परीक्षा अभ्यास

नेपालको इतिहासमा वि.सं. ९३६ मा नेपाल संवत् सुरु भएदेखि वि.सं. १८२५ सम्मको करिब ९०० वर्षको समयलाई मध्यकाल भनिन्छ। यस कालमा नेपाल खस राज्य, डोय (तिरहुत) राज्य र नेपालमण्डलमा बाँडिएको थियो। काठमाडौँ उपत्यकामा मल्ल वंशको शासन थियो र राजधानी भक्तपुर थियो। यक्ष मल्लपछि उपत्यका कान्तिपुर, पाटन र भादगाउँ गरी तीन राज्यमा बाँडियो। पश्चिममा बाइसी र गण्डकी क्षेत्रमा चौबिसी राज्य तथा पूर्वमा सेन राज्य बने। यही कालमा कला, वास्तुकला र व्यापारको धेरै विकास भयो।

• क.यक्ष मल्लका छोराहरूले राज्य आफूआफूमा बाँडे।
• ख.राजपरिवारभित्र कलह र शक्तिको लोभ थियो।
• ग.भारदारबिच गुटबन्दी र शक्ति सङ्घर्ष थियो।
• घ.केन्द्र कमजोर भएपछि साना शासक आफैँ स्वतन्त्र हुन खोजे।

यक्ष मल्लको निधनपछि पाटन राज्य उनकी छोरीको भागमा परेको भनिन्छ। तर यो राज्य लामो समयसम्म स्वतन्त्र रूपमा चल्न सकेन। यसको अर्थ त्यस बेला पाटनको शासन बलियो र स्थिर थिएन। राज्यको भविष्य राजपरिवारको बाँडफाँट र शक्तिशाली भारदारमा भर पर्थ्यो। पछि सिद्धिनरसिंह मल्लले पाटनलाई स्वतन्त्र राज्य बनाएर शासन गरे र कृष्ण मन्दिर जस्ता कला बनाए। मेरो विचारमा राज्य बलियो हुन स्थिर शासन, सक्षम शासक र जनताको साथ चाहिन्छ, जुन पाटनमा सुरुमा थिएन।

विभाजित हुनुअघि नेपालमण्डल एउटै राज्य थियो र यसमा मल्ल वंशको शासन थियो। लिच्छवि शासन कमजोर भएपछि अरिदेव मल्लले वि.सं. १२५७ तिर मल्ल राज्य स्थापना गरेका थिए। राजधानी भक्तपुर थियो। यक्ष मल्लको शासनमा नेपालमण्डल धेरै बलियो र ठुलो भयो। उनी धार्मिक, विद्वान् र दूरदर्शी राजा थिए। तर उनकै छोराहरूले राज्य बाँडेपछि उपत्यका कान्तिपुर, पाटन र भादगाउँ गरी तीन राज्यमा टुक्रियो।

कर्णालीको सिँजालाई राजधानी बनाएर खस मल्ल राजाले लगभग ३०० वर्ष शासन गरे। पछि खस राज्य कमजोर हुँदै गयो। सिँजाका राजाले ठाउँ ठाउँमा खटाएका सामन्त र शासक बिस्तारै स्वतन्त्र भए र आफैँलाई राजा घोषणा गरे। यसरी कर्णाली क्षेत्रमा राप्तीदेखि पश्चिम र महाकालीदेखि पूर्वका भागमा करिब बाइसओटा साना राज्य बने। तिनैलाई बाइसी राज्य भनिन्छ।

• क.मुकुन्द सेनले आफ्नो राज्य छोराहरूलाई अंशजस्तै बाँडिदिए; यसैले पाल्पा चार सेन राज्यमा टुक्रियो।
• ख.मकवानपुरको दरबारमा आन्तरिक कलह भयो; यसले मकवानपुरबाट विजयपुर र चौदन्डी छुट्टिए।
• ग.राजपरिवारभित्र शक्ति र राज्यको लोभ थियो।

मध्यकालको अन्त्यतिर गण्डकी क्षेत्र र आसपासमा करिब चौबिसओटा साना राज्य थिए। सङ्ख्याका आधारमा तिनलाई चौबिसी राज्य भनिएको हो। राज्यको सङ्ख्या भने घटबढ भइरहन्थ्यो र कतिपय राज्य कहिले बाइसी त कहिले चौबिसी समूहमा पर्थे।

