परीक्षा अभ्यास

निश्चित भूभागमा फैलिएको, सरकार र सार्वभौमसत्ता भएको सङ्गठित राजनीतिक एकाइलाई राज्य भनिन्छ। व्यक्ति मिलेर समुदाय, समुदाय मिलेर समाज र समाज मिलेर राज्य बन्ने भएकाले राज्यलाई समाजको पनि समाज भनिन्छ। भूमि, जनसङ्ख्या, सरकार, सार्वभौमसत्ता र संविधान राज्यका आधारभूत तत्त्व हुन्।

• क.भूमि राज्यको भौतिक आधार अर्थात् शरीर हो। भूमिबिना राज्यको कल्पना गर्न सकिँदैन।
• ख.मानिसका बसोबास, खेती, उद्योग र अरू सबै गतिविधि भूमिमै हुन्छन्।
• ग.राज्यको सिमाना र नियन्त्रण भूमिबाटै छुट्टिन्छ।
• घ.उब्जाउ जमिन, खनिज, वन र जलसम्पदा भूमिमै हुन्छन्, जसले आर्थिक विकासमा सघाउँछन्।
• ङ.पर्याप्त भूमि भए राज्यले जनसङ्ख्यालाई काममा लगाउन सक्छ।

त्यसैले भूमिको क्षेत्रफल जति भए पनि हरेक राज्यसँग भूमि हुनैपर्छ।

राज्यमा भएका जमिन, पानी, वन र खनिज जस्ता स्रोतसाधन आफैँ उपयोगमा आउँदैनन्। मानिसले नै आफ्नो ज्ञान, सिप र श्रम प्रयोग गरेर तिनबाट अन्न, बिजुली, सामान र सेवा उत्पादन गर्छन्। राज्यको प्रगति जनसङ्ख्याको आकार, क्षमता र सक्रियतामा भर पर्छ। शिक्षित, सिपालु र स्वस्थ जनसङ्ख्याले विकासलाई गति दिन्छ। यसरी मानिस आफैँ विकासका साधन र स्रोत भएकाले जनसङ्ख्यालाई मानवीय स्रोत भनिन्छ।

परिचालक भनेको कुनै कुरालाई चलाउने र काममा लगाउने हो। राज्यका भूमि, जनसङ्ख्या र स्रोतसाधनलाई सरकारले नै काममा लगाउँछ। उदाहरणहरू:

• क.सरकारले कानुन बनाएर र लागु गरेर राज्य चलाउँछ, जस्तै: ट्राफिक नियम।
• ख.विद्यालय, अस्पताल, सडक र पुल बनाउने योजना तयार पारेर लागु गर्छ।
• ग.नदीको पानीबाट बिजुली निकाल्ने आयोजना चलाएर प्राकृतिक स्रोतको उपयोग गर्छ।
• घ.कर उठाएर बजेट बनाउँछ र विकासमा खर्च गर्छ।
• ङ.अरू देशसँग सम्बन्ध राखेर वैदेशिक सहयोग र व्यापार जुटाउँछ।
• च.सेना र प्रहरीमार्फत देश र जनताको सुरक्षा गर्छ।

यसरी राज्यका सबै अङ्गलाई चलाउने भएकाले सरकार राज्यको परिचालक हो।

सार्वभौमसत्ता राज्यको स्वतन्त्रता र सर्वोच्चताको अधिकार हो। कुनै ठाउँमा भूमि, जनसङ्ख्या र सरकार भए पनि त्यहाँका निर्णय अर्को देशले गर्छ भने त्यो स्वतन्त्र राज्य हुँदैन, उपनिवेश हुन्छ। सार्वभौमसत्ता भएमा मात्र राज्यले आफ्नो इच्छाअनुसार कानुन बनाउन, शासन चलाउन, स्रोतसाधनको उपयोग गर्न र अरू देशसँग बराबरीको सम्बन्ध राख्न सक्छ। संसारका इतिहासमा धेरै देशले सार्वभौमसत्ता गुमाएर अरूको अधीनमा बस्नुपरेको थियो र स्वतन्त्र भएपछि मात्र पूर्ण राज्य बने। त्यसैले मेरो विचारमा सार्वभौमसत्ता राज्यको प्राण हो र यसबिना राज्यको कल्पना गर्न सकिँदैन।

