परीक्षा अभ्यास

चारैतिर अरू देशको जमिनले घेरिएको, समुद्री सिमाना नभएको र समुद्रसम्म आफ्नै जलमार्ग नभएको देशलाई भूपरिवेष्टित देश भनिन्छ। नेपाल यसको उदाहरण हो। एसिया महादेशमा १२ ओटा भूपरिवेष्टित देश छन्: नेपाल, भुटान, अफगानिस्तान, लाओस, मङ्गोलिया, काजकिस्तान, उज्बेकिस्तान, ताजिकिस्तान, किर्गिस्तान, तुर्कमेनिस्तान, अजरबैजान र आर्मेनिया।

नेपाल भूपरिवेष्टित भएकाले विदेशसँगको व्यापार अरू देशको भूमि हुँदै गर्नुपर्छ। समुद्री बन्दरगाहबाट सामान ल्याउन सयौँ किलोमिटर सडक वा रेलबाट ढुवानी गर्नुपर्छ। यसले पेट्रोल, मेसिन र निर्माण सामग्री महँगो बनाउँछ, त्यसैले उद्योग र विकास निर्माणको लागत बढ्छ। नेपालका सामान पनि विदेशी बजारसम्म पुग्दा महँगा हुन्छन् र अरू देशका सामानसँग प्रतिस्पर्धा गर्न सक्दैनन्। त्यसैले निर्यात कम र आयात धेरै हुन्छ। नाका बन्द हुँदा वा छिमेकी देशमा समस्या आउँदा नेपालमा सामानको अभाव हुन्छ। सस्तो जल यातायात र समुद्री स्रोतको फाइदा पनि पाइँदैन। यी कारणले भूपरिवेष्टित अवस्था नेपालको आर्थिक विकास ढिलो हुनुको एउटा कारण हो। तर स्विट्जरल्यान्ड जस्ता देश भूपरिवेष्टित भएर पनि विकसित भएकाले यो एक मात्र कारण भने होइन।

• क.पारवहनका लागि छिमेकी देशको भर पर्नुपर्छ।
• ख.सीमा र नाकासम्बन्धी समस्या आउँछन्।
• ग.विकास निर्माणको काममा बढी खर्च लाग्छ।
• घ.सामान ढुवानी कठिन र महँगो हुन्छ।
• ङ.समुद्री स्रोतको सहज उपयोग गर्न पाइँदैन।
• च.अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार असहज हुन्छ।
• छ.सस्तो जल यातायातको सुविधा पाइँदैन।

• क.छिमेकी देशसँग मित्रताको वातावरण बनाउने।
• ख.छिमेकी देशसँग स्वस्थ र सन्तुलित सम्बन्ध राख्ने।
• ग.नाका र सीमा व्यवस्थित गर्ने, सुक्खा बन्दरगाह र भन्सार सेवा छिटो बनाउने।
• घ.एकभन्दा बढी देशका बन्दरगाह र पारवहन मार्ग प्रयोग गर्ने।
• ङ.समुद्रसम्म पुग्ने र पारवहनको अन्तर्राष्ट्रिय अधिकार बिना रोकटोक प्रयोग गर्न निरन्तर पहल गर्ने।
• च.थोरै तौलमा धेरै मूल्य हुने वस्तु र जलविद्युत्, पर्यटन, सूचना प्रविधि जस्ता सेवाको निर्यातमा जोड दिने।

दक्षिण एसियाली क्षेत्रीय सहयोग सङ्गठन (सार्क) दक्षिण एसियाका आठ देश मिलेर बनेको क्षेत्रीय सङ्गठन हो। यसको स्थापना सन् १९८५ डिसेम्बर ८ मा बङ्गलादेशको ढाकामा भएको पहिलो शिखर सम्मेलनबाट भएको हो। यसका सदस्य नेपाल, भारत, पाकिस्तान, बङ्गलादेश, श्रीलङ्का, माल्दिभ्स, भुटान र अफगानिस्तान हुन्। अफगानिस्तान सन् २००७ मा सदस्य बनेको हो। यसको सचिवालय काठमाडौँमा छ। यसको मुख्य उद्देश्य दक्षिण एसियाका जनताको कल्याण र क्षेत्रीय सहयोग बढाउनु हो।

• क.दक्षिण एसियाका जनताको कल्याण गर्न र जीवनस्तर सुधार्न।
• ख.यस क्षेत्रमा आर्थिक वृद्धि, सामाजिक प्रगति र सांस्कृतिक विकासको गति तीव्र पार्न।
• ग.दक्षिण एसियाका देशको सामूहिक आत्मनिर्भरता बढाउन।
• घ.आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक, प्राविधिक र वैज्ञानिक क्षेत्रमा पारस्परिक सहयोग बढाउन।
• ङ.अन्य विकासशील देशसँगको सहकार्य बलियो बनाउन।

• क.कृषि र ग्रामीण विकास: खाद्य सुरक्षा र कृषि उत्पादन बढाउन सहयोग।
• ख.स्वास्थ्य: क्षयरोग, एचआईभी एड्स जस्ता रोग नियन्त्रणमा सहयोग। यसका लागि ठिमीमा सार्क क्षयरोग तथा एचआईभी एड्स केन्द्र छ।

