परीक्षा अभ्यास

जैविक विविधता

सिमसार

न्यूनीकरण

नवीकरणीय। (वातावरण, पुनः चक्रण र अनवीकरणीय शब्द प्रयोग हुँदैनन्।)

• यसबाट हामीले खाना (अन्न, फलफूल, तरकारी, माछा, मासु, दुध), औषधी (धेरै औषधी टिमुर, चिराइतो र यार्चागुम्बाजस्ता वनस्पति र जीवबाट बन्छन्), दाउरा, काठ, रेसा र घाँसपात पाउँछौँ।
• हरेक सजीव खाद्य शृङ्खलाको एउटा कडी हो। धेरै किसिमका सजीव हुँदा प्रकृतिको सन्तुलन कायम रहन्छ: बिरुवाले खाना र अक्सिजन बनाउँछन्, जनावरले तिनलाई खान्छन् र विच्छेदकले पोषक तत्त्व माटोमा फर्काउँछन्।
• वन र घाँसे मैदानले माटो जोगाउँछन्, पानी सञ्चित गर्छन् र हावा सफा तथा हावापानी मध्यम राख्छन्।
• मौरीजस्ता किराले अन्नबाली र फलफूलका रुखमा परागसेचन गर्छन्।
• बालीका जङ्गली नातेदार (जङ्गली धान, जङ्गली फल) को सहायताले वैज्ञानिकहरू रोग र खडेरी सहन सक्ने नयाँ बाली विकास गर्छन्।
• राष्ट्रिय निकुञ्ज, चरा र वन्यजन्तु हेर्न पर्यटक आउँछन्। यसबाट मानिसले रोजगारी र आम्दानी पाउँछन्।
• धेरै बिरुवा र जनावर हाम्रो संस्कृति र धर्मका अङ्ग हुन् (तुलसी, पिपल, गाई, राष्ट्रिय पक्षी डाँफे)।

• कीटनाशक विषादीले हानिकारक किरा मात्र होइन, बालीमा परागसेचन गर्ने मौरीजस्ता उपयोगी किरा पनि मार्छ।
• विष लागेका किरा खाने चरा र भ्यागुता पनि मर्छन्। यसले जैविक विविधता घटाउँछ र खाद्य शृङ्खला बिगार्छ।
• वर्षाले विषादीलाई नदी, पोखरी र इनारमा बगाउँछ। यसरी पानी प्रदूषित हुन्छ र माछा तथा अन्य जलचर मर्छन्।
• यसले माटोका गँड्यौला र उपयोगी ब्याक्टेरिया मारेर माटोको उर्वराशक्ति घटाउँछ।
• तरकारी र फलफूलमा रहिरहने विषले तिनलाई खाने मानिसलाई हानि गर्छ।

त्यसैले विषादीको सट्टा किरा खाने चरा, भ्यागुता र उपयोगी किराजस्ता जैविक विधि अपनाउनुपर्छ।

बाह्रै महिना वा वर्षको धेरैजसो समय पानीले भिजेको वा कम गहिरो पानीले ढाकेको र वरिपरि दलदल भएको जमिनलाई सिमसार क्षेत्र भनिन्छ। दलदल, धाप र तालका कम गहिरा किनार सिमसार हुन्। कोशीटप्पु, घोडाघोडी र बिसहजारी नेपालका सिमसार हुन्।

• यसले वर्षाको पानी सञ्चित गरेर बाह्रै महिना पिउन, सिँचाइ गर्न, माछा पाल्न र बिजुली निकाल्न पानी दिन्छ।
• यो माछा र अन्य धेरै बिरुवा तथा जनावरको वासस्थान हो र बसाइँ सर्ने चराको बास बस्ने ठाउँ पनि हो।
• यसबाट माछा, घोँगी, कमल र सिँगडाजस्ता खाना पाइन्छन्।
• यसले भूमिगत पानी फेरि भरिदिने भएकाले मूल र इनार सुक्दैनन्।
• यसले बाढीको पानी अड्याउँछ र वरपरको तापक्रम सन्तुलित राख्छ।
• रारा र गोसाइँकुण्डजस्ता तालमा पर्यटक र तीर्थयात्री आउँछन्।

