परीक्षा अभ्यास

हरेक एकाइको अन्त्यमा दिइएका सबै प्रश्न, सङ्केत र उत्तरसहित। उत्तर हेरेपछि आफ्नो उत्तर मिल्यो कि मिलेन, चिनो लगाउनुहोस्। नमिलेका प्रश्न पछि फेरि अभ्यास गर्नुहोस्।

31 प्रश्न

एकाइ 9 · पदार्थ

कार्यपत्र (PDF, 4 पृष्ठ) शिक्षकका लागि उत्तरकुञ्जिका

1. बाकसबाट उपयुक्त शब्द छानेर खाली ठाउँ भर्नुहोस्

क.

पदार्थको घनत्व त्यसको पिण्ड र __________ मा भर पर्छ।

उत्तर

आयतन (घनत्व = पिण्ड ÷ आयतन)

ख.

पानीको भन्दा __________ घनत्व भएको वस्तु पानीमा उत्रिन्छ।

उत्तर

कम

ग.

पानीमा __________ वस्तुको घनत्व पानीको घनत्वभन्दा बढी हुन्छ।

उत्तर

डुब्ने

घ.

इलेक्ट्रोनको पिण्ड __________ amu हुन्छ।

उत्तर

1/1837

ङ.

पोटासियमलाई __________ सङ्केतले जनाइन्छ।

उत्तर

K (यसको ल्याटिन नाम kalium बाट)

च.

फलाममा खिया लाग्नु __________ परिवर्तन हो।

उत्तर

रासायनिक

2. जोडा मिलाउनुहोस्

हरेक परमाणुलाई त्यसको पारमाणविक सङ्ख्यासँग जोडा मिलाउनुहोस्।

परमाणुको नाम	पारमाणविक सङ्ख्या
पोटासियम	8
हिलियम	16
बोरोन	19
सल्फर	20
सिलिकन	5
अक्सिजन	14
	2

उत्तर

परमाणुको नाम	पारमाणविक सङ्ख्या
पोटासियम	19
हिलियम	2
बोरोन	5
सल्फर	16
सिलिकन	14
अक्सिजन	8

(20, अर्थात् क्याल्सियमको पारमाणविक सङ्ख्या, बाँकी रहन्छ।)

4. फरक छुट्याउनुहोस्

क.

रासायनिक परिवर्तन र भौतिक परिवर्तन

उत्तर

रासायनिक परिवर्तन	भौतिक परिवर्तन
नयाँ गुण भएको नयाँ पदार्थ बन्छ।	कुनै नयाँ पदार्थ बन्दैन।
यो स्थायी हुन्छ: प्रायः उल्टाउन सकिँदैन।	यो अस्थायी हुन्छ: प्रायः उल्टाउन सकिन्छ।
अणुहरू बदलिन्छन्।	अणुहरू उही रहन्छन्।
उदाहरण: काठ बल्नु, खिया लाग्नु।	उदाहरण: बरफ पग्लनु, नुन घुल्नु।

ख.

तत्त्व र यौगिक

उत्तर

तत्त्व	यौगिक
रासायनिक प्रक्रियाबाट त्योभन्दा सरल पदार्थमा टुक्र्याउन नसकिने शुद्ध पदार्थ।	दुई वा दुईभन्दा बढी तत्त्व रासायनिक रूपमा मिलेर बनेको शुद्ध पदार्थ।
एकै किसिमका परमाणु मात्र मिलेर बनेको हुन्छ।	निश्चित अनुपातमा दुई वा दुईभन्दा बढी किसिमका परमाणु मिलेर बनेको हुन्छ।
उदाहरण: अक्सिजन, फलाम, तामा।	उदाहरण: पानी, खाने नुन।

ग.