• क.देशका सबै कानुन संविधानबमोजिम बनाइन्छन्। संविधानसँग बाझिने कानुन मान्य हुँदैन।
• ख.संविधानले देशमा कस्तो शासन व्यवस्था हुने भन्ने तोक्छ।
• ग.सरकार कसरी बन्ने र यसका काम, कर्तव्य र अधिकार के हुने भन्ने संविधानमा लेखिएको हुन्छ।
• घ.राज्यशक्ति सङ्घ, प्रदेश र स्थानीय तह तथा कार्यपालिका, व्यवस्थापिका र न्यायपालिकाबिच कसरी बाँडिने भन्ने संविधानले तोक्छ।
• ङ.नागरिकका मौलिक हक र कर्तव्य संविधानले तोकेको हुन्छ।

यसरी सबै कानुन र शासनको आधार भएकाले संविधानलाई देशको मूल कानुन भनिन्छ।

सरकार, समाज र व्यक्तिले देखाउने असल व्यवहार वा क्रियाकलापलाई लोकतान्त्रिक संस्कार भनिन्छ। अरूको विचारको सम्मान गर्नु, सबैसँग मित्रवत् व्यवहार गर्नु, कुनै आधारमा भेदभाव नगर्नु, सार्वजनिक सम्पत्तिको संरक्षण गर्नु, कानुनको पालना गर्नु, निर्वाचनमा मतदान गर्नु र सरकार जनताप्रति उत्तरदायी हुनु लोकतान्त्रिक संस्कार हुन्। यसले लोकतान्त्रिक मूल्यमान्यताको विकास गर्छ।

आफूले गरेका अनुभवअनुसार लेख्नुपर्छ। जस्तै:

• क.कक्षा मनिटर र बालक्लबका पदाधिकारी छान्दा मतदान गरेको।
• ख.छलफलमा आफ्नो पालो पर्खेर बोलेको र अरूको कुरा ध्यान दिएर सुनेको।
• ग.आफूलाई मन नपरे पनि बहुमतको निर्णय मानेको।
• घ.जात, धर्म, लिङ्ग वा भाषाका आधारमा कुनै साथीलाई भेदभाव नगरेको।
• ङ.विद्यालयको फर्निचर, धारा र बगैँचा जोगाएको।
• च.ट्राफिक र विद्यालयका नियम पालना गरेको।

• क.रिस नगरी, एक्लै भेटेर नम्र भाषामा कुरा गर्छु।
• ख.उनीहरूको व्यवहारले अरूलाई कस्तो चोट पुग्छ भनेर बुझाउँछु, जस्तै: कमजोर साथीलाई हेप्दा उसलाई कति नरमाइलो लाग्छ।
• ग.आफू पनि उनीहरूको ठाउँमा भए कस्तो लाग्थ्यो भनेर सोच्न लगाउँछु।
• घ.पालो पर्खने, सबैको कुरा सुन्ने र बहुमतको निर्णय मान्ने फाइदा बताउँछु।
• ङ.आफैँ असल व्यवहार गरेर उदाहरण देखाउँछु।
• च.फेरि पनि सुधार नभए कक्षा शिक्षक वा बालक्लबको सहयोग लिन्छु।

देशको शासन व्यवस्था चलाउने मुख्य नियम र कानुन लेखिएको देशको मूल कानुनलाई संविधान भनिन्छ। यसमा देशमा कस्तो शासन व्यवस्था हुने, सरकार कसरी बन्ने, सरकारका काम, कर्तव्य र अधिकार, राज्यशक्तिको बाँडफाँट र नागरिकका मौलिक हक र कर्तव्य तोकिएका हुन्छन्। देशका सबै कानुन संविधानबमोजिम बनाइन्छन्।

