परीक्षा अभ्यास

बिरुवाको खानाको कारखाना पात हो।

जराले सोसेको पानीलाई पातसम्म पुर्‍याउने काम काण्डले गर्छ।

माटाबाट लवण सोस्ने काम जराले गर्छ।

पुष्पदल फूलको भाग हो।

• i.पातले प्रकाश संश्लेषण गरी बिरुवाका लागि खाना बनाउँछ।
• ii.पातका स्टोमाटाबाट ग्यास र पानीको बाफ बिरुवाभित्र-बाहिर हुन्छन्।

(अरू: घिउकुमारीमा जस्तै पानी र खाना सञ्चय गर्नु, क्याक्टसमा जस्तै काँडा बनेर बिरुवाको सुरक्षा गर्नु, ब्रायोफाइलममा जस्तै नयाँ बिरुवा उमार्नु।)

आलु (ट्युबर), अदुवा (राइजोम), पिँडालु (कोर्म), प्याज र लसुन (बल्ब), अङ्गुरका त्यान्द्रा र क्याक्टसको हरियो काण्ड।

• i.जराले बिरुवालाई माटामा बलियोसँग अड्याउँछ।
• ii.यसले माटाबाट पानी र खनिज लवण सोस्छ।
• iii.गाजर र मुलाका जस्ता केही जराले खाना सञ्चय गर्छन्; मकैका स्टिल्ट जरा र वरका प्रप जरा जस्ता केही जराले बिरुवालाई थाम्छन्; सखरखण्ड जस्ता केही जराबाट नयाँ बिरुवा उम्रन्छन्।

• i.यसले पात, फूल र फललाई थाम्छ।
• ii.जराबाट पानी र लवणलाई माथि पातसम्म पुर्‍याउँछ।
• iii.पातमा बनेको खानालाई बिरुवाका सबै भागमा पुर्‍याउँछ।
• iv.केही काण्डले खाना सञ्चय गर्छन् (आलु, अदुवा, पिँडालु)।
• v.पात नहुने बिरुवामा हरियो काण्डले खाना बनाउँछ (क्याक्टस)।
• vi.केही बिरुवाका काण्डबाट नयाँ बिरुवा उम्रन्छन् (उखु, गुलाफ)।

• i.काँडाको सतह निकै सानो हुन्छ र त्यसमा स्टोमाटा थोरै हुन्छन् वा हुँदैनन्। त्यसैले उत्स्वेदनबाट बिरुवाको निकै थोरै पानी खेर जान्छ र पानी कम भएको ठाउँमा पनि बिरुवा बाँच्न सक्छ।
• ii.धारिला काँडाका कारण जनावरले बिरुवा खान सक्दैनन्।

(यस्तो बिरुवामा खाना बनाउने र पानी सञ्चय गर्ने काम यसको मोटो हरियो काण्डले गर्छ।)

• i.रेश्माले जरा किनिन्। सखरखण्ड खाना सञ्चय गरेर फुलेको जरा हो; यसमा गाँठा वा टुसा हुँदैनन्।
• ii.नरेशले काण्ड किने। आलु जमिनमुनिको काण्ड (ट्युबर) हो: यसका आँखा टुसासहितका गाँठा हुन्।

• i.A, प्लुमुलबाट काण्ड र B, रेडिकलबाट जरा बन्छ। यी दुवै मिलेर भ्रूण बन्छ।
• ii.B, रेडिकल। यो सबैभन्दा पहिले निस्केर तलतिर माटाभित्र बढ्छ।
• iii.B (रेडिकल) बाट नयाँ बिरुवाको जरा बन्छ। C (बिउको आवरण) ले बिउको भित्री भागलाई ढाकेर सुरक्षा गर्छ।
• iv.सिमी दुईदलीय हो: यसमा दुईओटा फक्लेटा (F) हुन्छन् र यसको खाना तिनैमा सञ्चित हुन्छ, एन्डोस्पर्म निकै थोरै हुन्छ वा हुँदैन। गहुँको दाना एकदलीय हो: यसमा एउटा फक्लेटा र खाना सञ्चय गर्ने ठुलो एन्डोस्पर्म हुन्छ।

