परीक्षा अभ्यास

सिद्धान्त

सावधानी

ढाँचा

प्रदर्शन

निरन्तर (सिकाइ कहिल्यै रोकिँदैन: हरेक उत्तरबाट नयाँ प्रश्न जन्मन्छन्)। “अनुच्छेद” शब्द प्रयोग भएन।

कुनै वस्तु वा घटना देख्दा मनमा उठ्ने प्रश्नको (के? किन? कसरी?) उत्तर खोज्न ध्यानपूर्वक र क्रमबद्ध रूपमा गरिने अध्ययनलाई वैज्ञानिक सिकाइ भनिन्छ। यसमा अवलोकन गर्ने, प्रश्न सोध्ने, उत्तरको अनुमान गर्ने, अनुमानको परीक्षण गर्ने, तथ्याङ्क टिपेर विश्लेषण गर्ने, निष्कर्ष निकाल्ने र प्रतिवेदन लेख्ने काम पर्छन्।

कुनै वस्तु वा घटनालाई ध्यान दिएर हेर्दा जिज्ञासा जाग्छ र मनमा के, किन र कसरी भन्ने प्रश्न उठ्छन्। यी प्रश्नको उत्तर चरणबद्ध रूपमा खोज्नु नै वैज्ञानिक सिकाइ हो।
उदाहरण: हामी हरेक बिहान घडीको घन्टी सुनेर उठ्छौँ। यसबारे सोच्दा प्रश्न उठ्छन्: घडीबाट ध्वनि कसरी निस्कन्छ? त्यो ध्वनि कानसम्म कसरी आइपुग्छ? हामी त्यो कसरी सुन्छौँ? उत्तर खोज्न ध्वनि कसरी उत्पन्न हुन्छ भनेर अध्ययन गर्न र अनुमानको परीक्षण गर्न सकिन्छ (जस्तै: बजिरहेको घन्टी छोएर त्यसको कम्पन थाहा पाउने)। त्यसपछि पाइएका कुरा टिपेर ध्वनि कम्पनबाट उत्पन्न हुन्छ र हावा हुँदै कानसम्म आइपुग्छ भन्ने निष्कर्ष निकालिन्छ र प्रतिवेदन लेखिन्छ।

• सिद्धान्त र तथ्यबारे पढ्ने मात्र होइन, प्रयोगात्मक कार्यबाट तिनको आफैँ परीक्षण पनि गर्न सकिन्छ।
• आफैँ देखेर र गरेर सिकेको सिद्धान्त अझ प्रस्ट हुन्छ र लामो समयसम्म सम्झनामा रहन्छ।
• यसबाट अवलोकन गर्ने, नाप्ने, उपकरण सुरक्षित तरिकाले चलाउने, तथ्याङ्क टिप्ने र प्रतिवेदन लेख्ने सिप सिकिन्छ।
• नयाँ तथ्य यसैबाट पत्ता लाग्छन्: विज्ञानका हरेक तथ्य पहिले प्रयोगशालाभित्र वा बाहिर गरिएको प्रयोगात्मक कार्यबाटै पत्ता लगाइएका वा जाँचिएका हुन्।
• यो अवलोकन, परीक्षण, सर्वेक्षण, परियोजना कार्य र मोडेल निर्माणजस्ता धेरै तरिकाले गर्न सकिने भएकाले विज्ञानका हरेक विषयवस्तुमा काम लाग्छ।

कुनै प्रयोगात्मक कार्य सकेपछि त्यसको शीर्षक, उद्देश्य, आवश्यक सामग्री, चित्र, विधि, अवलोकन, विश्लेषण, नतिजा, निष्कर्ष र सावधानी समेटेर विस्तृत विवरण लेख्ने कामलाई प्रतिवेदन लेखन भनिन्छ।
प्रतिवेदन यी कारणले लेखिन्छ:

1. गरिएको कामको विस्तृत विवरण सम्बन्धित व्यक्तिलाई बुझाउन;
2. पत्ता लागेका कुरा सबैले बुझ्ने गरी स्पष्ट पार्न;
3. परीक्षणको नतिजालाई उद्देश्यसँग तुलना गर्न;
4. निष्कर्ष र काम गर्दा आइपरेका समस्याको अभिलेख राख्न;
5. अरूले पनि त्यो काम दोहोर्‍याएर नतिजा जाँच्न सकून् भनेर।

• अङ्गहरू सही क्रममा लेख्नुपर्छ। सुरुमा प्रस्ट शीर्षक र उद्देश्य हुनुपर्छ।
• जोसुकैले काम दोहोर्‍याउन सक्ने गरी सबै सामग्रीको सूची दिनुपर्छ।
• सफा र नामाङ्कन गरिएको चित्र बनाउनुपर्छ।
• विधि चरणबद्ध रूपमा भूतकालमा लेख्नुपर्छ (“फ्लास्कलाई तताइयो”)।
• अपेक्षा गरेभन्दा फरक भए पनि अवलोकन जस्ताको तस्तै, इमानदारीपूर्वक लेख्नुपर्छ; तालिका र एकाइको प्रयोग गर्नुपर्छ।
• विश्लेषण गर्दा हिसाब जाँच्नुपर्छ, दोहोर्‍याएर लिइएका नापको औसत निकाल्नुपर्छ र तथ्याङ्कले साँच्चै नतिजालाई पुष्टि गर्छ कि गर्दैन भनेर हेर्नुपर्छ।
• नतिजा र निष्कर्षले उद्देश्यको उत्तर दिएका छन् कि छैनन् भनेर निश्चित गर्नुपर्छ।
• अपनाइएका सावधानी लेख्नुपर्छ।
• प्रतिवेदन छोटो, प्रस्ट र सफा हुनुपर्छ।

1. शीर्षक: कामको नाम।
2. उद्देश्य: काम गर्नुको प्रयोजन।
3. आवश्यक सामग्री: प्रयोग गरिएका उपकरण र पदार्थ।
4. चित्र: प्रयोगको व्यवस्था देखाउने सफा, नामाङ्कन गरिएको चित्र।
5. विधि: गरिएका काम क्रमैसँग, भूतकालमा।
6. अवलोकन: के देखियो वा नापियो, तालिका वा ग्राफमा।
7. विश्लेषण: तथ्याङ्कले के देखाउँछ भनेर गरिएको हिसाब र तुलना।
8. नतिजा: विश्लेषणबाट देखिएको कुरा; उद्देश्य पूरा भयो कि भएन।
9. निष्कर्ष: नतिजाबाट निकालिएको सामान्य तथ्य।
10. सावधानी: दुर्घटना र गल्तीबाट बच्न अपनाइएको होसियारी।