घनत्व र सापेक्षिक घनत्व

उत्तर

घनत्व	सापेक्षिक घनत्व
पदार्थको एकाइ आयतनको पिण्ड।	पदार्थको घनत्वलाई 4 °C को पानीको घनत्वले भाग गर्दा आउने अनुपात।
D = m ÷ V	सापेक्षिक घनत्व = पदार्थको घनत्व ÷ 4 °C को पानीको घनत्व
एकाइ हुन्छ: kg/m³ (एस.आई.) वा g/cm³ (CGS)।	एकाइ हुँदैन: यो अनुपात हो।
उदाहरण: फलाम, 7800 kg/m³।	उदाहरण: फलाम, 7.8।

घ.

परमाणु र अणु

उत्तर

परमाणु	अणु
रासायनिक प्रतिक्रियामा भाग लिन सक्ने तत्त्वको सबैभन्दा सानो कण।	पदार्थका सबै गुण यथावत् रहेको तत्त्व वा यौगिकको सबैभन्दा सानो कण।
यो एक्लो एउटा कण हो।	यो दुई वा दुईभन्दा बढी परमाणु जोडिएर बनेको हुन्छ।
उदाहरण: हाइड्रोजनको परमाणु (H), अक्सिजनको परमाणु (O)।	उदाहरण: हाइड्रोजनको अणु (H₂), पानीको अणु (H₂O)।

5. कारण दिनुहोस्

क.

शुद्ध पानीमा अन्डा डुब्छ तर नुनपानीमा उत्रिन्छ।

उत्तर

अन्डाको घनत्व शुद्ध पानीको भन्दा अलिकति बढी हुने भएकाले यो डुब्छ। पानीमा धेरै नुन घोल्दा पानीको घनत्व बढ्दै गएर अन्डाको भन्दा बढी हुन्छ र अन्डा उत्रिन्छ। वस्तु आफूभन्दा बढी घनत्व भएको तरलमा उत्रिन्छ।

ख.

परमाणु विद्युतीय रूपमा तटस्थ हुन्छ।

उत्तर

परमाणुमा प्रोटोन (धनात्मक) र इलेक्ट्रोन (ऋणात्मक) को सङ्ख्या बराबर हुन्छ। तिनको चार्ज बराबर र विपरीत भएकाले एकअर्कामा काटिन्छन् र पूरै परमाणुमा कुनै चार्ज हुँदैन।

ग.

ढिका नुनलाई पिँधेर मसिनो धुलो बनाउनु भौतिक परिवर्तन हो।

उत्तर

धुलो पनि नुन नै हो: यसको स्वाद र गुण उही हुन्छन्। टुक्राको साइज मात्र बदलिएको छ र कुनै नयाँ पदार्थ बनेको छैन। नयाँ पदार्थ नबन्ने परिवर्तन भौतिक परिवर्तन हो।

घ.

हाइड्रोजन र अक्सिजन मिलेर पानी बन्नु रासायनिक परिवर्तन हो।

उत्तर

हाइड्रोजन र अक्सिजन ग्यास हुन्; तिनबाट बनेको पानी चाहिँ पूरै फरक गुण भएको नयाँ पदार्थ, एउटा तरल हो। परमाणुहरू नयाँ तरिकाले जोडिन्छन् (अक्सिजनको एउटा परमाणुसँग हाइड्रोजनका दुई परमाणु)। नयाँ पदार्थ बनाउने परिवर्तन रासायनिक परिवर्तन हो।

ङ.

फलामको फ्रेममा नियमित रूपमा रङ लगाइरहनुपर्छ, तर आल्मोनियमको फ्रेममा रङ लगाउनु पर्दैन।

उत्तर

हावा र ओस पुग्दा फलाममा खिया लाग्छ र खियाले फ्रेमलाई बिस्तारै खाँदै जान्छ, त्यसैले फलामको फ्रेममा रङ लगाइराख्नुपर्छ। आल्मोनियमले पनि हावासँग प्रतिक्रिया गर्छ, तर यसमा तुरुन्तै आल्मोनियम अक्साइडको अति पातलो, बलियो र नदेखिने तह बन्छ। यो तह धातुमा टाँसिएर रहन्छ र थप प्रतिक्रिया हुन दिँदैन। यसरी आल्मोनियमले आफैँलाई जोगाउँछ।

6. दिइएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्

क.