• क.देशका सबै कानुन संविधानबमोजिम बनाइन्छन्; संविधानसँग बाझिने कानुन लागु हुँदैन।
• ख.देशको शासन व्यवस्था र सरकारको स्वरूप संविधानले तोक्छ।
• ग.सरकारका काम, कर्तव्य र अधिकार संविधानमा लेखिएका हुन्छन्।
• घ.राज्यशक्ति तीन तह र तीन अङ्गमा कसरी बाँडिने भन्ने संविधानले तोक्छ।
• ङ.नागरिकका मौलिक हक र कर्तव्य संविधानले नै सुनिश्चित गर्छ।

जनताले आवधिक निर्वाचनबाट आफ्ना प्रतिनिधि छानेर शासन चलाउने र राष्ट्रप्रमुख पनि वंशका आधारमा नभई निर्वाचित भएर आउने व्यवस्थालाई लोकतान्त्रिक गणतन्त्रात्मक शासन व्यवस्था भनिन्छ। यसमा सार्वभौमसत्ता जनतामा हुन्छ, नागरिकलाई मौलिक हक र स्वतन्त्रता हुन्छ, कानुनी शासन हुन्छ र सरकार जनताप्रति उत्तरदायी हुन्छ। नेपालमा राजतन्त्र अन्त्य भएपछि जनप्रतिनिधिबाट निर्वाचित राष्ट्रपति राष्ट्रप्रमुख हुन्छन्। त्यसैले नेपाल सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र हो।

समावेशी भनेको सबैलाई समेट्ने हो। नेपालको संविधानलाई यी कारणले समावेशी संविधान भनिन्छ:

• क.यो सबै जाति, क्षेत्र र समुदायका जनताले चुनेका प्रतिनिधिको संविधान सभाले बनाएको हो।
• ख.यसले सबै प्रकारका विभेद र छुवाछुत अन्त्य गरी समतामूलक समाज बनाउने सङ्कल्प गरेको छ।
• ग.महिला, दलित, बालबालिका, अपाङ्गता भएका व्यक्ति, ज्येष्ठ नागरिक र पिछडिएका वर्गका छुट्टै मौलिक हक राखेको छ।
• घ.राज्यका निकायमा समानुपातिक समावेशी सहभागिताको व्यवस्था गरेको छ; सङ्घीय संसद्मा कम्तीमा एकतिहाइ महिला हुनुपर्छ।
• ङ.महिला, दलित, आदिवासी जनजाति, मधेशी, थारु, मुस्लिम जस्ता समुदायका लागि छुट्टै आयोग राखेको छ।
• च.सबै मातृभाषालाई राष्ट्रभाषा मानेर र धर्मनिरपेक्षता अपनाएर विविधताको सम्मान गरेको छ।

• क.संविधान सभाबाट निर्मित: जनताले निर्वाचित गरेको संविधान सभाले बनाएको।
• ख.सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रात्मक शासन प्रणाली: निर्वाचित राष्ट्रपति राष्ट्रप्रमुख।
• ग.तीन तहको सरकार: सङ्घ, प्रदेश र स्थानीय तह।
• घ.मानव अधिकार र मौलिक हकको प्रत्याभूति: ३१ ओटा मौलिक हक र मानव अधिकार आयोगलगायतका संवैधानिक आयोग।
• ङ.आवधिक निर्वाचन: निश्चित अवधिमा तीनै तहमा निर्वाचन।
• च.समतामूलक समाज निर्माणमा जोड: विभेद र छुवाछुतको अन्त्य।
• छ.विविधताको सम्मान: विविधताबिचको एकता, सहिष्णुता र सद्भाव।
• ज.सार्वभौमसत्ता जनतामा निहित।
• झ.राष्ट्रिय पहिचानमा जोड: राष्ट्रिय झन्डा, गान, निसान छाप र भाषा।
• ञ.धर्मनिरपेक्षता: सबै धर्मको समान सम्मान।

