परीक्षा अभ्यास

• क.कृषि: खेतीपाती, पशुपालन, माछापालन र मौरीपालन। जस्तै: बर्दियामा व्यावसायिक मकै खेती, तराईमा मुसुरो खेती, पालुङटारमा बाँझो जमिनमा खेती।
• ख.उद्योग: कच्चा पदार्थबाट सामान बनाउने काम। जस्तै: चिनी, चिया, दुग्ध र सिमेन्ट उद्योग, ढाका बुन्ने घरेलु उद्योग।
• ग.व्यापार: वस्तु किनबेच गर्ने काम। जस्तै: कँडेल दम्पतीले बिरुवा र तरकारी बेच्नु, बङ्गलादेशमा मुसुरो बेच्नु।
• घ.सेवा: ज्ञान र सिपले अरूलाई सेवा दिने काम। जस्तै: खप्तडका होमस्टे, बैङ्क, विद्यालय, अस्पताल, यातायात।
• ङ.वैदेशिक रोजगार: विदेशमा काम गरेर विप्रेषण पठाउनु।

• क.बजारमा माग भएका बाली र पशुपन्छी छानेर ठुलो मात्रामा उत्पादन गर्ने।
• ख.उन्नत बिउ, मल, विषादी र आधुनिक औजार प्रयोग गर्ने।
• ग.सिँचाइको व्यवस्था गरी वर्षभरि खेती गर्ने।
• घ.सहुलियत ऋण, अनुदान र कृषि बिमाको सुविधा लिने।
• ङ.उत्पादनलाई बजारसम्म पुर्‍याउन सडक, सङ्कलन केन्द्र र शीत भण्डार बनाउने।
• च.किसानलाई तालिम र प्राविधिक सेवा दिने।
• छ.बाँझो जमिनमा खेती गर्न प्रोत्साहन दिने र कृषि उपजमा आधारित उद्योग खोल्ने।

• क.खेतीयोग्य जमिन थोरै र टुक्रा टुक्रा छ।
• ख.धेरै खेत आकाशे पानीमा भर पर्छन्।
• ग.उन्नत बिउ, मल र विषादी समयमा पाइँदैनन्।
• घ.रोगकिरा र जङ्गली जनावरले बाली नष्ट गर्छन्।
• ङ.उब्जनीले उचित मूल्य र बजार पाउँदैन।
• च.युवा विदेश जाँदा जमिन बाँझो रहन्छ।
• छ.आधुनिक प्रविधि, तालिम र कृषि बिमाको पहुँच कम छ।

उत्तर आफ्नो क्षेत्रअनुसार लेख्नुपर्छ। एउटा नमुना:

सेवा क्षेत्र नेपालको अर्थतन्त्रको सबैभन्दा ठुलो भाग हो। आर्थिक वर्ष २०८१/८२ मा कुल गार्हस्थ उत्पादनको करिब ६२ प्रतिशत सेवा क्षेत्रबाट आयो। यसको अवस्था यस्तो छ:

• क.सन् २०२५ मा ११ लाख ५८ हजारभन्दा बढी विदेशी पर्यटक आए; आन्तरिक पर्यटन पनि बढ्दो छ।
• ख.बैङ्क र वित्तीय संस्था लगभग सबै स्थानीय तहमा पुगेका छन्; मोबाइल बैङ्किङ बढेको छ।
• ग.विद्यालय, क्याम्पस, अस्पताल र स्वास्थ्य संस्थाको सङ्ख्या बढेको छ।
• घ.सूचना प्रविधिमा काम गर्ने युवा बढेका छन्।
• ङ.विदेशमा काम गर्ने नेपालीले पठाउने विप्रेषण कुल गार्हस्थ उत्पादनको एक तिहाइजति छ।