मेरो विचारमा यो ठिक थिएन। घरजग्गा जस्तो सम्पत्ति अंशमा बाँड्न सकिन्छ, तर राज्य बाँड्दा देश नै कमजोर हुन्छ। मुकुन्द सेनले पाल्पादेखि कोसीसम्म ठुलो राज्य बनाएका थिए। छोराहरूलाई बाँडेपछि त्यो चार साना राज्यमा टुक्रियो। साना राज्य आपसमा झगडा गर्न थाले र पछि मकवानपुर पनि आन्तरिक कलहले टुक्रियो। अन्त्यमा यी सबै राज्य गोरखाले जित्यो। राज्य एउटै राखेर छोराहरूलाई प्रशासनका जिम्मेवारी दिएको भए सेन राज्य लामो समयसम्म बलियो रहन सक्थ्यो।

पति मरेपछि पत्नीलाई पतिको लाससँगै चितामा जलाउने कुप्रथालाई सती प्रथा भनिन्छ। मध्यकालीन नेपालमा यो प्रथा चलेको थियो। कतिपय महिलालाई इच्छाविरुद्ध पनि सती जान बाध्य पारिन्थ्यो। यो अमानवीय प्रथा राणा प्रधानमन्त्री चन्द्रशमशेरले वि.सं. १९७७ मा कानुन बनाएर हटाए।

• क.अर्थतन्त्रको मुख्य आधार कृषि र पशुपालन थियो।
• ख.ढुङ्गा, धातु र काठका मूर्ति, चित्रकला, कपडा बुन्ने र रङ्गाउने उद्योग चल्थे।
• ग.ढलोटका मूर्ति तिब्बत निर्यात हुन्थे र तिब्बतबाट सुन र चाँदी आउँथ्यो।
• घ.तिब्बत र भारतसँग मुख्य व्यापार हुन्थ्यो; बाइसी र चौबिसी राज्यबिच पनि व्यापार हुन्थ्यो।
• ङ.डबल, मोहर, सुकी र दाम जस्ता चाँदीका सिक्का चल्थे; नेपाली सिक्का तिब्बतमा पनि चल्थे।
• च.कृषि उत्पादनमा कर लाग्थ्यो र कर राज्यको मुख्य आम्दानी थियो।
• छ.लत्ताकपडा, भाँडाकुँडा र खाद्यान्न देशमै उत्पादन हुने भएकाले नेपाल आर्थिक रूपमा सबल थियो।

• क.दरबारमा पण्डित राखेर शिक्षा दिइन्थ्यो।
• ख.मन्दिर र विहार शिक्षाका मुख्य केन्द्र थिए; बौद्ध शिक्षा दिन विहार खुलेका थिए।
• ग.गुरुकुल शिक्षा पद्धति चल्थ्यो, जहाँ विद्यार्थी गुरुकहाँ बसेर पढ्थे।
• घ.वेद, पुराण र धर्मशास्त्रका साथै जीवनसँग जोडिएका विषय पढाइन्थे।
• ङ.संस्कृत, नेवारी र मैथिली भाषामा नाटक र कविता लेखिन्थे।
• च.महिलाले भने शिक्षाको अवसर पाउँदैनथे।

• क.बिस्केट जात्रा, मत्स्येन्द्रनाथको जात्रा र इन्द्रजात्रा जस्ता जात्रा
• ख.सिठी नखः, गठेमङ्गल, दसैँ र तिहार जस्ता चाडपर्व
• ग.नेपाल संवत्को प्रयोग र म्ह पूजा
• घ.काठ, ढुङ्गा र धातुका मूर्ति बनाउने कला, पौभा र चित्रकला
• ङ.गुठी प्रथा, जसले मन्दिर, जात्रा र पाटीपौवाको हेरचाह गर्छ
• च.ढलोटका मूर्ति र भाँडा बनाउने तथा कपडा बुन्ने सिप

देश र मानव समुदायका लागि ठुलो योगदान दिएका, जसका काम र विचारले आज पनि हामीलाई बाटो देखाउँछन्, ती व्यक्तिलाई राष्ट्रले दिने सम्मानलाई राष्ट्रिय विभूति भनिन्छ। गौतम बुद्ध, अरनिको र पृथ्वीनारायण शाह नेपालका राष्ट्रिय विभूति हुन्।