• क.जनताले निश्चित अवधिमा आफूले चाहेका प्रतिनिधि छान्न पाउँछन्।
• ख.राम्रो काम नगर्ने प्रतिनिधिलाई अर्को निर्वाचनमा हटाउन सकिन्छ। त्यसैले जनप्रतिनिधि जनताप्रति उत्तरदायी हुन्छन्।
• ग.शासनसत्ता सधैँ एउटै व्यक्ति वा दलको हातमा रहँदैन।
• घ.सरकार शान्तिपूर्ण रूपमा परिवर्तन गर्न सकिन्छ; हिंसा र विद्रोहको आवश्यकता पर्दैन।
• ङ.नागरिकले मतदानमार्फत शासनमा सहभागिता जनाउँछन् र नयाँ पुस्ताले पनि नेतृत्वमा आउने अवसर पाउँछ।
• च.जनहितका योजना बनाउन र पूरा गर्न प्रतिनिधिलाई दबाब पर्छ।

संसारका सबै मानिसले मानिस भएकै कारण समान रूपमा पाउने जन्मसिद्ध अधिकारलाई मानव अधिकार भनिन्छ। यसलाई मानिसको आधारभूत अधिकार पनि भनिन्छ। संयुक्त राष्ट्रसङ्घले सन् १९४८ डिसेम्बर १० मा जारी गरेको मानव अधिकारको विश्वव्यापी घोषणापत्रमा ३० धारा छन्। भेदभावविरुद्धको अधिकार, शिक्षा, स्वास्थ्य, गाँस, बास, विचार व्यक्त गर्ने र यातनाविरुद्धको अधिकार यसका उदाहरण हुन्।

• क.यो संसारका सबै मानिसले जात, धर्म, लिङ्ग, रङ, देश वा भाषाको भेदभावबिना पाउने अधिकार हो।
• ख.यसको आधार संयुक्त राष्ट्रसङ्घले जारी गरेको विश्वव्यापी घोषणापत्र हो, जसलाई संसारका देशले स्विकारेका छन्।
• ग.यसलाई विश्वव्यापी कानुनसरह मानिन्छ र संसारभरि लागु हुन्छ।
• घ.यसको हनन भए अन्तर्राष्ट्रिय कानुनसमेत आकर्षित हुन्छ।
• ङ.मानिस जुनसुकै देशमा पुगे पनि मानव अधिकार साथै रहन्छ।

आफ्नो अनुभवअनुसार लेख्नुपर्छ। जस्तै:

• क.शिक्षाको हक: आधारभूत तहसम्म निःशुल्क र अनिवार्य शिक्षा पाएको।
• ख.स्वास्थ्यको हक: स्वास्थ्य चौकीबाट निःशुल्क खोप र आधारभूत उपचार पाएको।
• ग.बालबालिकाको हक: नाम र जन्मदर्तासहितको पहिचान, खेलकुद र मनोरञ्जन पाएको।
• घ.समानताको हक: विद्यालयमा कुनै भेदभावबिना सबैसँग बराबर व्यवहार पाएको।
• ङ.भाषा र संस्कृतिको हक: आफ्नो मातृभाषा बोल्न र आफ्ना चाडपर्व मनाउन पाएको।
• च.धार्मिक स्वतन्त्रताको हक: आफ्नो धर्म मान्न पाएको।
• छ.स्वतन्त्रताको हक: आफ्नो विचार व्यक्त गर्न र देशभित्र जहाँ पनि आउजाउ गर्न पाएको।

• क.कसैलाई पनि जात, धर्म, लिङ्ग, भाषा वा अपाङ्गताका आधारमा भेदभाव र छुवाछुत गर्दिनँ।
• ख.अरूको विचार, गोपनीयता र सम्पत्तिको सम्मान गर्छु।
• ग.परिवार र समुदायमा मानव अधिकारबारे सचेतना फैलाउँछु।
• घ.बालविवाह, बाल श्रम, घरेलु हिंसा वा यातना देखेमा वडा, प्रहरी वा मानव अधिकार आयोगमा खबर गर्छु।
• ङ.सबै बालबालिकालाई विद्यालय जान प्रेरित गर्छु।
• च.मानव अधिकार दिवसका कार्यक्रम र बालक्लबका सचेतना अभियानमा भाग लिन्छु।

