परीक्षा अभ्यास

श्वासप्रश्वास

अक्सिजन

साइटोप्लाज्म (पदार्थ कोषझिल्लीबाट भित्र पस्छन् र बगिरहने साइटोप्लाज्मसँगै कोषको एक भागबाट अर्को भागमा पुग्छन्।)

जीवन प्रक्रिया। (कार्बनडाइअक्साइड र निष्कासन क्रिया प्रयोग भएनन्।)

मानव शरीरमा तीन मुख्य अङ्गबाट अनावश्यक पदार्थ बाहिर फालिन्छन्:

• छाला: पसिना ग्रन्थिबाट पसिना निस्कन्छ: बढी भएको पानी, नुन र अलिकति युरिया।
• फोक्सो: श्वासप्रश्वासमा बनेको कार्बनडाइअक्साइड केही पानीको बाफसँगै सास फाल्दा बाहिर निस्कन्छ।
• मिर्गौला: बाँकी धेरैजसो अनावश्यक पदार्थ मूत्र प्रणालीबाट हटाइन्छन्। दुईओटा मिर्गौलाले रगत छानेर युरिया, युरिक अम्ल, बढी भएको नुन र पानी अनि हानिकारक रसायनलाई मूत्रका रूपमा छुट्याउँछ। मूत्र दुईओटा मूत्रनली हुँदै मूत्रथैलीमा पुग्छ र त्यहाँ जम्मा हुन्छ। त्यसपछि मूत्रमार्ग हुँदै शरीरबाहिर निस्कन्छ।

• बिरुवाले जराबाट माटोको पानी र खनिज सोस्छ। लामा खोक्रा नलीले बनेको तन्तु, जाइलमले यिनलाई काण्ड, पात, फूल र फलसम्म माथि पुर्‍याउँछ।
• पातमा प्रकाश संश्लेषणबाट बनेको खाना फ्लोयमले बिरुवाका सबै भागमा माथि र तल पुर्‍याउँछ।
• ग्यास (अक्सिजन र कार्बनडाइअक्साइड) पातका स्टोमाटाबाट भित्र-बाहिर गर्छन् अनि भित्रका खाली ठाउँ हुँदै कोषसम्म फैलिन्छन्।
• पातबाट पानी उड्दा (उत्स्वेदन) जाइलममा अझ पानी माथि तानिन्छ।

• श्वासप्रश्वासबाट खानामा सञ्चित ऊर्जा निस्कन्छ। हरेक सजीवलाई यो ऊर्जा चाहिन्छ।
• यो ऊर्जा हिँडडुल गर्न, काम गर्न, सोच्न, बढ्न, शरीरको मर्मत गर्न र शरीर न्यानो राख्न प्रयोग हुन्छ।
• अरू सबै जीवन प्रक्रिया यही ऊर्जाले चल्छन्: परिवहन (मुटुको धड्कन), निष्कासन, पाचन, प्रजनन।
• श्वासप्रश्वासबिना कोष बाँच्न सक्दैनन्: केही मिनेट अक्सिजन नपाए मस्तिष्क बिग्रन्छ।

अमिबा जस्ता एककोषीय जनावरमा निष्कासन अङ्ग हुँदैनन्। कार्बनडाइअक्साइड र एमोनिया जस्ता अनावश्यक पदार्थ कोषझिल्ली हुँदै डिफ्युजनबाट वरिपरिको पानीमा निस्कन्छन्। बढी भएको पानी कन्ट्राक्टाइल भ्याकुलमा जम्मा हुन्छ र यसबाट समय समयमा कोषबाहिर फालिन्छ।

बिरुवामा विशेष निष्कासन अङ्ग हुँदैनन्।

• प्रकाश संश्लेषणमा बनेको तर प्रयोग नभएको अक्सिजन तथा श्वासप्रश्वासमा बनेको कार्बनडाइअक्साइड पातका स्टोमाटाबाट (र बोक्राका लेन्टिसेलबाट) बाहिर निस्कन्छन्।
• बढी भएको पानी स्टोमाटाबाट बाफका रूपमा (उत्स्वेदन) र पातका किनाराका हाइडाथोडबाट थोपाका रूपमा (गटेसन) निस्कन्छ।
• अरू अनावश्यक पदार्थ झर्ने पुराना पात र बोक्रामा जम्मा हुन्छन् वा खोटो, लेटेक्स, गुँद र तेलका रूपमा निस्कन्छन्।