राष्ट्रिय विभूतिले देश र मानवताका लागि ठुलो योगदान दिएका छन्। उनीहरूको जीवनबाट हामीले असल काम गर्ने प्रेरणा पाउँछौँ। जस्तै: गौतम बुद्धको शान्ति र अहिंसाको सन्देशले नेपाललाई संसारमा शान्तिको भूमिका रूपमा चिनायो। अरनिकोले नेपाली कलालाई चीनसम्म पुर्‍याएर देशको इज्जत बढाए। पृथ्वीनारायण शाहले साना राज्य मिलाएर आजको नेपालको आधार बनाए। उनीहरूको सम्मान गर्दा हाम्रो इतिहास र पहिचानको सम्मान हुन्छ, राष्ट्रिय एकता बलियो हुन्छ र नयाँ पुस्ताले पनि देशका लागि केही गर्ने प्रेरणा पाउँछ।

• क.सधैँ सत्य बोल्नु, झुटो नबोल्नु
• ख.लोभ नगर्नु
• ग.अरूको वस्तु वा सम्पत्ति नचोर्नु
• घ.सबै प्राणीमाथि दया गर्नु
• ङ.शुद्ध आचरण राख्नु
• च.सानो भनेर कसैलाई हेला नगर्नु
• छ.ठुलाको आज्ञा पालना गर्नु
• ज.अहिंसा: मारकाट र झगडा नगर्नु

• क.सत्य बोल्दा साथी, परिवार र शिक्षकले मलाई विश्वास गर्छन्।
• ख.लोभ नगर्दा सन्तोष र मनको शान्ति मिल्छ।
• ग.सबै प्राणीमाथि दया गर्दा जनावर र मानिसप्रति माया बढ्छ।
• घ.कसैलाई हेला नगर्दा सबैसँग राम्रो सम्बन्ध बन्छ।
• ङ.ठुलाको आज्ञा मान्दा अनुशासन बढ्छ।
• च.झगडा नगरी कुराकानीबाट समस्या मिलाउने बानी बस्छ।

तारा वा ज्योतिले अँध्यारोमा बाटो देखाउँछ। बुद्धले पनि दुःखबाट मुक्त हुने बाटो देखाए। उनका शान्ति, अहिंसा, दया र सत्यका उपदेश श्रीलङ्का, म्यानमार, थाइल्यान्ड, चीन, जापान, कोरिया, तिब्बत जस्ता एसियाका धेरै देशमा फैलिए र त्यहाँको संस्कृतिलाई प्रभाव पारे। एसियाको भूमि नेपालमा जन्मेका बुद्धले एसियालाई मात्र होइन, पूरै संसारलाई ज्ञान दिए। सन् १८७९ मा एडविन आर्नोल्डले उनलाई “द लाइट अफ एसिया” भनेर कविता लेखेपछि यो नाम संसारभर फैलियो। त्यसैले बुद्धलाई एसियाको तारा वा ज्योति भनिन्छ।

अरनिकोका एक जना साथी मूर्ति बनाउँथे। साथीले मूर्ति बनाउँदा अरनिको ध्यान दिएर हेर्थे र आफूले नबुझेको कुरा सोध्थे। यसरी हेरेर, सोधेर र बारम्बार अभ्यास गरेर उनले बिस्तारै राम्रा मूर्ति बनाउन सिके र पछि असल मूर्तिकार बने।

• क.अरनिकोले तिब्बतमा सुनको सुन्दर स्तूप बनाएका थिए।
• ख.चीनका कलाकारले बनाउन नसकेको ढलोटको पुरानो मूर्ति उनले नयाँजस्तै बनाइदिए।
• ग.चित्रकला प्रतियोगितामा नौओटा हात्तीको चित्र बनाएर पहिलो भएको भनिन्छ।
• घ.सम्राट्सँग पनि धक नमानी निडर भएर आत्मविश्वासका साथ जवाफ दिए।
• ङ.उनले बेइजिङमा ठुलो र सुन्दर सेतो स्तूप बनाए।