मेरो विचारमा संविधानमा मौलिक हक यी कारणले राखिएको हो:

• क.मौलिक हक संविधानमा लेखिएपछि राज्यले नागरिकका आधारभूत अधिकार दिनैपर्ने हुन्छ; यो केवल राम्रो इच्छा मात्र रहँदैन।
• ख.सरकारले नागरिकको अधिकार खोस्न खोजे नागरिक अदालत जान सक्छन्।
• ग.मानव अधिकारलाई देशभित्र लागु गर्न मौलिक हक चाहिन्छ।
• घ.महिला, दलित, बालबालिका र अपाङ्गता भएका व्यक्ति जस्ता पछाडि पारिएका वर्गलाई संरक्षण र समान अवसर दिन यसले सघाउँछ।
• ङ.मौलिक हकले नागरिकलाई सम्मानपूर्वक बाँच्न, आफ्नो क्षमता विकास गर्न र शासनमा सहभागी हुन सक्षम बनाउँछ।

यसरी लोकतन्त्र बलियो बनाउन र नागरिकको सम्मान जोगाउन संविधानमा मौलिक हकको व्यवस्था गरिएको हो।

महिलाले लैङ्गिक भेदभावबिना पुरुषसरह समान रूपमा पाउनुपर्ने अधिकारलाई महिला अधिकार भनिन्छ। यो मानव अधिकारकै एउटा अंश हो। शिक्षा पाउने, हिंसा र भेदभावबाट मुक्त हुने, मातृ तथा प्रजनन स्वास्थ्य, समान कामका लागि समान ज्याला, पैतृक सम्पत्तिमा समान हक र विवाहमा स्वनिर्णयको अधिकार यसका उदाहरण हुन्। नेपालको संविधानको धारा ३८ मा महिलाको हक मौलिक हकका रूपमा राखिएको छ।

• क.शिक्षा पाउने अधिकार।
• ख.महिला हिंसा र भेदभावको अन्त्य।
• ग.मातृ स्वास्थ्य तथा प्रजनन अधिकार।
• घ.समान कामका लागि समान ज्याला।
• ङ.पैतृक सम्पत्तिमाथि महिलाको समान अधिकार।
• च.विवाहका लागि स्वनिर्णयको अधिकार।
• छ.बालविवाह र दाइजो प्रथाको अन्त्य।
• ज.राज्यका सबै निकायमा समानुपातिक समावेशी सहभागिताको अधिकार।

• क.महिलालाई कानुनी र सामाजिक समानतामा पुग्न सघाउँछ।
• ख.महिलालाई शिक्षित, आत्मनिर्भर, सक्षम र स्वतन्त्र बनाउँछ।
• ग.बालविवाह, दाइजो, घरेलु हिंसा र लैङ्गिक भेदभाव घटाउँछ।
• घ.सुरक्षित मातृत्व र प्रजनन स्वास्थ्यले आमा र बच्चा दुवैको स्वास्थ्य जोगाउँछ।
• ङ.परिवार र राज्यका निर्णयमा महिलाको सहभागिता बढाउँछ।
• च.देशको आधा जनसङ्ख्याको सिप र क्षमता विकासमा लाग्दा राष्ट्रको विकास छिटो हुन्छ।
• छ.समतामूलक, सन्तुलित र सभ्य समाज बनाउँछ।

