परीक्षा अभ्यास

आग्नेय

अवशेष (जीवावशेष: बोटबिरुवा र जनावरका जोगिएका अवशेष)

चुनढुङ्गा

पत्रे

भर्‍याङको सिँढी (र भुइँ)। ग्रेनाइट कडा हुने र राम्ररी टल्काउन सकिने भएकाले यसमा प्रयोग गरिन्छ।

पृथ्वीको बाहिरी तह (भूपटल) र भित्री भागको धेरैजसो अंश खनिज मिलेर बनेको चट्टानले बनेको छ। चट्टानमाथि माटोको पातलो तह छ। चट्टान टुक्रिएर बनेका कण र कुहिएका बोटबिरुवा तथा जनावरका अवशेष मिलेर माटो बनेको हुन्छ। पृथ्वीभित्र गहिराइमा तातो पग्लिएको चट्टान (म्याग्मा) छ र केन्द्रमा फलाम र निकलले बनेको भित्री भाग (कोर) छ।

पृथ्वीको सतह र भित्र पाइने, एक वा एकभन्दा बढी खनिज मिलेर बनेको प्राकृतिक, कडा र ठोस पदार्थलाई चट्टान भनिन्छ। उदाहरणका लागि, ग्रेनाइट क्वार्ट्ज, फेल्सपार र अभ्रक मिलेर बनेको हुन्छ।

(उत्तर आफू बस्ने ठाउँअनुसार फरक हुन्छ।) उदाहरणका लागि: चुनढुङ्गा सिमेन्ट र चुन बनाउन (उदयपुर र भैँसेका सिमेन्ट कारखानामा जस्तै); नदी किनारका स्यान्डस्टोन र सङ्गुटिका घर र पर्खाल बनाउन; खोलाका चेप्टा ढुङ्गा बाटो ओछ्याउन; सेल र क्ले इँटा तथा टायल बनाउन।

चट्टान तीन तरिकाले बन्छन्।

• म्याग्मा (पग्लिएको चट्टान) सेलाएर कडा भएपछि आग्नेय चट्टान बन्छन्: जमिनमुनि गहिराइमा बिस्तारै (ग्रेनाइट) वा सतहमा लाभाका रूपमा छिटो (प्युमिस, अब्सिडियन)।
• नदी र हावाले बगाएर ल्याएका सेडिमेन्ट (खिइएका चट्टानका टुक्रा, बालुवा, हिलो, खोल) नदी र समुद्रको पिँधमा तह तह थिग्रिन्छन् र लामो समयसम्म थिचिएर तथा टाँसिएर पत्रे चट्टान बन्छन् (चुनढुङ्गा, स्यान्डस्टोन, सेल)।
• पृथ्वीभित्र गहिराइमा ठुलो ताप र चापले जुनसुकै चट्टान नपग्लिई बदलिएर रूपान्तरित चट्टान बन्छन् (चुनढुङ्गाबाट सिङ्गमरमर, सेलबाट स्लेट)।

सेलाउँदै गरेको म्याग्मा वा लाभाबाट बनेका हुनाले तीनओटै आग्नेय चट्टान हुन्।

• ग्रेनाइट: भुइँ, भर्‍याङ, भान्छाका टेबुल, सडक, स्मारक र ऐतिहासिक भवनमा।
• प्युमिस: खुट्टाको कडा छाला खुर्केर हटाउन, चीजवस्तु टल्काउन र हल्का इँटा बनाउन।
• अब्सिडियन: गरगहना र सजावटका वस्तु बनाउन; यो निकै धारिलो किनारा बनेर फुट्ने भएकाले पहिले चक्कु र तीरका टुप्पा बनाउन।

(खोलानाला र नदी किनारमा पाइने, ढुङ्गा टाँसिएर बनेको र घर बनाउन प्रयोग हुने सङ्गुटिका पनि अर्को उदाहरण हो।)

यो निस हो। पृथ्वीभित्र गहिराइमा ठुलो ताप र चापले ग्रेनाइट (वा अरू चट्टान) बदलिएर बनेको यो रूपान्तरित चट्टान हो।

विशेषता: यसका खनिज हल्का र गाढा पट्टामा छुट्टिएका हुन्छन् र चापका कारण ती पट्टा प्रायः बाङ्गिएका हुन्छन्; यो कडा हुन्छ।