डोलाकार र खण्ड खण्ड परेको शरीर भएका जनावरलाई एनिलिडा फाइलममा राखिन्छ।

चेप्टो शरीर भएका जनावर द्विलिङ्गी (उभयलिङ्गी) हुन्छन्।

स्पन्जलाई पोरिफेरा फाइलममा राखिन्छ।

सबै एककोषीय जनावरलाई प्रोटोजोआ फाइलममा राखिन्छ।

पुतलीमा आर्थ्रोपोडाका लक्षण हुने भएकाले: यसका जोर्नी भएका खुट्टा (तीन जोडी), शरीर ढाक्ने कडा एक्जोस्केलेटन र संयुक्त आँखा हुन्छन्। यसको शरीर खण्ड खण्ड परेको हुन्छ र भाले र पोथी छुट्टाछुट्टै हुन्छन्।

• i.शरीर एउटा मात्र कोषले बनेको हुन्छ।
• ii.यिनी नक्कली खुट्टा, फ्लाजेलम वा सिलियाको सहायताले हिँडडुल गर्छन्।
• iii.पाचन र प्रजनन जस्ता जीवनका सबै क्रिया एउटै कोषभित्र हुन्छन्; यिनमा अमैथुनिक प्रजनन हुन्छ।

(अरू: धेरैजसो पानीमा बस्छन् र प्लाज्मोडियम जस्ता केही परजीवी हुन्छन्।)

शरीरभरि साना छिद्र (ओस्टिया) र माथि ठुलो प्वाल (ओस्कुलम) भएका, शरीरको भित्ता कोषका दुई तहले बनेका, पानीमा एकै ठाउँमा टाँसिएर बस्ने, ओस्टियाबाट पानी र खाना भित्र लिने र ओस्कुलमबाट फोहोर बाहिर पठाउने र टुक्रिएको भागबाट फेरि नयाँ जीव बन्न सक्ने (रिजेनेरेसन) जनावरलाई पोरिफेरा फाइलममा राखिन्छ। यिनी स्पोन्जिला र साइकोन जस्ता स्पन्ज हुन्।

प्लेटिहेल्मिन्थेस (टेपवर्म, लिभर फ्लुक) र एनिलिडा (गँड्यौलो, जुका)।

समानता: दुवैमा धेरैजसो परजीवी हुन्छन् (र दुवैको शरीर खण्ड खण्ड परेको हुँदैन)।

फरक: चेप्टा जुकाको शरीर चेप्टो हुन्छ र यसको पाचन नलीमा मलद्वार हुँदैन। गोला जुकाको शरीर गोलो (डोलाकार) हुन्छ र यसको पाचन नलीमा मुख र मलद्वार दुवै हुन्छन्। (साथै चेप्टा जुका उभयलिङ्गी हुन्छन् भने गोला जुकामा भाले र पोथी छुट्टाछुट्टै हुन्छन्।)

• i.यिनको शरीर नरम र ओसिलो हुन्छ।
• ii.हिँडडुल गर्न यिनमा मांसपेशीको एउटै खुट्टा हुन्छ।
• iii.धेरैजसोको शरीर कडा खोलले ढाकिएको हुन्छ।

(अरू: धेरैको टाउकोमा टेन्टाकल्स हुन्छन्; यिनी पानी र जमिन दुवैमा बस्छन्।)

यिनी समुद्रमा मात्र बस्छन्।

• i.यिनको शरीर काँडायुक्त छालाले ढाकिएको हुन्छ; काँडा क्याल्सियम कार्बोनेटले बनेका हुन्छन्।
• ii.यिनको प्रस्ट टाउको हुँदैन र यिनी ट्युब फिटको सहायताले हिँड्छन्।

(अरू: धेरैजसोले चुँडिएका हात फेरि पलाउन सक्छन्।)

(i)

(ii)

(iii)

(iv)

हरेकलाई सिसाकलमले कोरेर नामकरण गर्नुहोस्:

• अमिबा (चित्र 3.23): भुत्ते नक्कली खुट्टा भएको अनियमित आकारको डल्लो; न्युक्लियस, साइटोप्लाज्म, नक्कली खुट्टा र भ्याकुल नामकरण गर्नुहोस्।
• गँड्यौलो: धेरै घेरा मिलेर बनेको लामो, गोलो शरीर; टाउको (अगाडिको) भाग, खण्ड, क्लाइटेलम (अगाडितिरको फिक्का पट्टी) र पुच्छरको भाग नामकरण गर्नुहोस्।
• शङ्खेकिरा (चित्र 3.37): खोल, मांसपेशीको खुट्टा, टाउको र दुई जोडी टेन्टाकल्स (लामो जोडीमा आँखा) नामकरण गर्नुहोस्।
• हाइड्रा (चित्र 3.27): माथि मुखको वरिपरि टेन्टाकल्सको घेरा र तल आधार भएको नली; टेन्टाकल्स, मुख, शरीर, टुसा र आधार नामकरण गर्नुहोस्।

दुवै लामा र गोला भए पनि तिनको शरीरको बनोट फरक हुन्छ। गँड्यौलोको शरीर खण्ड (घेरा) मा बाँडिएको हुन्छ, यसमा सिटी हुन्छन्, यसले ओसिलो छालाबाट सास फेर्छ र एउटै जनावरमा भाले र पोथी दुवै अङ्ग हुन्छन्: त्यसैले यो एनिलिडामा पर्छ। एस्कारिसको शरीर खण्ड नपरेको, क्युटिकलले ढाकिएको चिल्लो हुन्छ, यो परजीवी हो र यसका भाले र पोथी छुट्टाछुट्टै हुन्छन्: त्यसैले यो निमाथेल्मिन्थेसमा पर्छ। जनावरलाई टाढाबाट कस्ता देखिन्छन् भन्ने मात्र नभई तिनको शरीरको बनोटका आधारमा वर्गीकरण गरिन्छ।

A, शङ्खेकिरा। यसको टाउकोमा दुई जोडी टेन्टाकल्स हुन्छन् र लामो जोडीको टुप्पोमा आँखा हुन्छन्।

C, तारामाछा। यसका पाँचओटा हात बिचको चक्काबाट निस्केका हुन्छन् र यसको टाउको हुँदैन।

B, पारामेसियम। यसको पूरै शरीर एउटा मात्र कोष हो।

D, टेपवर्म। यो आन्द्रामा बस्छ र आश्रयदाताले पचाइसकेको खाना सोस्छ।

कोषभित्रका सबै क्रियाकलाप नियन्त्रण गर्ने काम न्युक्लियसले गर्छ।

कोषको शक्तिगृह माइटोकोन्ड्रिया हो।

बिरुवालाई खाना बनाउने काममा प्लास्टिडले (क्लोरोप्लास्टले) मदत गर्छ।

न्युक्लियस र कोषझिल्लीका बिचमा रहेको अर्धतरल पदार्थलाई साइटोप्लाज्म भनिन्छ।

हरेक सजीवको शरीर बनाउने सबैभन्दा सानो सजीव एकाइलाई कोष भनिन्छ। यो जीवनको संरचनात्मक र कार्यात्मक एकाइ हो: शरीर कोषैकोषले बनेको हुन्छ र जीवनका सबै काम कोषभित्रै हुन्छन्।

हरेक सजीव एक वा एकभन्दा बढी कोषले बनेको हुन्छ (कोष शरीरको निर्माण एकाइ हो) र श्वासप्रश्वास, पाचन, वृद्धि र प्रजनन जस्ता जीवनका सबै प्रक्रिया कोषभित्रै हुन्छन्। कोषभन्दा सानो कुनै पनि कुरा आफैँ बाँच्न सक्दैन। नयाँ कोष पहिलेदेखि भएका कोषबाट मात्र बन्छन्।

माइटोकोन्ड्रियालाई। यसले श्वासप्रश्वास क्रिया सञ्चालन गर्छ: अक्सिजनको प्रयोग गरेर खाना टुक्र्याउँछ र त्यसमा सञ्चित ऊर्जा निकाल्छ। कोषले आफ्ना सबै काममा यही ऊर्जा प्रयोग गर्छ। बिजुलीघरले सहरलाई बिजुली दिए जस्तै माइटोकोन्ड्रियाले कोषलाई ऊर्जा दिन्छ।