(यातायात, हुलाक, परिवार नियोजन, जलवायु, शिक्षा र खेलकुद पनि सार्कका कार्यक्षेत्र हुन्।)

अहिलेसम्म सार्कका १८ ओटा शिखर सम्मेलन सम्पन्न भएका छन्। अठारौँ सम्मेलन सन् २०१४ मा काठमाडौँमा भएको थियो। उन्नाइसौँ शिखर सम्मेलन पाकिस्तानको इस्लामाबादमा हुने योजना थियो। सन् २०१६ नोभेम्बरमा हुनुपर्ने यो सम्मेलन स्थगित भयो र सन् २०२६ सम्म पनि हुन सकेको छैन।

• क.सार्कको स्थापनाको विचार अघि सार्न सघायो र बडापत्रमा हस्ताक्षर गरी संस्थापक सदस्य बन्यो।
• ख.सार्कको सचिवालय काठमाडौँमा राख्यो।
• ग.ठिमीमा सार्क क्षयरोग तथा एचआईभी एड्स केन्द्र र काठमाडौँमा सार्क सूचना केन्द्र राख्यो।
• घ.तेस्रो, एघारौँ र अठारौँ शिखर सम्मेलन आयोजना गर्‍यो।
• ङ.कृषि, स्वास्थ्य, परिवार नियोजन, यातायात, हुलाक र जलवायु जस्ता क्षेत्रमा सहयोग बढायो।
• च.दक्षिण एसियाली खेलकुद जस्ता सार्क स्तरका खेलकुद र दिवसका कार्यक्रम आयोजना गर्‍यो।
• छ.सार्कको साझा खर्चमा आफ्नो भाग बेहोर्दै आएको छ।

विद्युतीय माध्यमबाट सूचना बनाउने, भण्डारण गर्ने, आवश्यक परे फेरि निकाल्ने, व्यवस्थित गर्ने र एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा पठाउने प्रविधिलाई सूचना तथा सञ्चार प्रविधि भनिन्छ। रेडियो, टेलिभिजन, कम्प्युटर, मोबाइल फोन, इमेल र इन्टरनेट यसका उदाहरण हुन्।

• क.रेडियो
• ख.टेलिभिजन
• ग.भिडियो
• घ.कम्प्युटर
• ङ.डिजिटल क्यामेरा
• च.मोबाइल फोन
• छ.भूउपग्रह प्रणाली
• ज.इमेल
• झ.इन्टरनेट
• ञ.अनलाइन बैठक र भर्चुअल कक्षा

एकभन्दा बढी अभिव्यक्ति वा सञ्चारका माध्यम, जस्तै: अक्षर, आवाज, चित्र र भिडियो, मिलाएर कला, शिक्षा वा सूचना प्रस्तुत गर्नुलाई मल्टिमिडिया भनिन्छ। यसमा तीन किसिमका सामग्री पर्छन्: सुनिने श्रव्य (रेडियो, गीत), हेरिने दृश्य (तस्बिर, चार्ट) र सुन्न तथा हेर्न दुवै सकिने श्रव्यदृश्य (टेलिभिजन, भिडियो)। मल्टिमिडियाले कुनै कुरा बुझ्न र सम्झन सजिलो बनाउँछ।

नेपालमा सबैभन्दा धेरै प्रयोगकर्ता भएको सामाजिक सञ्जाल फेसबुक हो। सन् २०२५ को अन्त्यतिर नेपालमा करिब १ करोड ४८ लाख मानिससम्म फेसबुक पुगेको थियो, जुन देशको जनसङ्ख्याको करिब आधा हो (स्रोत: डाटारिपोर्टल, डिजिटल २०२६)। युट्युब, म्यासेन्जर, टिकटक, इन्स्टाग्राम र भाइबर पनि धेरै प्रयोग हुन्छन्। प्रयोगकर्ताको सङ्ख्या हरेक वर्ष बदलिने भएकाले नयाँ तथ्याङ्क खोजेर लेख्नुहोस्।

• क.ज्ञान बढ्छ र नयाँ विषय खोज्न सजिलो हुन्छ।
• ख.सूचना सस्तो, छिटो र सजिलै पाइन्छ।
• ग.संसार नजिक हुन्छ, टाढाका आफन्तसँग भिडियो कल गर्न सकिन्छ।
• घ.अनलाइन कक्षा र बैठक गर्न सकिन्छ।
• ङ.अनलाइन किनमेल, भुक्तानी, बैङ्किङ र सरकारी सेवा लिन सकिन्छ।
• च.रेडियो, टेलिभिजन र इन्टरनेटबाट मनोरञ्जन पाइन्छ।

कम्प्युटर, मोबाइल, इन्टरनेट वा सामाजिक सञ्जाल जस्ता सूचना प्रविधिका साधन प्रयोग गरेर गरिने गलत र गैरकानुनी कामलाई साइबर अपराध भनिन्छ। अरूलाई अनलाइनमा गाली गर्नु, धम्की दिनु, अरूको खाता ह्याक गर्नु र इन्टरनेटबाट ठगी गर्नु यसका उदाहरण हुन्। यस्तो अपराधमा जरिमाना वा जेल वा दुवै सजाय हुन्छ।