प्रयोग: निर्माणको ढुङ्गा, सडकका किनारा र बाटो ओछ्याउन तथा भुइँ र भित्तामा टल्काइएका पाता।

सौरमण्डल

वरुण

शुक्र

मङ्गल (फोबोस र डिमोस)

पृथ्वी

• पृथ्वीको जुम्ल्याहा ग्रह: शुक्र
• शिशुग्रह: जुनो
• पुड्के ग्रह: यम
• सबैभन्दा ठुलो ग्रह: बृहस्पति
• रातो ग्रह: मङ्गल

(बुध चाहिँदैन।)

1. वरुण
2. बुध
3. बृहस्पति
4. शुक्र
5. बुध
6. बुध वा शुक्र (दुवैको उपग्रह छैन)

सूर्य र यसको परिक्रमा गर्ने सबै आकाशीय पिण्ड (ग्रह, तिनका उपग्रह, पुड्के ग्रह, शिशुग्रह, पुच्छ्रेतारा र मेटियोरोइड) को समूहलाई सौरमण्डल भनिन्छ।
यसमा आठओटा ग्रह छन्। सूर्यबाट क्रमैसँग: बुध, शुक्र, पृथ्वी, मङ्गल, बृहस्पति, शनि, अरुण र वरुण।

1. बृहस्पति: सबैभन्दा ठुलो ग्रह, सूर्यबाट पाँचौँ; ठुलो रातो दाग (विशाल आँधी) भएको ग्यासको विशाल ग्रह; सबै ग्रहभन्दा छिटो घुम्छ।
2. मङ्गल: रातो ग्रह, सूर्यबाट चौथो; यसका दुईओटा उपग्रह छन्, फोबोस र डिमोस; यसको दिन लगभग हाम्रो दिनजत्तिकै लामो हुन्छ।
3. पृथ्वी: सूर्यबाट तेस्रो; तरल पानी र अक्सिजन भएको, जीव भएको थाहा भएको एक मात्र ग्रह; यसको एउटा उपग्रह छ, चन्द्रमा।

• यो सूर्यबाट तेस्रो ग्रह हो र सूर्यबाट करिब 15 करोड km टाढा छ।
• तरल पानी, अक्सिजन भएको हावा र उपयुक्त तापक्रम भएकाले जीव भएको थाहा भएको एक मात्र ग्रह यही हो।
• यसको एउटा प्राकृतिक उपग्रह छ, चन्द्रमा।
• यो करिब 24 घण्टामा आफ्नो अक्षमा एक पटक घुम्छ (दिन र रात) र करिब 365¼ दिनमा सूर्यको एक परिक्रमा गर्छ (एक वर्ष)।

एक छेउमा सूर्य कोर्नुपर्छ (यसको केही भाग मात्र अटाउँछ)। त्यसपछि क्रमैसँग आठ ग्रह कोरेर हरेकको नाम लेख्नुपर्छ: बुध, शुक्र, पृथ्वी, मङ्गल, बृहस्पति, शनि, अरुण, वरुण। चित्र 11.20 मा जस्तै तिनको आकार समानुपातिक हुनुपर्छ: शुक्र र पृथ्वी लगभग उत्रै, मङ्गल यिनको करिब आधा र बुध सबैभन्दा सानो; बृहस्पति सबैभन्दा ठुलो, पृथ्वीभन्दा 11 गुणा चौडा; शनि यसभन्दा अलि सानो, चक्कासहित; अरुण र वरुण पृथ्वीभन्दा करिब 4 गुणा चौडा। सूर्यबाट टाढा जाँदै गर्दा ग्रहबिचको खाली ठाउँ ठुलो हुँदै जाने गरी कोर्नुपर्छ (चित्र 11.19)। एउटै पानामा आकार र दुरी दुवैलाई एउटै स्केलमा कोर्न सकिँदैन।

सन् 2006 को अगस्टमा यमलाई ग्रहको सूचीबाट हटाइयो; अहिले यसलाई पुड्के ग्रह भनिन्छ।

• क.यसको कक्षले वरुणको कक्ष काट्छ र यसको क्षेत्रमा अरू धेरै बरफिला पिण्ड पनि छन्: ग्रहले सूर्यवरिपरिको आफ्नो बाटो सफा गरेको हुनुपर्छ, तर यसले गरेको छैन।
• ख.आफ्नो बाटो सफा गर्न यसको पिण्ड धेरै कम (हाम्रो चन्द्रमाभन्दा पनि कम) छ।