अरनिकोले तिब्बतमा सुनको स्तूप र चीनको राजधानीमा सेतो स्तूप बनाए। उनले चीनमा नेपाली मूर्तिकला र वास्तुकलाको प्रचार गरे, जसले चिनियाँ कलामा पनि प्रभाव पार्‍यो। चीनका सबै कलाकारका नाइके बनेर उनले नेपाली कलाकारको सिप देखाए। यसैले चिनियाँहरू नेपाललाई मूर्तिकलाको देश भन्छन्। यसरी उनले नेपालको नाम कलाका माध्यमबाट संसारमा चिनाए र नेपाल–चीन सम्बन्ध पनि राम्रो बनाए।

• क.उनले नेपाली कलालाई विश्व समुदायमा चिनाए।
• ख.तिब्बत र चीनमा स्तूप बनाएर नेपाली कलाकारको सिप देखाए।
• ग.चीनमा नेपाली कलाको प्रचार गरे र नेपालको इज्जत बढाए।
• घ.नेपाल र चीनको सम्बन्ध राम्रो बनाउन मदत गरे।

पृथ्वीनारायण शाहले टुक्रा टुक्रा भएका साना राज्य मिलाएर आजको नेपालको आधार तयार गरे। उनले एकीकरण नगरेको भए विदेशीको वक्रदृष्टि पर्न सक्थ्यो र हाम्रा कला र संस्कृति सङ्कटमा पर्न सक्थे। उनले दिव्य उपदेशमार्फत स्वतन्त्र विदेश नीति, स्वावलम्बन, घुसविरुद्धको शासन र देशको व्यापार नेपालीकै हातमा राख्नुपर्ने जस्ता सधैँ काम लाग्ने विचार दिए। उनकै कारण हामी आफूलाई नेपालीका रूपमा संसारसामु चिनाउन सकेका छौँ। त्यसैले उनलाई आधुनिक नेपालका निर्माता र राष्ट्रिय विभूति भनिन्छ।

प्रजातान्त्रिक शासनमा जनता शासनमा सहभागी हुन्छन्। पृथ्वीनारायण शाह राजा भए पनि उनको शासनमा यस्ता कुरा देखिन्छन्:

• क.“जनता जोसँग राजी रहन्छन्, उसैलाई काजी दिनुपर्छ” भन्ने उनको उपदेश थियो।
• ख.बडाकाजी नियुक्त गर्दा उनी जनतासँग सल्लाह लिन्थे र जनताले चाहेको व्यक्तिलाई नै बडाकाजी बनाउँथे भनिन्छ।
• ग.उनी प्रजाको भलाइलाई आफ्नो मुख्य कर्तव्य ठान्थे; “प्रजा मोटा भए दरबार बलियो रहन्छ” भन्थे।
• घ.घुस लिने र दिनेलाई शत्रु मानेर उनले न्यायपूर्ण शासनमा जोड दिए।

यी कुराले शासनमा जनताको राय र भलाइलाई महत्त्व दिनुपर्छ भन्ने प्रजातान्त्रिक मान्यता उनले मानेको देखाउँछन्।

• क.देशका जनता स्वावलम्बी हुनुपर्छ।
• ख.खानी भएको ठाउँमा गाउँ भए गाउँ सारेर पनि खानी चलाउनुपर्छ।
• ग.कपडा बुन्न जान्नेलाई नमुना देखाएर सिकाउनुपर्छ, ताकि देशमै कपडा बनोस्।
• घ.नेपालको व्यापार नेपालीकै हातमा हुनुपर्छ।
• ङ.विदेशमा सामान बेचेर नगद भित्र्याउनुपर्छ।
• च.प्रजा मोटा भए दरबार बलियो रहन्छ; जनता नै राजाको भण्डार हुन्।
• छ.बाहिरका नाचगानमा धन खर्च नगरी स्वदेशी नाच र गीतलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।