• क.अरूलाई गालीगलौज र अपमान गर्नु।
• ख.अश्लील सामग्री पठाउनु।
• ग.धम्की दिनु।
• घ.अरूको तस्बिर तोडमोड गर्नु वा जनावरको तस्बिरसँग जोडेर सार्वजनिक गर्नु।
• ङ.अरूको नाममा नक्कली खाता खोलेर दुःख दिनु।
• च.अरूका गोप्य सूचना चोर्नु।
• छ.इन्टरनेटबाट ठगी गर्नु।
• ज.ह्याकिङ गर्नु र कम्प्युटर भाइरसबाट आक्रमण गर्नु।

• क.पासवर्ड गोप्य राख्छु र नाम वा जन्ममिति जस्ता सजिलै अनुमान गर्न सकिने पासवर्ड बनाउँदिनँ।
• ख.काम सकिएपछि लगआउट गर्छु।
• ग.घरको ठेगाना, फोन नम्बर र आफू कहाँ छु भन्ने कुरा पोस्ट गर्दिनँ।
• घ.नचिनेको व्यक्तिको फ्रेन्ड रिक्वेस्ट स्वीकार गर्दिनँ र नचिनेकाले पठाएका लिङ्क खोल्दिनँ।
• ङ.ओटिपी कसैलाई भन्दिनँ।
• च.अनलाइनमा शिष्ट भाषा प्रयोग गर्छु।
• छ.कसैले दुःख दिए तुरुन्तै अभिभावक, शिक्षक वा प्रहरीलाई भन्छु।
• ज.कसैको खाताबाट पैसा माग्ने सन्देश आए पहिले उहाँलाई फोन गरेर पक्का गर्छु।

म साथीलाई यसो भन्छु: “साथी, सामाजिक सञ्जाल राम्रो कुरा हो, तर सधैँ त्यसमै व्यस्त हुँदा पढाइ, निद्रा र आँखामा असर पर्छ। परिवार र साथीसँग बस्ने समय पनि घट्छ। तिमीले साना साना कुरा पनि पोस्ट गर्दा तिमी कहाँ छौ, घरमा को छ भन्ने कुरा नचिनेका मानिसले पनि थाहा पाउन सक्छन्। घर खाली छ भन्ने थाहा पाएर चोरले पनि फाइदा उठाउन सक्छन्; त्यसैले प्रहरीले यस्ता कुरा पोस्ट नगर्न सुझाव दिएको छ। एक पटक पोस्ट गरेको कुरा मेटे पनि अरूले सुरक्षित गरिसकेका हुन सक्छन्। त्यसैले दिनमा केही समय मात्र चलाऊ र पोस्ट गर्नुअघि यसले के असर पार्ला भनेर एक पटक सोच।”

• क.मानिस एकोहोरो हुन्छ र परिवारबाट टाढिन्छ।
• ख.लत लाग्छ, पढाइ र काममा ध्यान घट्छ।
• ग.लामो समय स्क्रिन हेर्दा आँखा कमजोर हुन्छन् र निद्रा पुग्दैन।
• घ.तनाव, डिप्रेसन जस्ता मानसिक समस्या आउन सक्छन्।
• ङ.साइबर अपराध र ठगीको सिकार भइन्छ।
• च.गलत सूचना फैलिँदा समाजमा अलमल र झगडा हुन्छ।

समुदाय, देश र विदेशमा हालै भएका महत्त्वपूर्ण घटना वा गतिविधिलाई समसामयिक घटना भनिन्छ। यस्ता घटना राजनीति, खेलकुद, विज्ञान, पुरस्कार, विपत्ति जस्ता फरक फरक प्रकृतिका हुन्छन्। तिनले समाज, देश र विश्वमा विभिन्न प्रभाव पार्छन्। जस्तै: पेरिस ओलम्पिक २०२४ र सन् २०२४ को नोबेल शान्ति पुरस्कार।

सन् २०२४ को नोबेल शान्ति पुरस्कार जापानी संस्था निहोन हिडान्क्योलाई दिइयो। यो संस्था सन् १९४५ मा हिरोसिमा र नागासाकीमा खसालिएका आणविक बमबाट बाँचेका मानिसले बनाएका हुन्। आणविक हतियारमुक्त संसार बनाउने प्रयास गरेको र आणविक हतियार फेरि कहिल्यै प्रयोग गर्नु हुँदैन भन्ने कुरा आफ्नै अनुभवको साक्षीमार्फत देखाएकाले यसलाई पुरस्कार दिइएको हो।

पेरिस ओलम्पिक २०२४ मा ३२ विधाका खेल र स्वर्ण पदक दिइने ३२९ प्रतिस्पर्धा समावेश थिए। हरेक प्रतिस्पर्धामा स्वर्ण, रजत र कांस्य पदक दिइन्छन्।