इलेक्ट्रोन, प्रोटोन र न्युक्लियस चिनिने गरी परमाणुको बनोटको चित्र बनाउनुहोस्।

उत्तर

बिचमा न्युक्लियसका लागि सानो वृत्त खिचिन्छ र त्यसभित्र प्रोटोन (+ चिह्न लगाएर) र न्युट्रोन देखाइन्छ। त्यसको वरिपरि सेलका लागि एक वा एकभन्दा बढी वृत्त खिचेर तिनमा इलेक्ट्रोन (− चिह्न लगाएर) देखाइन्छ। चित्र 9.4 मा जस्तै हरेक भागको नाम लेख्नुपर्छ: हिलियमको न्युक्लियसमा 2 प्रोटोन र 2 न्युट्रोन हुन्छन् र सेलमा 2 इलेक्ट्रोन।

ख.

घनत्व भनेको के हो? 2 m³ आयतन भएको आल्मोनियमको पिण्ड कति हुन्छ? (आल्मोनियमको घनत्व 2700 kg/m³)

उत्तर

पदार्थको एकाइ आयतनमा भएको पिण्डलाई घनत्व भनिन्छ।

यहाँ, V = 2 m³, D = 2700 kg/m³, m = ?

$m = D \times V = 2700 \text{ kg/m}^3 \times 2 \text{ m}^3 = 5400 \text{ kg}$

आल्मोनियमको पिण्ड 5400 kg हुन्छ।

ग.

सापेक्षिक घनत्व भनेको के हो? शुद्ध दुधको घनत्व 1030 kg/m³ र 4 °C मा पानीको घनत्व 1000 kg/m³ छ भने शुद्ध दुधको सापेक्षिक घनत्व कति हुन्छ?

उत्तर

कुनै पदार्थको घनत्व र 4 °C को पानीको घनत्वको अनुपातलाई सापेक्षिक घनत्व भनिन्छ।

$\text{दुधको सापेक्षिक घनत्व} = \frac{1030 \text{ kg/m}^3}{1000 \text{ kg/m}^3} = 1.03$

शुद्ध दुधको सापेक्षिक घनत्व 1.03 हुन्छ।

घ.

चित्र 9.12 मा देखाइएजस्तै एउटै आकारका कर्क, काठ र आल्मोनियमका गोला पानीमा राखिएका छन्।

i.कर्क पानीमा उत्रिनु र आल्मोनियम डुब्नुको कारण के हो?
ii.आल्मोनियमको घनत्व 2.7 g/cm³ भए यसको सापेक्षिक घनत्व निकाल्नुहोस्।

चित्र 9.12 पानीमा राखिएका एउटै आकारका कर्क, काठ र आल्मोनियमका गोला।

उत्तर

(i) कर्कको घनत्व (करिब 0.24 g/cm³) पानीको घनत्व (1 g/cm³) भन्दा कम भएकाले यो उत्रिन्छ र यसको धेरैजसो भाग सतहमाथि रहन्छ। आल्मोनियमको घनत्व (2.7 g/cm³) पानीको भन्दा बढी भएकाले यो डुब्छ। (काठ (करिब 0.7 g/cm³) पनि उत्रिन्छ, तर यसको घनत्व कर्कको भन्दा बढी भएकाले यो कर्कभन्दा बढी पानीमा डुबेर उत्रिन्छ।)

(ii)
$\text{आल्मोनियमको सापेक्षिक घनत्व} = \frac{2.7 \text{ g/cm}^3}{1 \text{ g/cm}^3} = 2.7$

ङ.

