परीक्षा अभ्यास

जनसङ्ख्याको आकार, बनोट, भौगोलिक वितरण र परिवर्तनको वैज्ञानिक अध्ययनलाई जनसाङ्ख्यिकी भनिन्छ। यसले कुनै ठाउँमा कति मानिस छन्, उनीहरू कस्ता छन्, कहाँ बस्छन् र जनसङ्ख्या कसरी बदलिँदै छ भन्ने अध्ययन गर्छ।

वि.सं. २०७८ को जनगणनाअनुसार नेपालको जम्मा जनसङ्ख्या २,९१,६४,५७८ छ। यसमा पुरुष १,४२,५३,५५१ (४८.८७ प्रतिशत) र महिला १,४९,११,०२७ (५१.१३ प्रतिशत) छन्। पुरुषभन्दा महिलाको सङ्ख्या बढी छ। लैङ्गिक अनुपात करिब ९६ छ, अर्थात् हरेक १०० महिलामा करिब ९६ पुरुष छन्। धेरै पुरुष काम गर्न विदेश गएको हुनु यसको एउटा कारण हो।

आश्रित जनसङ्ख्या जम्मा ३८.०४ प्रतिशत र सक्रिय जनसङ्ख्या ६१.९६ प्रतिशत छ। त्यसैले नेपालमा आश्रितभन्दा सक्रिय जनसङ्ख्या धेरै छ। काम गर्न सक्ने उमेरका मानिस धेरै हुनु देशको विकासका लागि राम्रो अवसर हो।

नेपाल धेरै धर्म मान्ने मानिसको साझा घर हो। वि.सं. २०७८ को जनगणनाले दसओटा धर्म गनेको छ। सबैभन्दा धेरै, ८१.१९ प्रतिशत मानिस हिन्दु धर्म मान्छन्। त्यसपछि बौद्ध ८.२१ प्रतिशत, इस्लाम ५.०९ प्रतिशत, किरात ३.१७ प्रतिशत र इसाई १.७६ प्रतिशत छन्। प्रकृति (०.३५), बोन (०.२३), जैन र सिख (०.०१ प्रतिशत) मान्ने मानिस पनि छन्। बहाई धर्म मान्ने ५३७ जना छन्। यसरी हिन्दु बहुसङ्ख्यक भए पनि नेपालमा धार्मिक विविधता छ।

जातजातिका आधारमा गरिने जनसङ्ख्याको बनोटलाई जातजातिअनुसारको जनसङ्ख्या बनोट भनिन्छ। यसले देशमा कुन कुन जातजाति कति प्रतिशत छन् भन्ने देखाउँछ। वि.सं. २०७८ को जनगणनाअनुसार नेपालमा १४२ जातजाति छन्। तीमध्ये क्षेत्री (१६.४५%), ब्राह्मण (११.२९%), मगर (६.९%), थारु (६.२%) र तामाङ (५.६२%) सबैभन्दा धेरै छन्। यस्तो बनोटबाट पछाडि परेका जातजाति पहिचान गरी तिनका लागि कार्यक्रम बनाउन सकिन्छ।

जनसाङ्ख्यिक बनोटले देशको आर्थिक अवस्थामा यसरी प्रभाव पार्छ:

• क.सक्रिय उमेरका मानिस धेरै भए काम गर्ने जनशक्ति धेरै हुन्छ। उनीहरूले उत्पादन बढाउँछन् र विकास निर्माण सजिलो हुन्छ।
• ख.आश्रित जनसङ्ख्या धेरै भए थोरै कमाउनेले धेरैको भरणपोषण गर्नुपर्छ। बचत र लगानी घट्छ।
• ग.सक्रिय उमेरका धेरै मानिस विदेश जाँदा देशभित्र खेती र उद्योगमा कामदारको कमी हुन्छ, तर विप्रेषणबाट आम्दानी पनि भित्रिन्छ।
• घ.जातजाति, भाषा र लिङ्गको तथ्याङ्कबाट पछाडि परेका समूह पहिचान गरी रोजगारी र सिपका कार्यक्रम बनाउन सकिन्छ।
• ङ.उमेर समूहको तथ्याङ्कबाट कति विद्यालय, स्वास्थ्य संस्था र बुढापाकाका लागि भत्ता चाहिन्छ भन्ने बजेट बनाउन सकिन्छ।

यसरी जनसङ्ख्या कस्तो छ भन्ने कुराले देशको उत्पादन, खर्च र योजनामा प्रभाव पार्छ।

जनसङ्ख्या परिवर्तनका तीन कारक तत्त्व छन्:

• क.जन्म: कुनै निश्चित स्थानमा शिशुको जन्म हुँदा त्यहाँको जनसङ्ख्या बढ्छ।
• ख.मृत्यु: कुनै स्थानमा मानिसको मृत्यु हुँदा त्यहाँको जनसङ्ख्या घट्छ।
• ग.बसाइँसराइ: मानिस एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा बसाइँ सर्दा छाडेको ठाउँको जनसङ्ख्या घट्छ र पुगेको ठाउँको बढ्छ।

बसाइँसराइमा मानिस एक ठाउँ छाडेर अर्को ठाउँमा बस्न जान्छन्। त्यसैले मानिस छाडेर गएको ठाउँको जनसङ्ख्या घट्छ र उनीहरू पुगेको ठाउँको जनसङ्ख्या बढ्छ। जस्तै: वि.सं. २०६८ देखि २०७८ सम्म रामेछाप र खोटाङजस्ता पहाडी जिल्लाबाट धेरै मानिस बसाइँ सरेकाले तिनको जनसङ्ख्या घट्यो। तिनै मानिस पुगेका भक्तपुर, रूपन्देही र चितवनजस्ता जिल्लाको जनसङ्ख्या भने छिटो बढ्यो। देशबाहिर बसाइँ सर्दा देशकै जनसङ्ख्या घट्छ।

• क.देश विकासका लागि आवश्यक जनशक्तिको कमी हुन्छ।
• ख.खेतबारी, खानी, वन र पानीजस्ता स्रोतसाधनको उपयोग गर्न कठिन हुन्छ।
• ग.उद्योग, कलकारखाना र खेतीमा कामदार पाइँदैन।
• घ.काम गर्ने उमेरका मानिस कम हुँदा बुढापाकाको हेरचाह गर्न गाह्रो हुन्छ।
• ङ.विद्यालय र स्वास्थ्य संस्था चलाउन पुग्ने मानिस नहुँदा कतिपय सेवा बन्द हुन सक्छन्।

• क.खाद्यान्न, आवास र पिउने पानीको अभाव हुन्छ।
• ख.सबैलाई पुग्ने रोजगारी नहुँदा बेरोजगारी बढ्छ।
• ग.विद्यालय, अस्पताल र यातायातमा भिड बढ्छ, सेवाको गुणस्तर घट्छ।
• घ.घना बस्तीमा महामारी छिटो फैलन सक्छ।
• ङ.वन फडानी, फोहोर र प्रदूषण बढ्छ, वातावरण बिग्रन्छ।
• च.स्रोतसाधनका लागि झैँझगडा र अपराध बढ्न सक्छन्।

मानिसलाई जीवन बिताउन चाहिने आवश्यक सेवा र सुविधा राम्रो गुण र पर्याप्त परिमाणमा पाएर सन्तुष्ट भई बाँच्ने जीवनलाई गुणस्तरीय जीवन भनिन्छ। आम्दानी मात्र बढ्दैमा जीवन गुणस्तरीय हुँदैन। प्रयोग गर्ने वस्तुको गुण, परिमाण र जीवनशैलीले जीवनको गुणस्तर निर्धारण गर्छन्।

• क.पोसिलो खानेकुरा
• ख.स्वास्थ्यकर आवास
• ग.मौसमअनुसारका लत्ताकपडा
• घ.गुणस्तरीय शिक्षा
• ङ.सुलभ स्वास्थ्य सेवा
• च.स्वच्छ पिउने पानी
• छ.सञ्चार र बिजुलीमा सहज पहुँच
• ज.आम्दानीको भरपर्दो स्रोत
• झ.सुरक्षित र हिंसारहित घरायसी वातावरण, स्वतन्त्रता र सामाजिक सहभागिता

परिवार सानो भए सीमित आम्दानीबाट पनि सबै सदस्यलाई पोसिलो खाना, राम्रो शिक्षा र स्वास्थ्य सेवा दिन सजिलो हुन्छ। सबैको शरीर स्वस्थ र तन्दुरुस्त रहन्छ। परिवारका सदस्य खुसी र सन्तुष्ट भएर बाँच्छन्। परिवार ठुलो भए उही आम्दानी धेरैमा बाँडिन्छ। खाना, लुगा, पढाइ र उपचारका आवश्यकता पूरा गर्न कठिन हुन्छ र जीवनको गुणस्तर कमजोर हुन्छ। त्यसैले “सानो परिवार, सुखी परिवार” भनिन्छ।