चित्र 3.47 मा देखाए जस्तै चित्र बनाउनुहोस्।

वनस्पति कोष: बाक्लो दोहोरो किनारा भएको बाकस जस्तो कोष बनाउनुहोस्। कोषभित्ता (बाहिरी रेखा), कोषझिल्ली (भित्री रेखा), साइटोप्लाज्म, बिचको एउटा ठुलो भ्याकुल, न्युक्लियोलससहित एकातिर धकेलिएको न्युक्लियस, क्लोरोप्लास्ट (हरिया अन्डाकार), माइटोकोन्ड्रिया, इन्डोप्लाज्मिक रेटिकुलम, राइबोजोम र गोल्जी बडी नामकरण गर्नुहोस्।

जनावर कोष: पातलो एउटै किनारा भएको गोलाकार, अनियमित कोष बनाउनुहोस्। कोषझिल्ली, साइटोप्लाज्म, न्युक्लियोलससहित बिचतिरको न्युक्लियस, माइटोकोन्ड्रिया, राइबोजोमसहितको इन्डोप्लाज्मिक रेटिकुलम, गोल्जी बडी, साना भ्याकुल, लाइसोजोम र न्युक्लियसनजिकको सेन्ट्रोजोम नामकरण गर्नुहोस्।

सेन्ट्रोजोम र लाइसोजोम जनावर कोषमा मात्र पाइन्छन्। सेन्ट्रोजोमले कोष विभाजनमा मदत गर्छ भने लाइसोजोमले कोषभित्रका खानाका कण, कीटाणु र बिग्रिएका भाग पचाउँछ।
कोषझिल्ली, साइटोप्लाज्म, न्युक्लियस, माइटोकोन्ड्रिया, इन्डोप्लाज्मिक रेटिकुलम, राइबोजोम, गोल्जी बडी र साना भ्याकुल जनावर कोषमा पनि पाइन्छन्, तर तिनी वनस्पति कोषमा पनि हुन्छन्।

यीमध्ये कुनै चार: माइटोकोन्ड्रिया, प्लास्टिड (वनस्पति कोषमा), भ्याकुल, इन्डोप्लाज्मिक रेटिकुलम, राइबोजोम, गोल्जी बडी, लाइसोजोम, सेन्ट्रोजोम (जनावर कोषमा)।

• i.वनस्पति कोष अलि ठुला र नियमित आकारका हुन्छन् र तिनको बाक्लो कोषभित्ताले हरेक कोषको किनारा प्रस्ट देखाउँछ।
• ii.यिनी सजिलै पाइन्छन्: प्याजको झिल्ली एउटै कोषजति बाक्लो हुने भएकाले यसलाई नकाटी सिधै स्लाइडमा राख्न सकिन्छ।
• iii.यिनमा रङ राम्ररी लाग्छ। त्यसैले विद्यालयको साधारण सूक्ष्मदर्शक यन्त्रबाट पनि न्युक्लियस र कोषभित्ता प्रस्ट देखिन्छन्।

• i.P: माइटोकोन्ड्रिया; Q: न्युक्लियस; R: क्लोरोप्लास्ट (एक किसिमको प्लास्टिड)।
• ii.P, माइटोकोन्ड्रियाले श्वासप्रश्वास क्रिया गर्छ: यसले खाना टुक्र्याएर कोषका लागि ऊर्जा निकाल्छ।
• iii.P, माइटोकोन्ड्रिया।
• iv.यसको वरिपरि आकार नबदलिने, सेलुलोजले बनेको बाक्लो र कडा कोषभित्ता हुने भएकाले। (भित्रबाट बाहिरतिर धकेल्ने, पानीले भरिएको भ्याकुलले पनि कोषलाई कसिलो बनाउँछ।)
• v.क्लोरोप्लास्ट (R) का कारण। यसको हरितकणले सूर्यको प्रकाश समात्छ र त्यसको प्रयोग गरेर बिरुवाले कार्बन डाइअक्साइड र पानीबाट खाना बनाउँछ र अक्सिजन बाहिर पठाउँछ। यसरी बिरुवाले हावाबाट कार्बन डाइअक्साइड लिन्छन् र जनावर र मानिसले सास फेर्ने अक्सिजन हावामा फर्काउँछन्। यसले हावामा अक्सिजन र कार्बन डाइअक्साइडको मात्रा सन्तुलित राख्छ। बिरुवाले बनाएको खानाले अरू सबै जीवलाई पनि पाल्छ।