परीक्षा अभ्यास
हरेक एकाइको अन्त्यमा दिइएका सबै प्रश्न, सङ्केत र उत्तरसहित। उत्तर हेरेपछि आफ्नो उत्तर मिल्यो कि मिलेन, चिनो लगाउनुहोस्। नमिलेका प्रश्न पछि फेरि अभ्यास गर्नुहोस्।
23 प्रश्न
एकाइ 2 · सूचना तथा सञ्चार प्रविधि
1. खाली ठाउँ भर्नुहोस्
कम्प्युटर, स्मार्टफोन र डिजिटल क्यामेरा ……… का साधन हुन्।
उत्तर
आइसिटी (सूचना तथा सञ्चार प्रविधि)
इन्टरनेटले सूचना प्रविधिका साधनलाई एकआपसमा ……… काम गर्छ।
उत्तर
जोड्ने
इन्टरनेटमा आफूलाई चाहिएको जानकारी ……… को सहायताले खोज्न सकिन्छ।
उत्तर
ब्राउजर (र त्यसभित्रको सर्च इन्जिन)
कम्प्युटरलाई क्रमबद्ध रूपमा दिइने निर्देशनलाई कम्प्युटर ……… भनिन्छ।
उत्तर
प्रोग्राम
स्प्रेडसिट कम्प्युटरमा चार्ट र ग्राफ तयार गर्न प्रयोग गरिने ……… हो।
उत्तर
सफ्टवेयर
2. ठिक भए (✓) र बेठिक भए (✗) चिह्न लगाउनुहोस्
इन्टरनेटले गर्दा संसारभरिका कम्प्युटर उपकरणबाट सूचना आदानप्रदान गरिन्छ।
उत्तर
✓ ठिक।
इमेल पाउने व्यक्तिलाई इमेल पढ्न इन्टरनेट सेवा चाहिँदैन।
उत्तर
✗ बेठिक। इमेल पाउन र पढ्न पाउने व्यक्तिलाई पनि इन्टरनेट चाहिन्छ।
फोटो इडिटिङ गरेर फोटोलाई अझ आकर्षक बनाउन सकिन्छ।
उत्तर
✓ ठिक।
MS Paint बाट फोटोको साइज घटाउन वा बढाउन सकिन्छ।
उत्तर
✓ ठिक (यसको Resize टुलबाट)।
कम्प्युटर चलाउन प्रयोग गरिने निर्देशनको समूहलाई प्रोग्राम भनिन्छ।
उत्तर
✓ ठिक।
4. फरक लेख्नुहोस्
सिस्टम सफ्टवेयर र एप्लिकेसन सफ्टवेयर
उत्तर
| सिस्टम सफ्टवेयर | एप्लिकेसन सफ्टवेयर |
|---|---|
| कम्प्युटर र यसको हार्डवेयर चलाउँछ र नियन्त्रण गर्छ। | प्रयोगकर्ताले गर्न चाहेका खास काम गर्छ। |
| यसबिना कम्प्युटरले कुनै काम गर्न सक्दैन। | प्रयोगकर्ताको आवश्यकताअनुसार इन्स्टल गरेर प्रयोग गरिन्छ। |
| कम्प्युटर अन रहेसम्म चलिरहन्छ। | प्रयोगकर्ताले खोलेपछि मात्र चल्छ। |
| जस्तै: Windows, Android, Linux, macOS | जस्तै: MS Word, Excel, Photoshop, PDF रिडर |
चिठी (हुलाक) र इमेल
उत्तर
| चिठी (हुलाक) | इमेल |
|---|---|
| कागजमा लेखिन्छ र हुलाकबाट पठाइन्छ। | टाइप गरेर इन्टरनेटबाट विद्युतीय रूपमा पठाइन्छ। |
| पुग्न केही दिन वा हप्ता लाग्छ। | केही सेकेन्डमै पुग्छ। |
| हरेक चिठीमा टिकट टाँस्नुपर्छ। | इन्टरनेटको खर्चबाहेक निःशुल्क हुन्छ। |
| कागज (र साना वस्तु) मात्र पठाउन सकिन्छ। | अक्षर, फोटो, आवाज, भिडियो र फाइल पठाउन सकिन्छ। |
| एउटा चिठी एउटै ठेगानामा जान्छ। | एउटै इमेल एकै पटक धेरै जनालाई पठाउन सकिन्छ। |
| इन्टरनेट वा बिजुली चाहिँदैन। | दुवैतिर उपकरण र इन्टरनेट चाहिन्छ। |
5. यी प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्
सूचना तथा सञ्चार प्रविधि भनेको के हो?
