
• ख.अरूका गलत बानी, जस्तै धूमपान, मद्यपान र जुवा सिक्ने खतरा हुन्छ।
• ग.आफ्नो असल संस्कार र पहिचान हराउँछ।
• घ.“उसले गर्‍यो, मैले पनि गर्नुपर्छ” भन्ने प्रतिस्पर्धाले समाजमा विकृति फैलाउँछ।
• ङ.आफ्नै सोच र विवेकले निर्णय गर्ने बानी कमजोर हुन्छ।

• क.शिक्षाले सही र गलत छुट्याउने क्षमता दिन्छ; मानिस अन्धविश्वास र कुरीतिबाट टाढा रहन्छन्।
• ख.पढेलेखेका मानिसले कानुन र आफ्ना हक बुझ्छन्; अन्याय भए उजुरी गर्न सक्छन्।
• ग.शिक्षा र सिपले रोजगारी दिन्छ; गरिबी घट्छ र मानव बेचबिखन जस्ता समस्याको जरा कमजोर हुन्छ।
• घ.चेतना भएका अभिभावकले छोरा र छोरीलाई समान व्यवहार गर्छन्।
• ङ.सचेत नागरिकले मद्यपान, लागुपदार्थ र फजुल खर्चका हानि बुझेर ती छोड्छन् र अरूलाई पनि सम्झाउँछन्।

बालविवाह, छुवाछुत, छाउपडी, घरेलु हिंसा र मानव बेचबिखन जस्ता धेरै सामाजिक समस्यालाई कानुनले अपराध मानेको छ। सबैले कानुन माने यस्ता काम आफैँ घट्छन्। कानुन तोड्नेलाई सजाय हुँदा अरूले पनि त्यस्तो काम गर्न डराउँछन्। पीडितले न्याय पाउँछन् र उनीहरूको हक सुरक्षित हुन्छ। यसरी कानुनको पालनाले समाजमा अनुशासन, सुरक्षा र समानता ल्याउँछ र विकृति तथा विसङ्गति हटाउँछ।

यो सूची हरेक समुदायको फरक हुन्छ। धेरै ठाउँमा यस्ता संस्था भेटिन्छन्: विद्यालय र त्यसको बालक्लब, वडा कार्यालय र न्यायिक समिति, प्रहरी चौकी, स्वास्थ्य चौकी, आमा समूह, युवा क्लब, टोल सुधार समिति, सहकारी, रेडक्रसको शाखा, स्काउट, गुठी, मठमन्दिर, गुम्बा, मस्जिद र गैरसरकारी संस्था।

विद्यालय शिक्षाको केन्द्र हो। यहाँ अक्षर र अङ्क मात्र होइन, अनुशासन, स्वावलम्बन, सहयोग र असल आचरण पनि सिकाइन्छ। सबै जात, धर्म र आर्थिक अवस्थाका विद्यार्थी एउटै कक्षामा बसेर पढ्दा समानताको भावना बढ्छ। अतिरिक्त क्रियाकलापबाट मेलमिलाप र सामूहिक काम गर्ने बानी बस्छ। विद्यालयले र्‍याली, नाटक र प्रतियोगिताबाट कुलत र कुरीतिविरुद्ध समाजलाई सचेत बनाउँछ। शिक्षक र विद्यार्थीको असल आनीबानी समाजले पनि सिक्छ। यसरी समाजलाई सभ्य बनाउने अग्रणी संस्था भएकाले विद्यालयलाई सामाजिक सभ्यताको प्रतीक भनिन्छ।

• क.चरित्र निर्माण गर्छ: अनुशासन, स्वावलम्बन र असल आचरण सिकाउँछ।
• ख.कुलत, अन्धविश्वास र खर्चिलो रहनसहनका हानिबारे सचेत बनाउँछ।
• ग.अतिरिक्त क्रियाकलापबाट मेलमिलाप, सामूहिकता र समानताको भावना बढाउँछ।
• घ.र्‍याली, वक्तृत्वकला, सडक नाटक, गीत र कवितामार्फत समुदायलाई सचेत बनाउँछ।
• ङ.शिक्षक र विद्यार्थीको अनुकरणीय व्यवहारले समाजमा राम्रो प्रभाव पार्छ।

सूची: नेपाल रेडक्रस सोसाइटी, नेपाल स्काउट, नेपाल प्रहरी, अदालत, राष्ट्रिय मानव अधिकार आयोग, राष्ट्रिय महिला आयोग, राष्ट्रिय दलित आयोग, स्थानीय तहका न्यायिक समिति, पेसागत सङ्घसङ्गठन, गुठी र धार्मिक संस्था तथा गैरसरकारी संस्था।

नेपाल रेडक्रस सोसाइटीको भूमिका: भूकम्प, बाढी, पहिरो र आगलागीमा उद्धार र राहत दिन्छ। रक्तदान कार्यक्रम चलाउँछ। प्राथमिक उपचार र विपत्सँग जुध्ने तालिम दिन्छ। स्वास्थ्य र सरसफाइबारे चेतना फैलाउँछ। विद्यालयमा जुनियर र युवा रेडक्रस सर्कलबाट विद्यार्थीलाई स्वयंसेवा सिकाउँछ।

व्यक्ति व्यक्ति वा समूह समूहबिच विचार, काम वा स्वार्थ नमिल्दा उत्पन्न हुने विवादको अवस्थालाई द्वन्द्व भनिन्छ। सही सूचना आदानप्रदान नहुँदा वा गलत समाचार फैलँदा पनि द्वन्द्व हुन्छ।