• क.आवास, खाद्यान्न र पिउने पानीको अभाव हुन्छ।
• ख.रोजगारी नपाउने मानिस बढ्छन् र आम्दानी घट्छ।
• ग.विद्यालय र अस्पतालमा भिड बढ्दा शिक्षा र स्वास्थ्य सेवाको गुणस्तर घट्छ।
• घ.सेवासुविधा सजिलै पाउन कठिन हुन्छ।
• ङ.फोहोर र प्रदूषण बढ्दा रोग फैलन्छ।

यसरी तीव्र जनसङ्ख्या वृद्धिले हरेक मानिसको भागमा पर्ने सेवासुविधाको गुण र परिमाण घटाउँछ।

भूमिका, तीन चार अनुच्छेदको मुख्य भाग र निष्कर्ष लेख्नुहोस्। गुणस्तरीय जीवन भनेको के हो, त्यसका आधार, त्यसले व्यक्ति र देशलाई कसरी सुखी र समृद्ध बनाउँछ, र त्यसका लागि हामीले के गर्नुपर्छ भन्ने बुँदा समेट्नुहोस्।

गुणस्तरीय जीवन, सुख र समृद्धिको आधार

हरेक मानिस सुखी हुन चाहन्छ। सुखी हुन धेरै धन चाहिँदैन, जीवन गुणस्तरीय हुनुपर्छ। पोसिलो खाना, स्वास्थ्यकर घर, मौसमअनुसारको लुगा, राम्रो शिक्षा र सजिलै पाइने स्वास्थ्य सेवा भएको जीवन गुणस्तरीय जीवन हो।

गुणस्तरीय जीवन भएको मानिस स्वस्थ रहन्छ। स्वस्थ मानिसले मन लगाएर पढ्न र काम गर्न सक्छ। शिक्षा र सिप भएको मानिसले राम्रो आम्दानी गर्छ र परिवारको हेरचाह गर्न सक्छ। सुरक्षित र हिंसारहित घरमा हुर्केका बालबालिका आत्मविश्वासी हुन्छन्।

यस्ता मानिस मिलेर बनेको समाज पनि समृद्ध हुन्छ। स्वस्थ र सिपालु नागरिकले उत्पादन बढाउँछन्, नयाँ काम सुरु गर्छन् र देशको विकासमा सहभागी हुन्छन्। रोग र गरिबी कम भएपछि सरकारको खर्च पनि विकासमा लगाउन सकिन्छ।

गुणस्तरीय जीवनका लागि सानो र सुखी परिवार, सन्तुलित भोजन, सरसफाइ, शिक्षा र रोजगारी आवश्यक छन्। जनसङ्ख्या र स्रोतसाधनबिच सन्तुलन पनि चाहिन्छ। हामी आफैँ सरसफाइ गर्ने, पोसिलो खाने, मन लगाएर पढ्ने र सिप सिक्ने बानी बसाऔँ। यसरी गुणस्तरीय जीवन नै व्यक्ति, परिवार र देशको सुख र समृद्धिको आधार बन्छ।

• क.खाद्यान्नको अभाव र भोकमरी हुन सक्छ।
• ख.सबैलाई पुग्ने रोजगारी नहुँदा बेरोजगारी बढ्छ।
• ग.आवास, पिउने पानी, शिक्षा र स्वास्थ्य सेवाको अभाव हुन्छ।
• घ.स्रोतसाधनका लागि झैँझगडा बढ्छन्।
• ङ.वन फडानी र प्रदूषण बढ्दा वातावरण बिग्रन्छ।
• च.घना बस्तीमा महामारी फैलन सक्छ।

• क.केटा र केटी दुवैले पढाइ पूरा गर्न र सिप सिक्न पाउँछन्।
• ख.आम्दानी भएपछि बच्चा जन्माउँदा बच्चाको हेरचाह, पोषण र पढाइलेखाइ सजिलो हुन्छ।
• ग.शरीर पूर्ण रूपमा विकास भएपछि गर्भ रहँदा आमा र शिशुको स्वास्थ्य राम्रो हुन्छ र मृत्युको जोखिम घट्छ।
• घ.परिवारको योजना सोचविचार गरेर बनाउन सकिन्छ, त्यसैले परिवार सानो र सुखी हुन्छ।
• ङ.देशको जनसङ्ख्या वृद्धि नियन्त्रण गर्न मदत पुग्छ।