उत्तर
कम्प्युटर, मोबाइल फोन, इन्टरनेट, रेडियो र टेलिभिजन जस्ता साधन र प्रविधिको प्रयोग गरेर सूचनाको निर्माण, भण्डारण, प्रदर्शन, प्रसारण र आदानप्रदान गर्ने तथा अरूसँग सञ्चार गर्ने कामलाई सूचना तथा सञ्चार प्रविधि (ICT) भनिन्छ। वस्तु र घटनाबारे पाइने जानकारी “सूचना” हो; मानिसहरूबिच सूचनाको आदानप्रदान “सञ्चार” हो; काम गर्न र वस्तु बनाउन अपनाइने वैज्ञानिक कार्यपद्धति “प्रविधि” हो।
सूचना प्रविधिका आधुनिक साधनले मानिसको जीवनशैली कसरी फेरेको छ? स्पष्ट पार्नुहोस्।
उत्तर
- सञ्चार: चिठीका लागि हप्तौँ कुर्नुको सट्टा मोबाइल फोन, भिडियो कल र इमेलबाट देश विदेशका आफन्तसँग तुरुन्तै कुरा गर्न, उनीहरूलाई देख्न र सन्देश पठाउन सकिन्छ।
- सूचना: टेलिभिजन, रेडियो र इन्टरनेटबाट संसारभरिका समाचार लगभग तुरुन्तै थाहा हुन्छ।
- सिकाइ: विद्यार्थीले घरमै ई-बुक, अनलाइन भिडियो, भर्चुअल कक्षा र रेडियो तथा टिभीका पाठबाट सिक्न सक्छन्।
- काम र पैसा: कार्यालयमा कम्प्युटरमै अभिलेख र हिसाब राखिन्छ; मानिसहरू अनलाइन बिल तिर्छन्, बैङ्किङ गर्छन् र किनमेल गर्छन्; फारम पनि अनलाइन भरिन्छन्।
- स्वास्थ्य, यात्रा र सुरक्षा: डाक्टरहरू रिपोर्ट अनलाइन साटासाट गर्छन्, टिकट अनलाइन बुक गरिन्छ र सिसिटिभीले सुरक्षामा मदत गर्छ।
- मनोरञ्जन: चाहेको बेला सङ्गीत, चलचित्र र खेल।
तर साइबर अपराध, ठगी, व्यक्तिगत विवरणको दुरुपयोग र स्क्रिनमा धेरै समय बिताउने जस्ता नयाँ समस्या पनि आएका छन्।
इन्टरनेट भनेको के हो? इन्टरनेटले गर्दा सम्भव भएका कामको सूची तयार पार्नुहोस्।
उत्तर
तार र ताररहित माध्यमबाट संसारभरिका अर्बौँ कम्प्युटर र अन्य उपकरणलाई जोडेर तिनका बिच सूचना साटासाट र आदानप्रदान गर्न सकिने विश्वव्यापी सञ्जाललाई इन्टरनेट भनिन्छ।
इन्टरनेटले गर्दा सम्भव भएका काम:
- सर्च इन्जिनबाट जुनसुकै विषयको जानकारी खोज्ने;
- इमेल र फोटो तथा भिडियोसहितका सन्देश पठाउने र पाउने;
- संसारको जुनसुकै ठाउँका मानिससँग भिडियो कल गर्ने;
- समाचार र ई-बुक पढ्ने र पाठ्यपुस्तक डाउनलोड गर्ने;
- अनलाइन कक्षा लिने र सिकाइका भिडियो हेर्ने;
- अनलाइन किनमेल, बैङ्किङ र बिल भुक्तानी गर्ने;
- अनलाइन फारम र आवेदन भर्ने (भर्ना, जागिर, राहदानी);
- सामाजिक सञ्जाल चलाउने, फोटो सेयर गर्ने र साथीसँग सम्पर्कमा रहने।
ई-बुक कसरी प्रयोग गर्न सकिन्छ? ई-बुक प्रयोग गर्नुका कुनै दुईओटा फाइदा लेख्नुहोस्।
उत्तर
ई-बुक डिजिटल रूपको किताब हो; यो प्रायः PDF फाइल हुन्छ। यसलाई सर्च इन्जिनबाट खोजेर वा सिधै वेबसाइटबाट (जस्तै: नेपालका पाठ्यपुस्तक पाठ्यक्रम विकास केन्द्रको वेबसाइट www.moecdc.gov.np बाट) डाउनलोड गरिन्छ। त्यसपछि रिडर एपको सहायताले कम्प्युटर, स्मार्टफोन वा ई-बुक रिडरमा पढिन्छ।
फाइदा (कुनै दुई):
- धेरै थोरै ठाउँ लिन्छ: एउटै कम्प्युटर वा फोनमा हजारौँ ई-बुक अटाउँछन्।
- सस्तो वा निःशुल्क हुन्छ र इन्टरनेट भएको जुनसुकै ठाउँबाट तुरुन्तै डाउनलोड गर्न सकिन्छ।