उदाहरणका लागि:

चन्द्रमा पृथ्वीको एक मात्र प्राकृतिक उपग्रह र हाम्रो सबैभन्दा नजिकको आकाशीय पिण्ड हो। यो पृथ्वीबाट औसतमा 3,84,400 km टाढा छ। यसको व्यास करिब 3,474 km छ, अर्थात् पृथ्वीको व्यासको चौथाइभन्दा अलि बढी। यसको आफ्नै प्रकाश छैन; यो सूर्यको प्रकाश परावर्तन गरेर चम्किन्छ। यहाँ हावा र तरल पानी छैनन् र यसको गुरुत्व पृथ्वीको करिब छ भागको एक भाग छ। यहाँ पहाड, खाल्डा र मैदान छन्, तर जीव छैनन्। यसले करिब 27⅓ दिनमा पृथ्वीको एक परिक्रमा गर्छ र यसका कला हरेक 29.5 दिनमा दोहोरिन्छन्।

एक औँसीदेखि अर्को औँसीसम्मको करिब 29.5 दिनको समयलाई चन्द्र महिना (चन्द्रमास) भनिन्छ। यस अवधिमा चन्द्रमा आफ्ना सबै कलाबाट गुज्रन्छ।
महत्त्व: हाम्रा चाडपर्व, धार्मिक कार्य र धेरै सांस्कृतिक कार्यक्रमका दिन चन्द्र महिनाका तिथिबाट तोकिन्छन् (जस्तै: दसैँ आश्विन शुक्ल दशमीमा र बुद्ध जयन्ती वैशाख पूर्णिमामा)। किसानहरूले पनि खेतीका काम मिलाउन चन्द्रमाका कला हेर्थे।

अधिकमास (मलमास, पुरुषोत्तम मास) थप चन्द्र महिना हो, अर्थात् नाम दोहोरिएको चन्द्र महिना।
चन्द्र महिना जुन सौर महिनामा औँसीबाट सुरु हुन्छ, त्यही सौर महिनाको नाम पाउँछ। चन्द्र महिना करिब 29.5 दिनको हुन्छ र धेरैजसो सौर महिना यसभन्दा अलि लामा हुन्छन्। त्यसैले कहिलेकाहीँ एउटै सौर महिनाभित्र दुईओटा औँसी पर्छन्; त्यस्तो बेला त्यसमा दुईओटा चन्द्र महिना सुरु हुन्छन् र दुवैले एउटै नाम पाउँछन्। दोहोरिएको महिना नै अधिकमास हो। बाह्र चन्द्र महिना सौर वर्षभन्दा करिब 11 दिन छोटो हुने भएकाले चाडपर्वलाई तिनकै ऋतुमा राख्न करिब हरेक तीन वर्षमा एउटा अधिकमास चाहिन्छ।

क्षयमास छुटेको चन्द्र महिना हो: त्यस वर्षको चन्द्र पात्रोमा त्यो महिनाको नाम हुँदैन।
चन्द्र महिना जुन सौर महिनामा औँसीबाट सुरु हुन्छ, त्यही सौर महिनाको नाम पाउँछ। जाडोमा पुस महिनातिर पृथ्वी सूर्यको सबैभन्दा नजिक हुन्छ र सबैभन्दा छिटो घुम्छ। त्यसैले त्यस बेलाका सौर महिना सबैभन्दा छोटा, करिब 29.4 दिनका, अर्थात् चन्द्र महिनाभन्दा अलिकति छोटा हुन्छन्। धेरै वर्षमा एक पटक यस्तो सौर महिनामा एउटा पनि औँसी पर्दैन र कुनै चन्द्र महिनाले त्यसको नाम पाउँदैन। यो कात्तिकदेखि माघसम्मका महिनामा मात्र र निकै कम पर्छ। क्षयमास भएको वर्षमा दुईओटा अधिकमास पनि पर्छन्।