नाकबाट हावा भित्र लिइन्छ; नाकमा हावा सफा, न्यानो र ओसिलो हुन्छ। त्यसपछि हावा श्वासनली र दुईओटा ब्रोङ्कस हुँदै फोक्सोमा पुगेर ब्रोन्किओल हुँदै करोडौँ ससाना हावाका थैली, एल्भियोलीसम्म पुग्छ। हरेक एल्भियोलस क्यापिलरीले घेरिएको हुन्छ। एल्भियोलीको हावाबाट अक्सिजन डिफ्युजन भएर रगतमा जान्छ र रगतबाट कार्बनडाइअक्साइड डिफ्युजन भएर एल्भियोलीमा आउँछ; यो सास फाल्दा बाहिर निस्कन्छ। अक्सिजनयुक्त (शुद्ध) रगतलाई मुटुले हरेक कोषमा पम्प गर्छ। कोषमा यही अक्सिजनको मदतले ग्लुकोज टुक्रिएर ऊर्जा निस्कन्छ:
ग्लुकोज + अक्सिजन → कार्बनडाइअक्साइड + पानी + ऊर्जा।
डायफ्राम र करङका मांसपेशीको चालले हावा फोक्सोभित्र र बाहिर सर्छ।

दौडँदा मांसपेशीले धेरै काम गर्नुपर्छ र त्यसका लागि धेरै ऊर्जा चाहिन्छ। यो ऊर्जा श्वासप्रश्वासबाट आउने भएकाले मांसपेशीमा छिटो श्वासप्रश्वास हुन्छ: अक्सिजन छिटो खपत हुन्छ र धेरै कार्बनडाइअक्साइड बन्छ। थप अक्सिजन ल्याउन र थप कार्बनडाइअक्साइड हटाउन हामी छिटो र गहिरो सास फेर्छौँ। अनि मुटु छिटो धड्कन्छ र रगत छिटो पम्प हुन्छ। यसरी फोक्सो तथा आन्द्राबाट अक्सिजन र ग्लुकोज मांसपेशीसम्म, अनि मांसपेशीबाट कार्बनडाइअक्साइड फोक्सोसम्म छिटो पुग्छ।

• i.यो श्वासप्रश्वास प्रणाली हो। यस प्रणालीबाट श्वासप्रश्वासका लागि हावाबाट अक्सिजन भित्र लिइन्छ र कार्बनडाइअक्साइड बाहिर फालिन्छ।
• ii.P फोक्सो हो।
• iii.एल्भियोली फोक्सोमा हुन्छन्।
• iv.Q ब्रोङ्कस हो। श्वासनलीबाट हावा यसै हुँदै फोक्सोभित्र पुग्छ; फोक्सोभित्र यो एल्भियोलीसम्म जाने ब्रोन्किओलमा छुट्टिन्छ। प्रयोग भएको हावा पनि यही बाटो हुँदै बाहिर निस्कन्छ।
• v.एल्भियोलीमा, एल्भियोली र तिनलाई घेरेका क्यापिलरीका भित्ता हुँदै।

चित्र 5.11 मा जस्तै चित्र बनाउनुपर्छ: पेटको पछाडि माथितिर सिमीको दाना आकारका दुईओटा मिर्गौला, हरेकबाट तल मूत्रथैलीसम्म जाने एउटा एउटा मूत्रनली र मूत्रथैलीको फेदबाट बाहिर निस्कने मूत्रमार्ग। यीमध्ये कुनै चार नाम लेख्नुपर्छ: मिर्गौला, मूत्रनली, मूत्रथैली, मूत्रमार्ग, मिर्गौलाको धमनी, मिर्गौलाको शिरा।