परीक्षा अभ्यास

फर्मिक अम्ल (कमिलाको टोकाइमा यही अम्ल हुन्छ; मौरीको विष मुख्यतः प्रोटिन हो, तर सामान्यतः यही उत्तर दिइन्छ)

क्षार

लवण

साइट्रिक अम्ल

अम्ल

सिस्नुका रौँ खोक्रा र असाध्यै साना सियोजस्ता हुन्छन्। छालामा छुँदा तिनका टुप्पा भाँचिन्छन् र फर्मिक अम्ल तथा पोल्ने अरू रसायन छालाभित्र पस्छन्। त्यसैले छाला पोल्छ र चिलाउँछ।

खाने नुन (सोडियम क्लोराइड) तटस्थ लवण हो: यसको घोल न अम्लीय हुन्छ न क्षारीय। लिटमसको रङ अम्ल वा क्षारमा मात्र बदलिन्छ।

कागतीमा साइट्रिक अम्ल हुन्छ र अम्लको स्वाद अमिलो हुन्छ।

कडा अम्लले वस्तुलाई खाइदिन्छ: यसले छाला र आँखा पोल्छ, कपडामा प्वाल पार्छ र धातु खान्छ। एक थोपाले पनि गम्भीर घाउ बनाउन सक्छ। त्यसैले अम्ललाई बोतलको बिर्को लगाएर र अनुहारबाट टाढा राखेर होसियारीसाथ चलाइन्छ।

खरानीमा क्षार (मुख्यतः पोटासियम कार्बोनेट) हुन्छ। क्षार चिप्लो र साबुनजस्तो लाग्छ: यसले छालाको तेलसँग प्रतिक्रिया गरेर त्यसलाई एक किसिमको साबुनमा बदल्छ।

खरानीमा क्षार (मुख्यतः पोटासियम कार्बोनेट) हुने भएकाले खरानी पानी क्षारीय हुन्छ। क्षारले रातो लिटमसलाई निलो बनाउँछ।

अमिलो स्वाद भएको र निलो लिटमसलाई (मिथाइल अरेन्जलाई पनि) रातो बनाउने पदार्थलाई अम्ल भनिन्छ। घरमा पाइने उदाहरण: कागती र सुन्तलामा हुने साइट्रिक अम्ल र दहीमा हुने ल्याक्टिक अम्ल (भिनेगरमा एसिटिक अम्ल र तित्रीमा टार्टारिक अम्ल पनि हुन्छ)।

हाइड्रोक्लोरिक अम्ल, सल्फ्युरिक अम्ल र नाइट्रिक अम्ल।

तितो स्वाद भएको, छुँदा साबुनजस्तो चिप्लो लाग्ने, रातो लिटमसलाई निलो र फेनोल्फथालिनलाई गुलाफी बनाउने पदार्थलाई क्षार भनिन्छ। पानीमा घुल्ने क्षारलाई अल्काली भनिन्छ। दैनिक जीवनमा प्रयोग गरिने क्षार: साबुन, खरानी पानी, चुना, एन्टासिड चक्की (आल्मोनियम र म्याग्नेसियम हाइड्रोक्साइड), मन्जन अनि लुगा धुने सोडा र खाने सोडाको घोल (क्षारीय लवण)।

बोटबिरुवा वा जीवजन्तुबाट प्राप्त हुने अम्ललाई प्राङ्गारिक अम्ल भनिन्छ। प्राङ्गारिक अम्ल नरम हुन्छन् र धेरैजसो खानेकुरामा खाइन्छन्। उदाहरण: साइट्रिक अम्ल (कागती), ल्याक्टिक अम्ल (दही), एसिटिक अम्ल (भिनेगर), टार्टारिक अम्ल (तित्री), म्यालिक अम्ल (स्याउ), एस्कर्बिक अम्ल (अमला)।