तर सेवा गाउँसम्म बराबर पुगेको छैन र विप्रेषणमा धेरै भर परेको छ।

• क.हिमाली प्रदेश: चिसो हावापानी र छोटो खेती याम हुन्छ; वर्षमा प्रायः एक बाली मात्र लाग्छ। आलु, जौ, फापर, उवा र स्याउ फल्छन्। याक, चौँरी, भेडा र च्याङ्ग्रा पालिन्छन्। जडीबुटी सङ्कलन पनि आम्दानीको स्रोत हो।
• ख.पहाडी प्रदेश: भिरालो जमिनमा गरा बनाएर खेती गरिन्छ। मकै, कोदो, धान, गहुँ, तरकारी र सुन्तला जस्ता फलफूल फल्छन्। गाईभैँसी, बाख्रा र कुखुरा पालिन्छन्। अलैँची, चिया र तरकारीको व्यावसायिक खेती बढ्दो छ।
• ग.तराई प्रदेश: समथर र मलिलो जमिन छ; वर्षमा दुई–तीन बाली लाग्छन्। धान, गहुँ, उखु, दलहन, तोरी र जुट धेरै फल्छन्। ट्याक्टर र नहरको सिँचाइ बढी प्रयोग हुन्छ। यसलाई नेपालको अन्नभण्डार भनिन्छ।

आफ्नो समुदायका समस्या हेरेर लेख्नुपर्छ। प्रायः यी उपाय उपयोगी हुन्छन्:

• क.कुलो, पोखरी वा डिप बोरिङबाट सिँचाइको व्यवस्था गर्ने।
• ख.कृषि सहकारीमार्फत बिउ, मल र विषादी समयमै ल्याउने।
• ग.जङ्गली जनावरबाट जोगाउन तारबार र सामूहिक पहरा गर्ने।
• घ.स्थानीय तहको कृषि शाखाबाट तालिम र प्राविधिक सल्लाह लिने।
• ङ.उब्जनी सँगै सङ्कलन गरेर बजारमा बेच्ने।
• च.बाली र पशुको बिमा गर्ने।
• छ.बाँझो जमिनमा खेती गर्ने।

• क.६ हजारभन्दा बढी नदीनाला छन्; हिउँ पग्लिएर तिनमा वर्षभरि पानी बग्छ।
• ख.नदी छोटो दुरीमा धेरै तल झर्छन्, त्यसैले पानी खसाल्ने उचाइ सजिलै पाइन्छ।
• ग.सैद्धान्तिक रूपमा करिब ८३ हजार मेगावाट र आर्थिक रूपमा करिब ४२ हजार मेगावाट जलविद्युत् निकाल्न सकिने अनुमान छ; अहिले करिब ४,१०० मेगावाट मात्र उत्पादन क्षमता छ।
• घ.स्वदेशी र विदेशी लगानीकर्ता आकर्षित भएका छन्।
• ङ.भारत र बङ्गलादेशमा बिजुली बेच्न सकिन्छ; बेच्न सुरु भइसकेको छ।
• च.बिजुलीले उद्योग चलाउन र पेट्रोलियम पदार्थको आयात घटाउन सकिन्छ।
• छ.एउटै आयोजनाबाट सिँचाइ र खानेपानी पनि दिन सकिन्छ।

• क.आकाशे पानीमा भर पर्नु पर्दैन; खडेरीमा पनि बाली सुक्दैन।
• ख.वर्षमा दुई–तीन पटक बाली लगाउन सकिन्छ।
• ग.उही जमिनबाट धेरै उब्जनी हुन्छ, अर्थात् उत्पादकत्व बढ्छ।
• घ.तरकारी, फलफूल र माछापालन जस्ता धेरै किसिमका खेती गर्न सकिन्छ।
• ङ.किसानको आम्दानी बढ्छ र कृषिको व्यवसायीकरण हुन्छ।
• च.देशलाई खाद्यान्नमा आत्मनिर्भर बनाउन सहयोग पुग्छ।

कृषि, उद्योग र व्यापार एकअर्कामा भर परेका छन्:

• क.कृषिले उद्योगलाई कच्चा पदार्थ दिन्छ। जस्तै: उखुबाट चिनी, दुधबाट धुलो दुध र घिउ, चियाको पातबाट चिया।
• ख.उद्योगले कृषिलाई मल, दाना, विषादी, औजार र मेसिन दिन्छ र किसानको उब्जनी किनेर बजार दिन्छ।
• ग.व्यापारले कृषि र उद्योगका सामान उपभोक्तासम्म र विदेशसम्म पुर्‍याउँछ।
• घ.व्यापारबाट आएको आम्दानी फेरि खेती र उद्योगमा लगानी हुन्छ।