• क.दिदीबहिनीलाई पनि दाजुभाइसरह पढ्न, खेल्न र आफ्नो रुचिको काम गर्न प्रोत्साहन गर्छु।
• ख.घरको काममा आमा र दिदीबहिनीलाई सघाउँछु, ताकि उनीहरूले पढ्न र आराम गर्न समय पाऊन्।
• ग.घरका निर्णयमा आमा, हजुरआमा र दिदीबहिनीको राय पनि लिन परिवारलाई आग्रह गर्छु।
• घ.बालविवाह र दाइजोको विरोध गर्छु र परिवारलाई यसका नराम्रा असर बुझाउँछु।
• ङ.आमा र दिदीबहिनीलाई स्वास्थ्य जाँच र गर्भवती अवस्थामा नियमित जाँच गराउन प्रेरित गर्छु।
• च.महिलाका नाममा पनि घरजग्गा राख्न सकिने र त्यसमा छुट पाइने कुरा परिवारलाई बताउँछु।
• छ.घरमा कुनै हिंसा भए चुप नलागी ठुलालाई वा वडा कार्यालय र प्रहरीलाई खबर गर्छु।

प्रदेशको कानुन बनाउने अङ्गलाई प्रदेश व्यवस्थापिका भनिन्छ। यसलाई प्रदेश सभा भनिन्छ र यो एकसदनात्मक हुन्छ। यसका ६० प्रतिशत सदस्य पहिलो हुने निर्वाचित हुने प्रणालीबाट र ४० प्रतिशत समानुपातिक प्रणालीबाट छानिन्छन्। पहिलो हुने निर्वाचित हुने सदस्यको सङ्ख्या त्यस प्रदेशबाट प्रतिनिधि सभामा जाने यस्ता सदस्यको दोबर हुन्छ। सातओटै प्रदेश सभामा जम्मा ५५० सदस्य हुन्छन्; सबैभन्दा धेरै बागमती (११०) र सबैभन्दा थोरै कर्णाली (४०) मा। यसको कार्यकाल पाँच वर्षको हुन्छ। नेपाली नागरिक, सम्बन्धित प्रदेशको मतदाता, २५ वर्ष पूरा भएको र नैतिक पतनको अभियोगमा सजाय नपाएको व्यक्ति यसको सदस्य हुन सक्छ।

• क.प्रदेश सभाको निर्वाचनपछि प्रदेश प्रमुखले प्रदेश सभामा बहुमत पाएको संसदीय दलको नेतालाई मुख्यमन्त्री नियुक्त गर्छन्।
• ख.मुख्यमन्त्रीको अध्यक्षतामा प्रदेश मन्त्रीपरिषद् बन्छ।
• ग.मुख्यमन्त्रीको सिफारिसमा प्रदेश सभाका सदस्यमध्येबाट अरू मन्त्री नियुक्त हुन्छन्।
• घ.मन्त्रीपरिषद् बनाउँदा समावेशी सिद्धान्त अपनाउनुपर्छ।
• ङ.मुख्यमन्त्रीसहित मन्त्रीपरिषद्का सदस्य प्रदेश सभाको कुल सदस्य सङ्ख्याको २० प्रतिशतभन्दा बढी हुँदैनन्।
• च.प्रदेश कार्यपालिकामा मुख्यमन्त्री, मन्त्री, राज्यमन्त्री र सहायक मन्त्री रहन्छन्।

• क.प्रदेश प्रहरी प्रशासन र शान्ति सुरक्षा।
• ख.प्रदेशस्तरको विद्युत्, सिँचाइ र खानेपानी सेवा।
• ग.स्वास्थ्य सेवा।
• घ.प्रदेश लोकमार्ग।
• ङ.भूमि व्यवस्थापन र जग्गाको अभिलेख।
• च.गुठी व्यवस्थापन।
• छ.प्रदेश विश्वविद्यालय, उच्च शिक्षा, पुस्तकालय र सङ्ग्रहालय।
• ज.प्रदेशभित्रको कृषि, पशु विकास र उद्योग।
• झ.प्रदेश सभाले बनाएका कानुन लागु गर्ने र प्रदेशको बजेट तथा योजना बनाएर लागु गर्ने।