हरेक नलीमा दुई थोपा मिथाइल अरेन्ज हाल्नुपर्छ।

• जुन नलीमा यो रातो हुन्छ, त्यसमा अम्ल छ।
• मिथाइल अरेन्ज क्षार र तटस्थ लवण दुवैमा पहेँलो हुने भएकाले बाँकी दुईओटा नलीमा यो पहेँलो नै रहन्छ। ती दुईलाई छुट्याउन हरेकमा एक थोपा फेनोल्फथालिन हाल्नुपर्छ (वा रातो लिटमस डुबाउनुपर्छ)। जुन नलीको घोल गुलाफी हुन्छ (वा रातो लिटमस निलो हुन्छ), त्यसमा क्षार छ। जसमा केही परिवर्तन हुँदैन, त्यसमा लवण छ।

अम्लको स्वाद अमिलो हुन्छ; यसले निलो लिटमसलाई रातो बनाउँछ; मिथाइल अरेन्जलाई रातो बनाउँछ; यसमा फेनोल्फथालिन रङ्गहीन नै रहन्छ; कडा अम्लले छाला पोल्छ र वस्तु खाइदिन्छ।

क्षारको स्वाद तितो हुन्छ; छुँदा साबुनजस्तो चिप्लो लाग्छ; यसले रातो लिटमसलाई निलो बनाउँछ; मिथाइल अरेन्जलाई पहेँलो बनाउँछ; फेनोल्फथालिनलाई गुलाफी बनाउँछ।

अम्ल र क्षारले एकअर्काको असर मेटाउँदा पानीसँगै बन्ने पदार्थलाई लवण भनिन्छ। खाने नुन (सोडियम क्लोराइड) यसको उदाहरण हो। लवण तीन प्रकारका हुन्छन्: तटस्थ (खाने नुन), अम्लीय (फिटकिरी, एमोनियम क्लोराइड) र क्षारीय (लुगा धुने सोडा, खाने सोडा)।

रातो फूलका (गुलाफ वा जवाकुसुमका) पेटल किचेर थोरै मनतातो पानीमा भिजाउनुपर्छ। त्यसपछि रङ्गीन रसलाई छान्नुपर्छ। सेतो फिल्टर पेपरका टुक्रा त्यो रसमा भिजाएर सुक्न झुन्ड्याउनुपर्छ। सुकेका टुक्रा अम्लमा गुलाफी-रातो र क्षारमा हरियो हुन्छन्। यसरी ती लिटमस पेपरजस्तै काम गर्छन् (चित्र 10.2)।

आफ्नो रङ बदलिनुका आधारमा। सूचकको रङ अम्लमा एउटा र क्षारमा अर्कै हुन्छ भने तटस्थ लवणको घोलमा यसको रङ बदलिँदैन। उदाहरणका लागि, निलो लिटमस अम्लमा रातो हुन्छ र फेनोल्फथालिन क्षारमा गुलाफी हुन्छ।

हरेक बोतलमा रातो र निलो लिटमसको एक एक टुक्रा डुबाउनुपर्छ।

• सुन्तलाको रसले निलो लिटमसलाई रातो बनाउँछ (रातो लिटमस बदलिँदैन): यो अम्ल (साइट्रिक अम्ल) हो।
• लुगा धुने सोडाको घोलले रातो लिटमसलाई निलो बनाउँछ (निलो बदलिँदैन): यो क्षारीय हो। (लुगा धुने सोडा क्षारीय लवण भएकाले यहाँ यसले क्षारको काम गर्छ।)
• नुनपानीले कुनै पनि टुक्राको रङ बदल्दैन: यो तटस्थ लवण हो।

यीमध्ये कुनै तीन: रातो बन्दागोभीका पात, बेसार, रातो गुलाफ वा जवाकुसुमका पेटल, रातो प्याजको बोक्रा, चुकन्दर।

कुचालक

आयोडिन

गन्धक (सल्फर; सलाईको काँटीको टाउकोमा यससँगै पोटासियम क्लोरेट पनि हुन्छ)