त्यसैले एउटा क्षेत्र बढे अरू दुई पनि बढ्छन् र एउटा कमजोर भए अरू पनि कमजोर हुन्छन्।

उखु किसानलाई चिनी उद्योगबाट समयमै भुक्तानी

सर्लाही, कात्तिक १०। जिल्लाका उखु किसानले यस वर्ष चिनी उद्योगबाट उखुको भुक्तानी समयमै पाएका छन्। उद्योगले किसानसँग किलोको तोकिएको मूल्यमा उखु किन्ने सम्झौता गरेको थियो।

“पैसा समयमै आएपछि अर्को वर्ष अझ धेरै जमिनमा उखु लगाउने सोच बनाएको छु,” स्थानीय किसान रामबाबु महतोले भने। उद्योगले किसानलाई उन्नत जातको उखुको बिउ र तालिम पनि दिएको छ।

उद्योगका अनुसार किसानले राम्रो उखु दिए चिनी उत्पादन बढ्छ र कारखानामा सयौँ जनाले रोजगारी पाउँछन्। उखु खेती र चिनी उद्योग एकअर्काका परिपूरक भएको किसान र उद्योगी दुवैले बताएका छन्।

• क.उब्जनी बढेपछि उद्योगले सस्तो र पर्याप्त कच्चा पदार्थ पाउँछन्।
• ख.कृषिमा आधारित नयाँ उद्योग खुल्छन्, जस्तै: चिनी, दाल मिल, जुस र डेरी।
• ग.बढी भएको उब्जनी बेच्दा व्यापार बढ्छ र निर्यात गर्न सकिन्छ।
• घ.विदेशबाट खाद्यान्न किन्नुपर्ने कम हुन्छ।
• ङ.किसानको आम्दानी बढ्दा उनीहरूले उद्योगका सामान धेरै किन्छन्; यसले उद्योग र व्यापार दुवै बढ्छन्।
• च.ढुवानी, भण्डारण र बजारमा थप रोजगारी सिर्जना हुन्छ।

वस्तु वा सेवा किनेर प्रयोग गर्ने व्यक्तिले पाउनुपर्ने अधिकारलाई उपभोक्ता अधिकार भनिन्छ। यसअनुसार उपभोक्ताले वस्तु र सेवा सजिलै पाउन, उचित मूल्यमा छान्न, तिनको मूल्य, परिमाण, शुद्धता र गुणस्तरबारे जानकारी पाउन र हानिकारक वस्तुबाट सुरक्षित हुन पाउँछन्। कमसल वस्तु वा सेवाबाट हानि भएमा उजुरी गरेर क्षतिपूर्ति पनि पाउँछन्। नेपालको संविधानको धारा ४४ ले यसलाई मौलिक हकका रूपमा राखेको छ र उपभोक्ता संरक्षण ऐन, २०७५ ले यसलाई लागु गर्छ।

• क.वस्तु वा सेवामा सहज पहुँचको अधिकार
• ख.उचित र प्रतिस्पर्धात्मक मूल्यमा गुणस्तरीय वस्तु वा सेवा छान्न पाउने अधिकार
• ग.मूल्य, परिमाण, शुद्धता र गुणस्तरबारे जानकारी पाउने अधिकार
• घ.वस्तुमा के के कति मिसाइएको छ, थाहा पाउने अधिकार
• ङ.हानिकारक वस्तु र सेवाबाट सुरक्षित हुने अधिकार
• च.अनुचित व्यापारविरुद्ध कानुनी कारबाही गराउन पाउने अधिकार
• छ.हानिनोक्सानी भएमा क्षतिपूर्ति पाउने अधिकार
• ज.उजुरीको सुनुवाइ र उपचार पाउने अधिकार
• झ.उपभोक्ता शिक्षा पाउने अधिकार

आफ्नो परिवारको अनुभवअनुसार लेख्नुपर्छ। उदाहरण:

• क.आमाले पसलमा दुधको प्याकेटको अन्तिम मिति हेरेर मात्र किन्नुहुन्छ।
• ख.बुबाले मोबाइल किन्दा पक्की बिल र वारेन्टी कार्ड लिनुभयो। बिग्रिँदा सोही बिल देखाएर सित्तैमा बनाउनुभयो।
• ग.दाइले अधिकतम खुद्रा मूल्यभन्दा बढी मागेपछि पसलेलाई छापिएको मूल्य देखाउनुभयो।
• घ.हजुरबाले कम तौलको ग्यास सिलिन्डर पाउँदा वितरकलाई जानकारी दिएर अर्को सिलिन्डर लिनुभयो।