• क.वास्तविकता थाहा नपाई गलत सूचना फैलनु
• ख.कुनै विषयमा विवाद हुनु
• ग.एकले अर्कोलाई सम्मान नगर्नु वा हेप्नु
• घ.सूचना नपुग्नु वा गलत बुझाइ हुनु
• ङ.स्वार्थ बाझिनु
• च.जिम्मेवारी पूरा नगर्नु
• छ.पक्षपातपूर्ण व्यवहार गर्नु
• ज.बल प्रयोग गर्नु
• झ.सामाजिक असमानता कायम रहनु
• ञ.सकारात्मक सोचको कमी हुनु
• ट.असल राजनीतिक संस्कार नहुनु
• ठ.कानुनको पालना नहुनु

• क.द्वन्द्वरत पक्षहरूका विचार र कुरा सुन्ने
• ख.नबुझेका र अस्पष्ट कुरा सल्लाह, छलफल र आपसी सहमतिबाट टुङ्गो लगाउने
• ग.मध्यस्थकर्तामार्फत दुवै पक्षलाई सहमतिमा ल्याउने
• घ.दुवै पक्षलाई मान्य हुने सहमतिको आधार तयार गर्ने
• ङ.द्वन्द्वरत पक्षबिच सम्झौता गराउने
• च.पछिसम्म पनि द्वन्द्व हुन नदिने उपाय अपनाउने

यो उत्तर ठाउँअनुसार फरक हुन्छ। उदाहरणका लागि:

छिमेकमा: कुलोको पानी, जग्गाको सिमाना, बाटो, फोहोर फाल्ने ठाउँ र चर्को आवाजमा बज्ने गीतबारे द्वन्द्व हुन्छन्। यस्ता द्वन्द्व टोलका अगुवा वा वडाध्यक्षले दुवै पक्षको कुरा सुनेर मिलाउँछन्। नमिले न्यायिक समितिमा मेलमिलाप गराइन्छ।

विद्यालयमा: खेलमैदान वा कक्षाकोठा प्रयोग, बेन्चमा बस्ने ठाउँ, हल्ला र एकअर्कालाई जिस्काउनेबारे द्वन्द्व हुन्छन्। कक्षाशिक्षक वा बालक्लबले मध्यस्थता गरेर, पालो तोकेर र नियम बनाएर यस्ता द्वन्द्व मिलाउँछन्।

होहल्ला, कोलाहल, त्रास र डर नभएको स्वस्थ मानसिक र शारीरिक अवस्थालाई शान्ति भनिन्छ। कसैले बिनाअवरोध स्वतन्त्र भएर आफ्नो काम गर्न पाउने अवस्था पनि शान्ति हो। न्याय, माया, सम्मान र सामाजिक न्याय भएको तथा हिंसा र युद्ध नभएको अवस्थामा शान्ति हुन्छ।

• क.अरूको विचारको सम्मान गर्ने
• ख.अरूलाई सहयोग गर्ने
• ग.सबैप्रति समभाव राख्ने र भेदभाव नगर्ने
• घ.आफ्नो र अरूको आत्मसम्मान गर्ने
• ङ.पारदर्शी हुने र असल सोच, भाव र व्यवहार राख्ने
• च.समस्या शान्तिपूर्ण तरिकाले, कुराकानीबाट समाधान गर्ने
• छ.नम्र बोली बोल्ने र समाजको अहित हुने काम नगर्ने
• ज.सामाजिक न्याय कायम गर्ने

आन्तरिक शान्ति भनेको आफ्नै मनको शान्ति हो। मन शान्त भएको मानिस रिसमा आएर झगडा गर्दैन। उसले अरूको कुरा धैर्यपूर्वक सुन्छ र समस्या कुराकानीबाट मिलाउँछ। तनावमा रहेको मानिस सानो कुरामा पनि रिसाउँछ र हिंसा गर्न सक्छ। व्यक्ति शान्त भए परिवार शान्त हुन्छ, परिवार शान्त भए समुदाय र देशमा शान्ति फैलिन्छ। सकारात्मक सोच, योग र ध्यानले आन्तरिक शान्ति दिन्छन्। त्यसैले बाहिरको शान्ति स्थापनाका लागि आन्तरिक शान्ति आधार हो।

• क.विद्यार्थीलाई डर र त्रासबिना पढ्ने वातावरण चाहिन्छ।
• ख.बन्द, हडताल र राजनीतिक गतिविधिले पढाइ बिग्रन्छ; शान्ति क्षेत्रले यसलाई रोक्छ।
• ग.भेदभावरहित वातावरणमा सबै विद्यार्थीले समान अवसर पाउँछन्।
• घ.विद्यालयमा सिकेको शान्तिपूर्ण व्यवहार विद्यार्थीले घर र समाजसम्म पुर्‍याउँछन्।
• ङ.बालमैत्री वातावरणले सिकाइ रमाइलो र प्रभावकारी बनाउँछ।
• च.शिक्षा प्रत्येक बालबालिकाको हक हो; त्यो हक सुरक्षित गर्न विद्यालय शान्त हुनुपर्छ।

यो उत्तर हरेक विद्यालयको फरक हुन्छ। धेरै विद्यालयमा यस्ता काम गरिएका छन्: “विद्यालय शान्ति क्षेत्र” लेखिएको सूचना टाँसिएको छ; विद्यालयमा राजनीतिक कार्यक्रम र बन्द हडताल गर्न दिइँदैन; शारीरिक सजाय दिइँदैन; झगडा मिलाउन बालक्लब वा अनुशासन समिति छ; विद्यार्थीको आचारसंहिता बनाइएको छ; सबैलाई खेलकुद र अतिरिक्त क्रियाकलापमा सहभागी गराइन्छ।