जस्ता

चाल्कोपाइराइट

थाइराइड ग्रन्थिलाई स्वस्थ राख्न शरीरलाई अलिकति आयोडिन चाहिन्छ। आयोडिन नपुगे ग्रन्थि सुन्निन्छ (गलगाँड) र बच्चाको मस्तिष्कको राम्ररी विकास नहुन सक्छ। सबैले हरेक दिन नुन खाने भएकाले नुनमा आयोडिन मिसाउँदा सबैलाई पुग्दो आयोडिन पुग्छ।

सुन धेरै निष्क्रिय धातु हो: यसले अक्सिजन, पानी वा धेरैजसो अरू पदार्थसँग प्रतिक्रिया गर्दैन। त्यसैले धेरैजसो धातुजस्तो नभई सुन चट्टान र नदीको बालुवामा शुद्ध धातुकै रूपमा रहन्छ।

आल्मोनियम हल्का हुन्छ (यसको घनत्व फलामको करिब एक तिहाइ मात्र हुन्छ)। अरू धातु अलिकति मिसाउँदा यो बलियो हुन्छ। अक्साइडको पातलो पत्रले जोगाउने भएकाले यसमा खिया पनि लाग्दैन। हल्का गाडी वा हवाईजहाजलाई कम इन्धन चाहिन्छ।

प्लास्टिक तापको कुचालक हो। कुकरको धातुको भाग निकै तातो हुन्छ, तर प्लास्टिकको बिँड सुरक्षित रूपमा समात्न मिल्ने गरी चिसो रहन्छ।

पर्याप्त तातो भएपछि सल्फर हावामा निलो ज्वाला निकालेर बल्छ। ज्वालामुखीनजिक धेरै तातो सल्फरका ग्यास जमिनबाट निस्कन्छन् र हावाको सम्पर्कमा आउनेबित्तिकै बल्छन्। निलो ज्वाला मधुरो हुने भएकाले यो राति मात्र देखिन्छ।

सुन

फलाम

सल्फर

आयोडिन

धातु सामान्यतः कडा र टल्किने हुन्छन्; यिनमा ताप र विद्युत् राम्ररी सर्छ; यिनलाई पिटेर पाता र तानेर तार बनाउन सकिन्छ; ठोक्दा यिनबाट टिङ आवाज आउँछ; धेरैजसो धातुको पग्लने बिन्दु उच्च हुन्छ र कोठाको तापक्रममा धेरैजसो धातु ठोस हुन्छन् (पारो अपवाद हो)।

धातुका परमाणुले आफ्ना सबैभन्दा बाहिरका इलेक्ट्रोनलाई कसिलो गरी समातेका हुँदैनन्। यी इलेक्ट्रोन पूरै धातुभरि स्वतन्त्र रूपमा चल्न सक्छन्। धातुलाई सेलसँग जोड्दा यी स्वतन्त्र इलेक्ट्रोन धातुमा एकातिर बग्छन्; इलेक्ट्रोनको यही बहाव विद्युत् प्रवाह हो। धातुको एउटा छेउ तताउँदा स्वतन्त्र इलेक्ट्रोनले ऊर्जा लिन्छन् र त्यसलाई चिसो भागसम्म छिटो पुर्‍याउँछन्। अधातुमा स्वतन्त्र इलेक्ट्रोन लगभग हुँदैनन्, त्यसैले तिनमा ताप र विद्युत् राम्ररी सर्दैन।

आयोडिन (टिन्क्चर आयोडिन, घाउमा लगाउने एन्टिसेप्टिक) र सल्फर (छालाका रोगमा लगाउने मलम)।
अरू उपयोगिता: आयोडिनयुक्त नुनमा आयोडिन; सल्फ्युरिक अम्ल, सलाई र बारुद बनाउन सल्फर; इन्धनका रूपमा कोइला (कार्बन) र सिसाकलममा ग्राफाइट; सास फेर्न (अस्पतालमा पनि) अक्सिजन; मल बनाउन नाइट्रोजन; खानेपानी सुरक्षित बनाउन क्लोरिन।