मौलिक हक संविधानले सबै नागरिकलाई दिएका सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण हक हुन्। उपभोक्ताको अधिकारलाई मौलिक हकमा राख्नुका कारण:

• क.हामी सबै उपभोक्ता हौँ; खाना, औषधी, पानी र बिजुली बिना कोही बाँच्न सक्दैन।
• ख.कमसल खाना र औषधीले स्वास्थ्य र ज्यानै जोखिममा पार्छ।
• ग.व्यवसायीको तुलनामा एक जना उपभोक्ता कमजोर हुन्छ; संविधानले उसलाई बल दिन्छ।
• घ.मौलिक हक हनन भए अदालतमा उपचार माग्न सकिन्छ, त्यसैले यसलाई सजिलै बेवास्ता गर्न सकिँदैन।
• ङ.यसले व्यवसायीलाई इमानदार बन्न र गुणस्तरीय वस्तु बनाउन बाध्य पार्छ।

• क.“लेबल हेरौँ, मिति जाँचौँ, बिल माग्नै नभुलौँ!”
• ख.“सचेत उपभोक्ता, इमानदार व्यवसायी: स्वस्थ बजार, सुखी जीवन।”
• ग.“म्याद नाघेको सामान, स्वास्थ्यको अपमान।”
• घ.“गुणस्तरीय वस्तु हाम्रो हक, ठगिए उजुरी गर्न नहिचकिचौँ।”

• क.कर: भ्याट, आयकर, भन्सार महसुल, अन्तःशुल्क, घरजग्गा कर आदि। यो सबैभन्दा ठुलो स्रोत हो।
• ख.शुल्क र दस्तुर: राहदानी, सवारी चालक अनुमतिपत्र, घरजग्गा दर्ता आदिको शुल्क।
• ग.दण्ड र जरिमाना: कानुन तोड्नेबाट लिइने रकम।
• घ.सरकारी संस्थाको आम्दानी र रोयल्टी: सरकारी कम्पनीको लाभांश, जलविद्युत्, वन र खानीको रोयल्टी।
• ङ.अनुदान र सहयोग: मित्रराष्ट्र र अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाबाट पाइने रकम र प्राविधिक सहयोग।
• च.ऋण: देशभित्रबाट लिइने आन्तरिक ऋण र विदेशबाट लिइने बाह्य ऋण।

सरकारी आयको प्रयोग वा बाँडफाँटलाई सरकारी खर्च भनिन्छ। यसका उद्देश्य:

• क.देश विकासका लागि शिक्षा, स्वास्थ्य जस्ता सामाजिक क्षेत्रमा सेवा विस्तार गर्नु।
• ख.सडक, पुल, सिँचाइ र बिजुली जस्ता पूर्वाधार बनाउनु।
• ग.सार्वजनिक सेवामा सबै नागरिकको पहुँच बढाउनु।
• घ.प्राकृतिक स्रोत र साधनको उचित विकास र उपयोग गर्नु।
• ङ.देशमा शान्ति र सुरक्षा कायम राख्नु।
• च.वृद्ध, एकल महिला, अपाङ्गता भएका र विद्यार्थीलाई भत्ता र छात्रवृत्ति दिएर सामाजिक सुरक्षा दिनु।

नागरिक र व्यवसायीले सरकारलाई अनिवार्य रूपमा बुझाउनुपर्ने रकमलाई कर भनिन्छ। कर तिरेबापत सरकारले तुरुन्त कुनै सामान वा सेवा दिँदैन, तर त्यही रकमले सडक, विद्यालय, अस्पताल र सुरक्षा जस्ता सबैलाई काम लाग्ने सुविधा दिन्छ। भ्याट, आयकर र भन्सार महसुल करका उदाहरण हुन्। कर सरकारी आयको सबैभन्दा ठुलो स्रोत हो र कर तिर्नु सबै नागरिकको कर्तव्य हो।