मुख्य उपाय 3R विधि हो:

• न्यूनीकरण: वस्तु कम प्रयोग गर्ने र कम फोहोर निकाल्ने (कपडाको झोला, अनावश्यक प्याकिङ नल्याउने)।
• पुनः प्रयोग: वस्तुलाई फेरि प्रयोग गर्ने (सामान राख्न बोतल, गमलाका रूपमा बोतल, पुराना लुगा अरूलाई दिने)।
• पुनः चक्रण: पुराना वस्तुबाट नयाँ वस्तु बनाउने (खेर गएको कागजबाट कागज, पगालेको धातुबाट नयाँ भाँडा, पगालेको प्लास्टिकबाट नयाँ सामान)।

यसका साथै कुहिने फोहोरबाट कम्पोस्ट मल वा गोबर ग्यास बनाउन सकिन्छ र बाँकी रहेको फोहोर स्यानिटरी ल्यान्डफिलमा सुरक्षित तरिकाले पुर्न सकिन्छ। घरमै कुहिने र नकुहिने फोहोर छुट्याएर राख्दा यी सबै उपाय अपनाउन सजिलो हुन्छ।

• धेरै रासायनिक मलले माटोलाई कडा र अम्लीय बनाउँछ र त्यसमा भएका गँड्यौला तथा उपयोगी ब्याक्टेरिया मार्छ। यसरी समय बित्दै जाँदा माटोको उर्वराशक्ति घट्छ।
• बढी भएको मल र विषादीलाई वर्षाले नदी, पोखरी र इनारमा बगाउँछ। यसले पानी प्रदूषित गर्छ र माछा तथा अन्य जलचर मार्छ।
• कीटनाशक विषादीले हानिकारक किरा मात्र होइन, बालीमा परागसेचन गर्ने मौरीजस्ता उपयोगी किरा तथा विष लागेका किरा खाने चरा र भ्यागुतासमेत मार्छ। यसले जैविक विविधता घटाउँछ।
• विष तरकारी र फलफूलमा रहिरहन सक्छ र तिनलाई खाने मानिसलाई हानि गर्छ।

• सिमसारका बिरुवा र जनावर (माछा, घोँगी, कमल, सिँगडा) मानिस र जनावरका लागि खाना हुन्।
• सिमसार धेरै बिरुवा र जनावरको वासस्थान हो; माछा, भ्यागुता र अन्य जलचरले यहाँ प्रजनन गर्छन्।
• बसाइँ सर्ने चरा जाडो वा गर्मी याममा आराम गर्न, आहारा खान र बच्चा कोरल्न यहाँ आउँछन्।
• यसले वर्षाको पानी सञ्चित गरेर धेरै काममा पानी दिन्छ र भूमिगत पानी फेरि भरिदिन्छ।
• यसले स्पन्जले जस्तै बाढीको पानी सोसेर तलतिरको जनधन जोगाउँछ।
• यसले वरपरको तापक्रम सन्तुलित राख्छ र जलचक्र सञ्चालनमा सघाउँछ।
• यसले आफूभित्र बगेर जाने पानीको हिलो र फोहोर थुनेर पानी सफा गर्छ।