कुनै वस्तुको सापेक्षिक घनत्व 0.92 छ। यो पानीमा डुब्छ कि उत्रिन्छ? कारणसहित व्याख्या गर्नुहोस्।

उत्तर

यो उत्रिन्छ। सापेक्षिक घनत्व 0.92 हुनु भनेको वस्तुको घनत्व पानीको भन्दा कम (0.92, 1 भन्दा कम) हुनु हो: वस्तुको पिण्ड बराबर आयतनको पानीको पिण्डको 0.92 गुणा मात्र हुन्छ। पानीभन्दा कम घनत्व भएका सबै वस्तु पानीमा उत्रिन्छन्। (बरफको सापेक्षिक घनत्व ठ्याक्कै यत्ति नै हुन्छ र यसको करिब 92 % भाग सतहमुनि रहेर उत्रिन्छ।)

च.

तत्त्व भनेको के हो? पारमाणविक सङ्ख्या 7, 13 र 17 भएका तत्त्वका नाम र सङ्केत लेख्नुहोस्।

उत्तर

कुनै पनि रासायनिक प्रक्रियाबाट त्योभन्दा सरल पदार्थमा टुक्र्याउन नसकिने शुद्ध पदार्थलाई तत्त्व भनिन्छ।

7: नाइट्रोजन, N
13: आल्मोनियम, Al
17: क्लोरिन, Cl

छ.

चित्र 9.13 का आधारमा तत्त्व, अणु, यौगिक र मिश्रणबिचको सम्बन्ध व्याख्या गर्नुहोस्।

चित्र 9.13 परमाणु, तत्त्वका अणु, यौगिकका अणु र मिश्रण।

उत्तर

तत्त्व एकै किसिमका परमाणुले बनेको हुन्छ (H, O, Cl)।
परमाणुहरू जोडिएर अणु बन्छन्। एउटै तत्त्वका दुई परमाणु जोडिएर त्यस तत्त्वको अणु बन्छ (H₂, O₂, Cl₂)।
फरक फरक तत्त्वका परमाणु निश्चित अनुपातमा रासायनिक रूपमा जोडिँदा यौगिकका अणु बन्छन् (H₂O, HCl)। यौगिक नयाँ पदार्थ हो।
फरक फरक पदार्थका अणु नजोडिई मिसिएका मात्र छन् भने मिश्रण बन्छ: यहाँ हाइड्रोजन, अक्सिजन र पानीका अणु, हरेकले आफ्नो गुण कायमै राखेर।

ज.

पानीको एउटा अणुमा कुन कुन परमाणु कतिओटा हुन्छन्?

उत्तर

पानीको अणु (H₂O) मा हाइड्रोजनका दुई परमाणु र अक्सिजनको एउटा परमाणु हुन्छ।

झ.

उपपारमाणविक कण भनेको के हो? परमाणुको चित्र बनाएर यसका उपपारमाणविक कणहरू देखाउनुहोस्।

उत्तर

परमाणु बनाउने कणलाई उपपारमाणविक कण भनिन्छ: प्रोटोन (धनात्मक, न्युक्लियसमा), न्युट्रोन (चार्जविहीन, न्युक्लियसमा) र इलेक्ट्रोन (ऋणात्मक, न्युक्लियसको वरिपरि सेलमा घुम्ने)। चित्र 9.4 मा जस्तै चित्र बनाएर न्युक्लियस, प्रोटोन, न्युट्रोन, इलेक्ट्रोन र सेलको नाम लेख्नुपर्छ।

ञ.

कणहरूको खँदिलोपनाका आधारमा चित्र 9.14 मा देखाइएका पदार्थको अवस्था पत्ता लगाउनुहोस्।

चित्र 9.14 पदार्थ ‘क’, ‘ख’ र ‘ग’: कणहरू कति नजिक खाँदिएका छन्।

उत्तर

पदार्थ ‘क’ ग्यास हो: यसका कण थोरै छन् र एकअर्काबाट टाढा टाढा छन्।
पदार्थ ‘ख’ तरल हो: यसका कण नजिकनजिकै छन् तर अस्तव्यस्त छन् र एकअर्कामाथि चिप्लेर सर्न सक्छन्।
पदार्थ ‘ग’ ठोस हो: यसका कण निश्चित ढाँचामा कसिलो गरी खाँदिएका छन्।

ट.