• क.“नेपाल दुई ढुङ्गाबिचको तरुल हो”: नेपाल आज पनि भारत र चीन जस्ता दुई ठुला छिमेकीबिच छ, त्यसैले दुवैसँग सन्तुलित सम्बन्ध राख्नुपर्छ।
• ख.“घुस लिने र दिने दुवै राष्ट्रका शत्रु हुन्”: भ्रष्टाचार आज पनि देशको विकासको ठुलो बाधा हो।
• ग.“देशका जनता स्वावलम्बी हुनुपर्छ”: नेपालले धेरै सामान आयात गर्छ; आफ्नै उत्पादन बढाए व्यापार घाटा घट्छ।
• घ.“कपडा बुन्न जान्नेलाई नमुना देखाउनुपर्छ”: युवालाई सिप सिकाए देशमै रोजगारी बढ्छ र विदेश जानुपर्ने बाध्यता घट्छ।
• ङ.“जनता जोसँग राजी रहन्छन्, उसैलाई काजी दिनुपर्छ”: आज पनि जनताले मन पराएका योग्य व्यक्तिले मात्र देश चलाउनुपर्छ, जुन निर्वाचनबाट हुन्छ।

सिँजा राज्यको राजधानी कर्णाली प्रदेशको जुम्ला जिल्लाको सिँजा उपत्यकामा थियो। हिउँदे राजधानी दैलेखको दुल्लुमा थियो। राज्यको ठ्याक्कै सिमाना प्रस्ट छैन, तर यो पूर्वमा त्रिशूली नदी, पश्चिममा लद्दाख, उत्तरमा तिब्बतको गुगे र दक्षिणमा भागीरथी नदीसम्म फैलिएको अनुमान गरिन्छ। यसको धेरैजसो भाग कर्णाली नदीको जलाधार क्षेत्रमा पर्थ्यो।

• क.राजा पृथ्वी मल्लको शासनपछि भारदारबिच शक्ति सङ्घर्ष सुरु भयो।
• ख.अन्तिम खस राजा अभय मल्ल कमजोर थिए र उनले भारदारलाई नियन्त्रण गर्न सकेनन्।
• ग.ठाउँ ठाउँमा खटाइएका सामन्त र स्थानीय शासकले केन्द्र कमजोर भएको मौका पाएर आफूलाई स्वतन्त्र राजा घोषणा गरे।
• घ.राज्य निकै ठुलो र अग्लो भिरालो भूभागमा फैलिएकाले राजधानीबाट सबैतिर नियन्त्रण राख्न गाह्रो थियो।

यसरी विशाल खस साम्राज्य टुक्रियो र बाइसी तथा चौबिसी राज्य बने।

सिँजा सभ्यतामा हिन्दु र बौद्ध दुवै धर्मका संस्कार र रीतिरिवाज सँगै चल्थे। उदाहरणका लागि, सुर्खेतको काँक्रेविहार बौद्ध विहारका रूपमा बनेको थियो, जहाँ हिन्दु देवीदेवताका मूर्ति पनि भेटिन्छन्। त्यहाँका मानिस कुलपूजा, दसैँ, तिहार र चैते दसैँ मनाउँथे र बुद्ध जयन्ती पनि मनाउँथे। एउटा धर्म मान्नेले अर्को धर्मलाई हेला गर्दैनथे। यही परम्परा आज पनि नेपालमा देखिन्छ, जहाँ हिन्दु बौद्ध तीर्थमा र बौद्ध हिन्दु मन्दिरमा जान्छन्। त्यसैले नेपाली समाजको धार्मिक सहिष्णुताको जग सिँजा सभ्यतामा भेटिन्छ।

• क.भाषा: सिँजामा विकसित खस भाषा नै आजको नेपाली भाषा हो।
• ख.प्रशासन: विकेन्द्रीकरणको अभ्यास र महाअमात्य, अमात्य, अधिकारी जस्ता पद सिँजाबाटै सुरु भएका हुन्।
• ग.थर: अधिकारी, कार्की, रोकाया, महतारा जस्ता पद आज थरका रूपमा चलेका छन्।
• घ.धार्मिक सहिष्णुता: हिन्दु र बौद्ध धर्म सँगै मान्ने चलन आज पनि छ।
• ङ.चाडपर्व: कुलपूजा, दसैँ, तिहार, बुद्ध जयन्ती र चैते दसैँ आज पनि मनाइन्छन्।
• च.कला र सम्पदा: कीर्तिस्तम्भ, शिलालेख, पञ्चदेवल र काँक्रेविहारले हाम्रो इतिहास र पहिचान जोगाएका छन्।