• करिब 200 km भित्रै नेपालको जमिन तराईको करिब 60 m देखि सगरमाथाको 8,849 m सम्म उठेकाले यहाँ उष्णदेखि चिसो र हिउँले जमेकोसम्म सबै किसिमका हावापानी नजिक नजिकै पाइन्छन्।
• हरेक हावापानी क्षेत्रका आफ्नै बिरुवा र जनावर छन्: तराईमा सालका वन, गैँडा र बाघ; पहाडमा फलाँट र गुराँसका वन तथा हाब्रे; हिमालमा चौँरी, नाउर र हिउँ चितुवा।
• राम्रो वर्षा तथा धेरै किसिमका माटो, नदी, ताल र सिमसार भएकाले अझ धेरै किसिमका सजीवका लागि वासस्थान छन्।
• त्यसैले संसारको भूभागको करिब 0.1 % मात्र ओगटे पनि नेपालमा 6,000 भन्दा बढी किसिमका फूल फुल्ने बिरुवा र करिब 900 किसिमका चरा (संसारका चराका प्रजातिको करिब बाह्रमा एक भाग) पाइन्छन्। काँडेभ्याकुरजस्ता केही सजीव त नेपालबाहेक कतै पाइँदैनन्।

(i)

(ii)

(iii)

कुनै ठाउँमा कुन सजीव बाँच्न सक्छन् भन्ने कुरा वातावरणले निर्धारण गर्छ: त्यहाँको तापक्रम, वर्षा, माटो र उचाइ केही बिरुवा र जनावरलाई सुहाउँछन्, अरूलाई सुहाउँदैनन्। यसरी फरक फरक वातावरणमा फरक फरक सजीव पाइन्छन् र नेपालजस्तो धेरै किसिमका वातावरण भएको देशमा जैविक विविधता धेरै हुन्छ।
सजीवहरूले पनि आफ्नो वातावरणलाई बदल्छन्: वनले हावालाई ओसिलो राख्छ (यसले वर्षा गराउन सघाउँछ), जमिनमा छहारी दिन्छ र माटो अड्याउँछ; गँड्यौला र विच्छेदकले माटो मलिलो बनाउँछन्; बिरुवाले अक्सिजन छोड्छन्। जैविक विविधता घट्दा (वन काटिँदा, जनावर मारिँदा) वातावरणमा पनि क्षति पुग्छ: पहिरो जान्छ, मूल सुक्छन् र हावा प्रदूषित हुन्छ। वातावरणमा क्षति पुग्दा (प्रदूषण, डढेलो) जैविक विविधता घट्छ। यसरी यी दुवै एकअर्कामा निर्भर हुन्छन्।

• आवश्यक जति मात्र प्रयोग गर्नुपर्छ; खेर फाल्नुहुँदैन (धारा बन्द गर्ने, बत्ती निभाउने)।
• नवीकरणीय स्रोतलाई प्रकृतिले भरिदिने दरभन्दा छिटो प्रयोग गर्नुहुँदैन: काटिएको हरेक रुखको ठाउँमा एउटा रुख रोप्नुपर्छ।
• पेट्रोलियम र धातुजस्ता अनवीकरणीय स्रोत होसियारीसाथ प्रयोग गर्नुपर्छ र तिनको पुनः प्रयोग र पुनः चक्रण गर्नुपर्छ।
• प्रयोग गर्दा हावा, पानी र माटो प्रदूषित गर्नुहुँदैन।
• जलविद्युत्, सौर ऊर्जा र गोबर ग्यासजस्ता नवीकरणीय ऊर्जालाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।
• वनलाई डढेलोबाट र वन्यजन्तुलाई सिकारबाट जोगाउनुपर्छ।
• भावी पुस्तालाई पनि यिनै स्रोत चाहिन्छन् भन्ने कुरा सम्झनुपर्छ।

प्रकृतिमा पाइने र सजीवलाई उपयोगी हुने सबै वस्तु प्राकृतिक स्रोत हुन्। जस्तै: पानी, हावा, माटो, वन, खनिज, कोइला र पेट्रोलियम।
यिनलाई यी आधारमा वर्गीकरण गरिन्छ:

• उत्पत्तिका आधारमा: वन र जनावरजस्ता जैविक स्रोत तथा हावा, पानी, माटो र खनिजजस्ता अजैविक स्रोत;
• फेरि प्राप्त गर्न सकिने वा नसकिने आधारमा: हावा, पानी, माटो र वनजस्ता नवीकरणीय स्रोत तथा कोइला, पेट्रोलियम, धातु र चट्टानजस्ता अनवीकरणीय स्रोत।

1. बढ्दो जनसङ्ख्या: धेरै मानिसलाई धेरै खाना, पानी, जमिन, इन्धन र घर चाहिने भएकाले वन फडानी हुन्छ र स्रोतको अत्यधिक प्रयोग हुन्छ।
2. अव्यवस्थित कृषि प्रणाली: धेरै रासायनिक मल र कीटनाशक विषादीले माटो बिगार्छन् र पानी प्रदूषित गर्छन्; गरा नबनाई भिरालो जमिनमा खेती गर्दा माटो बग्छ।
3. वन फडानी र डढेलो: वन फेरि उम्रने दरभन्दा छिटो मासिन्छ र त्यससँगै वन्यजन्तु, माटो र मूल पनि हराउँछन्।
4. प्रदूषण: घर, सवारी साधन र उद्योगबाट निस्कने फोहोरले हावा, पानी र माटोलाई प्रयोग गर्न नमिल्ने बनाउँछ।
5. प्राकृतिक प्रकोप: बाढी, पहिरो, खडेरी र भूकम्पले वन, खेतबारी र पानीका स्रोत नष्ट गर्छन्।

अरू कारण: अत्यधिक खपत, अनियोजित औद्योगिक र प्राविधिक विकास, असन्तुलित बसाइँसराइ।

अड्याउने रुख नभएपछि मलिलो माथिल्लो माटो वर्षाले बगाएर तलका खेतमा वा नदीमा पुर्‍याउँछ र खेतको उर्वराशक्ति घट्छ। पहिरो र बाढीले खेतबारी बिगार्छन्। खेतमा पानी पुर्‍याउने मूल सुक्छन्। किसानले घाँसपात, कम्पोस्ट मलका लागि सोत्तर तथा बालीका किरा खाने र परागसेचन गर्ने चरा र किरासमेत गुमाउँछन्।

नाङ्गो जमिनमा परेको वर्षाको पानी जमिनमा नछिरी छिट्टै बगेर जाने भएकाले भूमिगत पानी भरिन पाउँदैन र सुक्खा याममा मूल र इनार सुक्छन् भने वर्षामा बाढी झन् ठुलो हुन्छ। पानीले हिलो बगाएर नदी, पोखरी र तालमा पुर्‍याउँदा ती धमिला हुन्छन् र गेगर-बालुवाले पुरिँदै जान्छन्।

जनावर र चराले आफ्नो वासस्थान गुमाउँछन्: तिनको घर, आश्रय, गुँड बनाउने ठाउँ र आहारा। धेरै मर्छन् वा अन्यत्र जान बाध्य हुन्छन्; कोही आहारा खोज्दै गाउँ र खेततिर पस्छन्। कम किसिमका जीव मात्र बाँच्ने भएकाले जैविक विविधता घट्छ।

वन (रुख र काठ), माटो तथा यिनका वरिपरिको हावा र घाम। वन वन्यजन्तुको बस्ने ठाउँ पनि हो।

रुख रोप्ने र बिरुवाको हेरचाह गर्ने; सामुदायिक वन समूहमा सहभागी हुने वा त्यसलाई सघाउने; काठ र कागज विवेकपूर्ण तरिकाले प्रयोग गर्ने र कागजको पुनः चक्रण गर्ने; दाउराको सट्टा अन्य विकल्प (गोबर ग्यास, सुधारिएको चुलो, बिजुली) प्रयोग गर्ने; वनलाई डढेलोबाट जोगाउन सघाउने; वन किन महत्त्वपूर्ण छ भनेर अरूलाई पनि बताउने।