कस्तो परिवर्तनलाई भौतिक परिवर्तन भनिन्छ? उदाहरणसहित लेख्नुहोस्।

उत्तर

पदार्थको अवस्था, आकार, साइज वा रङ बदलिने तर कुनै नयाँ पदार्थ नबन्ने परिवर्तनलाई भौतिक परिवर्तन भनिन्छ। उदाहरण: बरफ पग्लनु, पानी उम्लनु, पानीमा नुन घुल्नु, काठ चिर्नु, मसला पिँध्नु।

ठ.

रासायनिक परिवर्तन भनेको के हो? हाम्रो दैनिक जीवनका यस्ता परिवर्तनका कुनै तीनओटा उदाहरण दिनुहोस्।

उत्तर

कुनै पदार्थ नयाँ गुण भएको नयाँ पदार्थमा बदलिने परिवर्तनलाई रासायनिक परिवर्तन भनिन्छ। उदाहरण: भात पकाउनु, फलाममा खिया लाग्नु, दुधबाट दही बन्नु (साथै: काठ बल्नु, फलफूल कुहिनु, खाना पच्नु)।

ड.

तलका उदाहरणलाई भौतिक र रासायनिक परिवर्तनमा छुट्याउनुहोस्:

i.पानीको वाष्पीकरण
ii.अन्डा उसिन्नु
iii.बाफको द्रवीकरण
iv.खनिज इन्धन (जीवावशेष इन्धन) बल्नु
v.पानीमा चिनी घुल्नु

उत्तर

भौतिक परिवर्तन	रासायनिक परिवर्तन
i.पानीको वाष्पीकरण	ii.अन्डा उसिन्नु
iii.बाफको द्रवीकरण	iv.खनिज इन्धन बल्नु
v.पानीमा चिनी घुल्नु

(अन्डा उसिन्दा यसको प्रोटिन सधैँका लागि बदलिन्छ: पारदर्शी सेतो भाग सेतो ठोस बन्छ र यसलाई कुनै उपायले फर्काउन सकिँदैन।)

ढ.

पारमाणविक सङ्ख्या 18 भएको तत्त्व कुन हो? यसको परमाणुको नमुना बनाउनुहोस्।

उत्तर

आर्गन (Ar)। आर्गनको परमाणुको न्युक्लियसमा 18 प्रोटोन र (सबैभन्दा धेरै पाइने किसिमको परमाणुमा) 22 न्युट्रोन हुन्छन्। यसमा 18 इलेक्ट्रोन हुन्छन्: पहिलो सेलमा 2, दोस्रोमा 8 र तेस्रोमा 8। नमुना माथिको परियोजनामा जस्तै बनाउन सकिन्छ।

चित्र 9.15 आर्गनको परमाणु: न्युक्लियसमा 18 प्रोटोन र 22 न्युट्रोन; तीनओटा सेलमा 18 इलेक्ट्रोन, 2, 8 र 8।

ण.

प्रोटोनको सङ्ख्या र न्युट्रोनको सङ्ख्या दुवै 10 भएको तत्त्वको परमाणुको चित्र बनाउनुहोस्। साथै, उक्त तत्त्वको नाम र सङ्केत पनि लेख्नुहोस्।

उत्तर

10 प्रोटोन भएको तत्त्व नियोन (Ne) हो। यसमा 10 इलेक्ट्रोन हुन्छन्: पहिलो सेलमा 2 र दोस्रो सेलमा 8। चित्रमा बिचमा न्युक्लियस खिचेर त्यसमा 10 प्रोटोन (+) र 10 न्युट्रोन देखाइन्छ। त्यसको वरिपरि दुईओटा सेल खिचेर तिनमा इलेक्ट्रोन (−) देखाइन्छ र हरेक भागको नाम लेखिन्छ।