• क.प्रदेश सरकार बनाउने: प्रदेश सभामा बहुमत पाएको वा बहुमत जुटाउन सक्ने दलको नेतालाई मुख्यमन्त्री नियुक्त गरिन्छ।
• ख.प्रदेश कानुन बनाउने: प्रदेशका लागि आवश्यक कानुन बनाउनु प्रदेश सभाको मुख्य काम हो।
• ग.सरकारको निगरानी गर्ने: प्रदेश सरकारले गरेका कामकारबाहीको निगरानी गर्छ र प्रश्न सोध्छ।
• घ.जनसरोकारका विषयमा छलफल गर्ने: प्रदेशसँग सम्बन्धित जनताका समस्या र सरोकारका विषयमा छलफल र अन्तरक्रिया गर्छ।
• ङ.बजेट पारित गर्ने: प्रदेश सरकारले ल्याएको वार्षिक बजेटमा छलफल गरी पारित गर्छ।

नेपालका प्रमुख सुरक्षा निकाय नेपाली सेना, नेपाल प्रहरी र सशस्त्र प्रहरी बल नेपाल हुन्। यसका साथै राष्ट्रिय अनुसन्धान विभागले पनि सूचना सङ्कलन गरेर शान्ति सुरक्षामा सहयोग गर्छ।

• क.अर्को देशको आक्रमणबाट देशको रक्षा गर्ने।
• ख.सडक, पुल जस्ता विकास निर्माणका काम गर्ने।
• ग.भूकम्प, बाढी, पहिरो जस्ता विपत्मा खोज, उद्धार र राहत वितरण गर्ने।
• घ.स्वास्थ्य शिविर सञ्चालन गर्ने।
• ङ.संयुक्त राष्ट्रसङ्घको शान्ति स्थापना मिसनमा सहभागी भई संसारमा शान्ति कायम गर्न सघाउने।
• च.राष्ट्रिय निकुञ्ज र आरक्षको सुरक्षा गर्ने।
• छ.राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय खेलकुदमा सहभागी भई देशको नाम राख्ने।

• क.जनताको जिउधनको सुरक्षा गर्ने।
• ख.चोरी, डकैती, ठगी र अरू अपराध गर्नेलाई पक्राउ गरी कानुनी कारबाहीका लागि अघि बढाउने।
• ग.शान्ति सुव्यवस्था कायम राख्ने र कानुन पालना गराउने।
• घ.ट्राफिक नियन्त्रण गरी सडक सुरक्षा कायम गर्ने।
• ङ.महिला, बालबालिका र ज्येष्ठ नागरिकविरुद्धको हिंसा रोक्ने।
• च.विपत् र महामारीमा उद्धार र सहयोग गर्ने।
• छ.जनतामा अपराध र लागुऔषधविरुद्ध सचेतना फैलाउने र समाजमा सद्भाव कायम राख्न मदत गर्ने।

नेपालको भारतसँगको सिमाना खुला छ। त्यसैले सिमानाको सुरक्षा गर्नु सशस्त्र प्रहरी बलको महत्त्वपूर्ण काम हो।

• क.सीमा क्षेत्रमा सीमा सुरक्षा चौकी राखेर निगरानी र गस्ती गर्छ।
• ख.भन्सार छलेर ल्याइने सामानको चोरीपैठारी रोक्छ र बरामद सामान भन्सार कार्यालयमा बुझाउँछ, जस्तै: महोत्तरीको सम्सीबाट करिब २ लाख ९ हजार रुपियाँको सामान बरामद।
• ग.लागुऔषध, हातहतियार र मानव बेचबिखन रोक्छ।
• घ.सिमानाका चिह्न (दशगजा र सीमा स्तम्भ) को सुरक्षा गर्छ र सीमा अतिक्रमण रोक्छ।
• ङ.सीमा क्षेत्रमा हुने अपराध र सशस्त्र गतिविधि नियन्त्रण गर्छ।

यसले देशको राजस्व, सुरक्षा र सार्वभौमसत्ता जोगाउन ठुलो भूमिका खेल्छ।