• क.छोरीलाई छोरासरह विद्यालय र उच्च शिक्षामा पठाउने।
• ख.महिलालाई सिपमूलक तालिम र रोजगारीका अवसर दिने।
• ग.बालविवाह रोक्ने र २० वर्षपछि मात्र विवाह गर्ने कानुन पालना गराउने।
• घ.गर्भवती र सुत्केरी आमालाई नियमित स्वास्थ्य जाँच र पोषण पुर्‍याउने।
• ङ.परिवार नियोजन र प्रजनन स्वास्थ्यका सेवा सजिलै उपलब्ध गराउने।
• च.छोरा र छोरीलाई समान मान्ने र घरमा हुने हिंसा अन्त्य गर्ने।
• छ.परिवार र समाजका निर्णयमा महिलाको सहभागिता बढाउने।

जनसङ्ख्या व्यवस्थापन र गुणस्तरीय जीवनबिच घनिष्ठ सम्बन्ध छ। जनसङ्ख्या देशको स्रोतसाधनअनुसार सन्तुलित भए हरेक मानिसले पर्याप्त खाना, आवास, शिक्षा, स्वास्थ्य सेवा र रोजगारी पाउँछ। यसले जीवनको गुणस्तर बढाउँछ। जनसङ्ख्या तीव्र बढे सेवासुविधा बाँडिँदै कम हुन्छन्। जनसङ्ख्या धेरै घटे विकासका लागि जनशक्ति पुग्दैन। परिवार नियोजन, उचित जन्मान्तर, महिला शिक्षा र स्वास्थ्यसेवाले परिवार सानो र स्वस्थ बनाउँछन्। यसरी जनसङ्ख्या व्यवस्थापन गुणस्तरीय जीवनको आधार हो र गुणस्तरीय जीवनले पनि जनसङ्ख्या व्यवस्थापन सजिलो बनाउँछ।

जनसङ्ख्या व्यवस्थापनसम्बन्धी नीति स्वास्थ्य तथा जनसङ्ख्या मन्त्रालयले बनाउँछ। जनसङ्ख्या व्यवस्थापनका कार्यक्रम चलाउने निकायबिच समन्वय, अनुगमन र मूल्याङ्कन पनि यही मन्त्रालयले गर्छ। प्रदेश तहमा प्रदेश सरकारले आफ्नो प्रदेशका लागि नीति र नियम बनाउँछ। (वि.सं. २०८३ वैशाखदेखि यो मन्त्रालयको नाम स्वास्थ्य तथा खाद्य स्वच्छता मन्त्रालय भएको छ।)

नेपाल परिवार नियोजन सङ्घ वि.सं. २०१६ मा स्थापना भएको गैरसरकारी संस्था हो। यसका भूमिका:

• क.यौन तथा प्रजनन स्वास्थ्यका सेवा दिन्छ।
• ख.परिवार नियोजनका साधन र परामर्श दिन्छ।
• ग.एचआईभी एड्सलगायत संवेदनशील स्वास्थ्य सेवा दिन्छ।
• घ.गरिब, मजदुर र सामाजिक रूपमा पछाडि परेका समुदायसम्म सेवा पुर्‍याउँछ।
• ङ.सरकारका अरू निकायसँग मिलेर सचेतना कार्यक्रम चलाउँछ।

• क.जनसङ्ख्या व्यवस्थापनसम्बन्धी प्रादेशिक नीति र नियम बनाउने।
• ख.प्रदेशभर सचेतना कार्यक्रम चलाउने।
• ग.व्यवस्थित बस्ती विकास गर्ने।
• घ.सडक, खानेपानी, विद्यालय र अस्पताल जस्ता पूर्वाधार निर्माण गर्ने, जसले गर्दा मानिस बाध्य भएर बसाइँ सर्नु नपरोस्।
• ङ.प्रादेशिक अस्पतालमार्फत परिवार नियोजन र बाँझोपन उपचारका सेवा दिने।

• क.विद्यालय र विश्वविद्यालयको पाठ्यक्रममा जनसङ्ख्या व्यवस्थापनसम्बन्धी विषय समावेश गरेको छ।
• ख.युवा, मजदुर र महिलाका लागि अनौपचारिक जनसङ्ख्या शिक्षाका कार्यक्रम चलाएको छ।
• ग.“सानो परिवार, सुखी परिवार” को भावना जगाउने जनसङ्ख्या शिक्षाका कार्यक्रम चलाउँछ।
• घ.तीव्र जनसङ्ख्या वृद्धिले जीवनस्तरमा पार्ने असरबारे चेतना जगाउँछ।
• ङ.यसरी मानिसको सोचाइ र व्यवहार बदल्न मदत गर्छ।

(वि.सं. २०८३ वैशाखदेखि शिक्षासम्बन्धी काम शिक्षा तथा खेलकुद मन्त्रालयले गर्छ।)