एक चन्द्र महिनामा पृथ्वीबाट देखिने चन्द्रमाको उज्यालो भागको आकारमा आउने परिवर्तनलाई चन्द्रमाको कला भनिन्छ। सूर्यले सधैँ चन्द्रमाको आधा भाग उज्यालो पार्छ र चन्द्रमाले पृथ्वीको परिक्रमा गर्दै जाँदा हामी त्यो उज्यालो आधा भागको फरक फरक अंश देख्छौँ। त्यसैले चन्द्रमाका कला देखिन्छन्।

बिचमा पृथ्वी कोरेर एकातिरबाट सूर्यका किरण आएको देखाउनुपर्छ। पृथ्वीको वरिपरि आठ ठाउँमा चन्द्रमा कोरेर हरेकको सूर्यतिर फर्केको आधा भाग उज्यालो देखाउनुपर्छ। हरेकको छेउमा पृथ्वीबाट त्यो कस्तो देखिन्छ भन्ने कोरेर नाम लेख्नुपर्छ: औँसी, वेक्सिङ क्रिसेन्ट, फर्स्ट क्वाटर, वेक्सिङ गिबस, पूर्णिमा, वेनिङ गिबस, लास्ट क्वाटर, वेनिङ क्रिसेन्ट; चित्र 11.36 मा जस्तै।

पहिलो (पूरै अँध्यारो) औँसी हो र दोस्रो (पूरा उज्यालो गोलो) पूर्णिमा हो। तिनबिचका फरक प्रश्न छ मा जस्तै छन्: औँसीमा चन्द्रमा सूर्य र पृथ्वीका बिचमा हुन्छ र यसको उज्यालो भाग हामीबाट उल्टोतिर फर्केको हुन्छ; पूर्णिमामा पृथ्वी सूर्य र चन्द्रमाका बिचमा हुन्छ र हामी यसको पूरै उज्यालो भाग देख्छौँ; औँसीमा कृष्ण पक्ष र पूर्णिमामा शुक्ल पक्ष सकिन्छ।

सूर्यग्रहण

चन्द्रग्रहण

सूर्यग्रहण

सरल रेखा

खग्रास (सघन छायाबाट खग्रास ग्रहण देखिन्छ; विरल छायाबाट खण्डग्रास ग्रहण देखिन्छ)

सूर्य, पृथ्वी र चन्द्रमा एउटै सरल रेखामा परेर पृथ्वी सूर्य र चन्द्रमाका बिचमा हुँदा पृथ्वीको छाया चन्द्रमामा पर्छ र चन्द्रग्रहण लाग्छ। चन्द्रमा पृथ्वीको सूर्यभन्दा उल्टोपट्टि पूर्णिमामा मात्र हुन्छ। त्यसैले चन्द्रग्रहण पूर्णिमामा मात्र लाग्न सक्छ (त्यो पनि चन्द्रमा ठ्याक्कै रेखामा पर्ने पूर्णिमामा मात्र)।

सूर्य, चन्द्रमा र पृथ्वी एउटै सरल रेखामा परेर चन्द्रमा सूर्य र पृथ्वीका बिचमा हुँदा चन्द्रमाको छाया पृथ्वीमा पर्छ र सूर्यग्रहण लाग्छ। चन्द्रमा सूर्य र पृथ्वीका बिचमा औँसीमा मात्र हुन्छ। त्यसैले सूर्यग्रहण औँसीको दिन मात्र लाग्न सक्छ (त्यो पनि चन्द्रमा ठ्याक्कै रेखामा पर्ने औँसीमा मात्र)।

प्रकाश सरल रेखामा हिँड्ने भएकाले अपारदर्शक वस्तुको छाया प्रकाशको स्रोतको ठिक उल्टो दिशामा, त्यसको सिधा पछाडि मात्र पर्छ। त्यसैले पृथ्वीको छाया चन्द्रमामा वा चन्द्रमाको छाया पृथ्वीमा पर्न तीनओटै एउटै सरल रेखामा हुनुपर्छ: चन्द्रग्रहणमा पृथ्वी बिचमा र सूर्यग्रहणमा चन्द्रमा बिचमा। अलिकति मात्र रेखाबाहिर भए पनि छाया अर्को पिण्डमा नपरी छेउबाट जान्छ। चन्द्रमाको कक्ष 5° ढल्केको भएकाले हरेक औँसी र पूर्णिमामा ग्रहण नलाग्नुको कारण पनि यही हो।