- च्यातिँदैन, धमिलो हुँदैन, हराउँदैन र कागज पनि बचत हुन्छ।
- शब्द खोज्न सकिन्छ र सजिलै पढ्न अक्षर ठुलो बनाउन सकिन्छ।
इमेलका दुई दुईओटा फाइदा र बेफाइदा लेख्नुहोस्।
उत्तर
फाइदा:
- धेरै छिटो हुन्छ: सन्देश केही सेकेन्डमै पुग्छ।
- अक्षर, फोटो, आवाज, भिडियो र फाइल एकै पटक धेरै जनालाई लगभग निःशुल्क पठाउन सकिन्छ।
बेफाइदा:
- पठाउने र पाउने दुवैलाई इन्टरनेट चाहिन्छ।
- इमेलसँगै भाइरस र नक्कली (स्प्याम) इमेल आउन सक्छन्। यिनबाट कम्प्युटरलाई हानि हुन सक्छ वा प्रयोगकर्ता झुक्किन सक्छन्।
स्प्रेडसिट प्रोग्राम भनेको के हो? यसबाट गर्न सकिने कामको सूची बनाउनुहोस्।
उत्तर
मुख्य गरी हिसाब गर्न र ग्राफ तथा चार्ट बनाउन प्रयोग गरिने कम्प्युटर सफ्टवेयरलाई स्प्रेडसिट प्रोग्राम भनिन्छ। यसमा डाटा महल (A, B, C…) र लहर (1, 2, 3…) मा मिलाइएका सेलमा राखिन्छ। Microsoft Excel यसको एउटा उदाहरण हो।
काम:
- तालिकामा डाटा भर्ने र राख्ने;
- डाटालाई वर्णानुक्रम, बढ्दो वा घट्दो क्रममा मिलाउने;
- सूत्रबाट जोड, घटाउ, गुणन र भाग गर्ने;
- छिटो जम्मा (SUM) र औसत निकाल्ने;
- डाटाबाट चार्ट र ग्राफ (स्तम्भ चित्र, रेखाचित्र, वृत्तचित्र) बनाउने;
- हिसाबकिताब, प्राप्ताङ्क, बिल र अभिलेख राख्ने; कुनै सङ्ख्या बदलिँदा बाँकी हिसाब आफैँ मिल्छ।
कम्प्युटर भाइरस भनेको के हो? कम्प्युटरलाई भाइरस लाग्नबाट जोगाउन के गर्न सकिन्छ?
उत्तर
प्रायः प्रयोगकर्तालाई थाहै नदिई कम्प्युटरमा पस्ने, अरू कम्प्युटरमा फैलिने र फाइल तथा प्रोग्राम बिगार्ने वा कम्प्युटरलाई राम्ररी चल्न नदिने हानिकारक कम्प्युटर प्रोग्रामलाई कम्प्युटर भाइरस भनिन्छ।
बचाउने उपाय:
- राम्रो एन्टिभाइरस प्रोग्राम इन्स्टल गर्ने र यसलाई अपडेट गरिरहने।
- पेन ड्राइभ, मेमोरी कार्ड र बोकेर हिँड्न मिल्ने अन्य उपकरण खोल्नुअघि स्क्यान गर्ने।
- फायरवाल सधैँ अन राख्ने।
- नचिनेको ठेगानाबाट आएका इमेल, तिनमा जोडिएका फाइल वा स्प्याम नखोल्ने।
- नचिनेका वेबसाइट नखोल्ने र पाइरेटेड सफ्टवेयर डाउनलोड नगर्ने; सफ्टवेयर बनाउने कम्पनी वा आधिकारिक एप स्टोरबाट मात्र लिने।
- बलियो पासवर्ड प्रयोग गर्ने।
कम्प्युटरमा इन्टरनेटको प्रयोग गर्दा आचारसंहिता किन पालना गर्नुपर्छ?
उत्तर
- दुरुपयोग गर्न सक्ने मानिसबाट आफ्नो व्यक्तिगत विवरण, पासवर्ड र फोटो सुरक्षित राख्न।
- ठगी, चोरी, धम्की र हानि गर्न खोज्ने अपरिचितबाट आफूलाई बचाउन।
- अरूको गोपनीयताको सम्मान गर्न: उनीहरूको अनुमतिबिना विवरण वा फोटो सेयर नगर्न र उनीहरूको नाममा नक्कली खाता नखोल्न।
- कम्प्युटरलाई भाइरस र ह्याकरबाट सुरक्षित राख्न (स्प्याम नखोल्ने, सबैले चलाउने कम्प्युटरमा पासवर्ड सेभ नगर्ने)।
- यी नियम तोड्नु कानुनअनुसार अपराध हुन सक्ने र अरूलाई हानि पुग्न सक्ने भएकाले।
सबैले आचारसंहिता पालना गरे इन्टरनेट सबैका लागि सुरक्षित र उपयोगी रहन्छ।
सूचना तथा सञ्चारका साधन के के हुन्?