अपारदर्शक वस्तुले प्रकाश छेकेर त्यसको पछाडि प्रकाश नपुग्ने अँध्यारो क्षेत्रलाई छाया भनिन्छ।
प्रकाश सरल रेखामा हिँड्छ। प्रकाशको बाटोमा अपारदर्शक वस्तु पर्दा प्रकाश त्यसबाट छिर्न वा त्यसको वरिपरि मोडिन सक्दैन। त्यसैले वस्तुको पछाडिको क्षेत्रमा प्रकाश पुग्दैन (सघन छाया) वा केही प्रकाश मात्र पुग्छ (विरल छाया)। त्यही अँध्यारो क्षेत्र छाया हो।

चन्द्रग्रहण लाग्छ। सूर्य, पृथ्वी र चन्द्रमा एउटै सरल रेखामा परेर पृथ्वी बिचमा हुँदा पृथ्वीले सूर्यको प्रकाश छेक्छ र यसको छाया पूर्णिमाको चन्द्रमामा पर्छ। सूर्यको परावर्तित प्रकाशले मात्र चम्किने चन्द्रमा मधुरो हुन्छ। पूरै चन्द्रमा पृथ्वीको सघन छायाभित्र परे खग्रास चन्द्रग्रहण र केही भाग मात्र परे खण्डग्रास चन्द्रग्रहण हुन्छ। यो पूर्णिमामा मात्र लाग्छ र पृथ्वीको रात परेको सबै भागबाट देखिन्छ।
चित्र: चित्र 11.43 मा जस्तै: सूर्य, पृथ्वी, पृथ्वीको पछाडि यसको सघन छाया र विरल छाया र सघन छायाभित्रको चन्द्रमा, सबैको नामसहित।

सूर्यग्रहण। औँसीको दिन चन्द्रमा सूर्य र पृथ्वीका बिचमा आउँछ र यसको छाया पृथ्वीमा पर्छ। चन्द्रमाको सघन छायाबाट हेर्दा सूर्य पूरै छेकिएको (खग्रास ग्रहण) र विरल छायाबाट हेर्दा केही भाग मात्र छेकिएको (खण्डग्रास ग्रहण) देखिन्छ। सूर्यलाई छेक्ने चन्द्रमा नै सूर्यमा देखिने कालो भाग हो।
चित्र: चित्र 11.45 मा जस्तै: सूर्य, चन्द्रमा, पृथ्वीको सानो क्षेत्रमा पुगेको चन्द्रमाको सघन छाया र त्यसभन्दा ठुलो क्षेत्रमा पुगेको विरल छाया, सबैको नामसहित।

• क.प्रकाश सरल रेखामा हिँड्छ।
• ख.पृथ्वीले सूर्यको र चन्द्रमाले पृथ्वीको परिक्रमा गर्छ।
• ग.त्यसैले कहिलेकाहीँ सूर्य, पृथ्वी र चन्द्रमा एउटै सरल रेखामा पर्छन्।
• घ.पृथ्वी र चन्द्रमा अपारदर्शक भएकाले तिनको छाया बन्छ।
• ङ.सूर्य मात्र दीप्त वस्तु हो; पृथ्वी र चन्द्रमा परावर्तित प्रकाशले चम्किन्छन्।

• i.यो सूर्यग्रहण हो: सूर्य र पृथ्वीका बिचमा चन्द्रमा परेर यसको छाया पृथ्वीमा पर्दा छाया परेका ठाउँबाट सूर्यको केही भाग वा पूरै भाग छेकिएको देखिन्छ।
• ii.औँसीमा।
• iii.खग्रास सूर्यग्रहण।

ग्रहणका बेला पनि सूर्यको नछेकिएको भाग उत्तिकै चम्किलो हुन्छ। त्यसबाट आउने तीव्र प्रकाश र विकिरणले केही सेकेन्डमै आँखाको पछाडिको भाग (रेटिना) पोल्न सक्छ। यसमा दुखाइ नहुने भएकाले क्षति भइसकेपछि मात्र थाहा हुन्छ र त्यो सधैँका लागि रहन सक्छ। कालो चस्मा र धुवाँले कालो पारिएको सिसा पनि सुरक्षित हुँदैनन्। त्यसैले ग्रहण हेर्ने खास चस्मा वा पिनहोल भ्युअर प्रयोग गर्नुपर्छ।