उत्तर
सूचनाको निर्माण, भण्डारण, प्रदर्शन, प्रसारण र आदानप्रदान गर्न प्रयोग गरिने उपकरण सूचना तथा सञ्चार प्रविधिका साधन हुन्। उदाहरण: रेडियो, टेलिभिजन, पत्रपत्रिका, किताब, टेलिफोन, मोबाइल फोन (स्मार्टफोन), कम्प्युटर र ल्यापटप, इन्टरनेट, डिजिटल क्यामेरा, स्क्यानर, प्रिन्टर, प्रोजेक्टर, सिसिटिभी र ई-बुक रिडर। रेडियो, टेलिभिजन र पत्रपत्रिका एकोहोरो सञ्चारका साधन हुन्; टेलिफोन, मोबाइल र कम्प्युटर दोहोरो सञ्चारका साधन हुन्।
सूचना तथा सञ्चार क्षेत्रमा भएको विकासले मानव जीवनलाई कसरी सहज बनाएको छ?
उत्तर
- फोन, भिडियो कल र इमेलबाट जोसुकैसँग, जहाँसुकै तुरुन्तै कुरा गर्न र उनीहरूलाई देख्न सकिन्छ।
- सर्च इन्जिनबाट जुनसुकै विषयको जानकारी केही सेकेन्डमै भेटिन्छ।
- विद्यार्थीले ई-बुक, अनलाइन कक्षा र शैक्षिक भिडियोबाट घरमै सिक्न सक्छन्।
- धेरै काम कम्प्युटरबाट छिटो र सही रूपमा हुन्छन्: स्प्रेडसिटमा हिसाब, चिठी र प्रतिवेदन, फोटो इडिटिङ र प्रिजेन्टेसन।
- सेवाहरू घरमै आइपुग्छन्: कतै जानु वा लाइन बस्नु नपरी अनलाइन बैङ्किङ, बिल भुक्तानी, किनमेल, टिकट बुकिङ र फारम भर्ने काम गर्न सकिन्छ।
- समाचार, मौसमसम्बन्धी चेतावनी र स्वास्थ्यसम्बन्धी जानकारी मानिससम्म छिटो पुग्छन्। यसबाट समय बच्छ र कहिलेकाहीँ ज्यान पनि जोगिन्छ।
6. स्प्रेडसिटको प्रयोग गर्नुहोस्
दिइएको डाटा स्प्रेडसिटमा भर्नुहोस्। हरेक विषयको पूर्णाङ्क 100 मानेर हरेक विद्यार्थीको कुल प्राप्ताङ्क र प्रतिशत निकाल्नुहोस्।
| क्र.सं. | नाम | अङ्ग्रेजी | नेपाली | गणित | विज्ञान | सामाजिक | जम्मा | प्रतिशत |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | आरती | 55 | 45 | 70 | 56 | 72 | ? | ? |
| 2 | डोल्मा | 53 | 54 | 43 | 62 | 45 | ? | ? |
| 3 | लाक्पा | 64 | 67 | 56 | 34 | 53 | ? | ? |
| 4 | मीना | 53 | 75 | 76 | 45 | 76 | ? | ? |
| 5 | रमन | 65 | 52 | 65 | 32 | 32 | ? | ? |
सङ्केत
शीर्षकहरू 1 लहरमा राख्नुहोस्। यसो गर्दा क्र.सं. A महलमा, नाम B मा, अङ्ग्रेजीदेखि सामाजिकसम्म C देखि G मा, जम्मा H मा र प्रतिशत I मा पर्छन्। आरती 2 लहरमा पर्छिन्। 100 पूर्णाङ्कका पाँच विषय मिलेर पूर्णाङ्क 500 हुन्छ।
उत्तर
H2 मा =SUM(C2:G2) र I2 मा =H2/500*100 टाइप गर्नुपर्छ। त्यसपछि H2 र I2 लाई सँगै सेलेक्ट गरेर फिल ह्यान्डललाई 6 लहरसम्म तल ड्र्याग गर्नुपर्छ।
| नाम | जम्मा | प्रतिशत |
|---|---|---|
| आरती | 298 | 59.6 % |
| डोल्मा | 257 | 51.4 % |
| लाक्पा | 274 | 54.8 % |
| मीना | 325 | 65 % |
| रमन | 246 | 49.2 % |
हातैले जाँच्दा: आरतीको 55 + 45 + 70 + 56 + 72 = 298 र 298 ÷ 500 × 100 = 59.6 %।