हाम्रो समाजमा धेरै राम्रा चलन छन्। पर्म लगाएर खेत रोपिन्छ, चाडपर्वमा आफन्त भेटिन्छन्, दुःख पर्दा छिमेकी आइपुग्छन्। तर कतिपय चलनले मानिसलाई दुःख पनि दिन्छन्। कसैलाई छोइछिटो गरिन्छ, कसैलाई बोक्सीको आरोप लगाइन्छ, कसैको सानै उमेरमा विवाह गरिन्छ।
यस्ता नराम्रा चलन किन बस्छन्? तिनलाई कसरी हटाउन सकिन्छ? घर र कक्षामा झगडा पर्दा मिलेर कसरी समाधान गर्ने? यस एकाइमा यिनै प्रश्नको उत्तर खोजिन्छ।
पाठ १: सामाजिक समस्या र विकृति
समाजले मानेका असल मूल्य र मान्यताविपरीत मानिसले गर्ने कामलाई सामाजिक समस्या भनिन्छ। कुनै असल चलन बिग्रिएर वा नराम्रो बानी फैलिएर समाजमा बसेको खराब रूपलाई विकृति भनिन्छ। विकृतिले समाजको विकासमा बाधा पुर्याउँछ।
चोरी डकैती, लागुपदार्थ दुर्व्यसन, धूमपान, मद्यपान, घरेलु हिंसा, बोक्सी प्रथा, धामीझाँक्री, छुवाछुत र दाइजो प्रथा सामाजिक समस्याका उदाहरण हुन्। दुर्व्यसन भनेको छोड्न नसकिने नराम्रो लत हो।
तलका चार घटना पढौँ।
सन्दर्भ १: रिताको घर
रिताको घरनजिक केही होटल छन्। त्यहाँ मानिस रक्सी खाएर झगडा गर्छन्। रिताका बुबा पनि त्यहाँ रक्सी खान जानुहुन्छ। रक्सी खाएको दिन घरमा झगडा पर्छ। बुबाले आमालाई कुट्नुहुन्छ र गाली गर्नुहुन्छ।
रिताको पढ्न मन लाग्दैन, उनलाई सधैँ बेचैनी हुन्छ। आमा टोलाइरहनुहुन्छ र काम गर्न मन गर्नुहुन्न। घरका वृद्ध हजुरबुबाको उपचार र नियमित औषधी पनि छुटेको छ। छोराबुहारीले आफूलाई हेला गरेको उहाँको गुनासो छ।
परिवारका सदस्यबिच हुने कुटपिट, गाली र मानसिक दुःखलाई घरेलु हिंसा भनिन्छ। रिताको घरमा मद्यपान र घरेलु हिंसा दुवै छन्। बुढाबुढीको हेला गर्नु पनि सामाजिक समस्या हो।
सन्दर्भ २: रामकेसरीको गाउँ
रामकेसरीको गाउँमा अहिले पनि बोक्सी प्रथा छ। असहाय महिलालाई बोक्सीको आरोप लगाएर यातना दिइन्छ। कोही बिरामी हुँदा अस्पताल होइन, धामीझाँक्रीकहाँ लगिन्छ।
यी समस्याको मुख्य कारण अशिक्षा र अन्धविश्वास हो। अन्धविश्वास भनेको प्रमाणबिनै कुनै कुरा पत्याउनु हो। गरिबी र चेतनाको कमी भएका ठाउँमा यस्ता प्रथा अझै छन्। धामीझाँक्रीमा मात्र भर पर्दा बिरामीले समयमा उपचार पाउँदैन र ज्यानसमेत जान सक्छ। बोक्सी भन्ने कुनै चिज हुँदैन; बिरामी हुनुको कारण कीटाणु, पोषणको कमी वा अरू रोग हुन्। त्यसैले यस्ता प्रथाविरुद्ध सबैले आवाज उठाउनुपर्छ।
सन्दर्भ ३: विक्रमको गाउँ
विक्रमको गाउँमा कोही कोही अझै “तल्लो जात” भन्दै छोइछिटो गर्छन्। अरूलाई होच्याउने यस्तो कामले झगडा पनि हुन्छ। कानुनले नै बन्देज लगाएको यो काम विक्रमलाई मन परेको छैन। यसलाई रोक्न उनी बालक्लबमार्फत सक्रिय हुने सोचमा छन्। छुवाछुत गर्नेलाई दण्ड दिनुपर्छ भन्ने उनको सुझाव छ।
जातका नाममा कसैलाई छुन, घरभित्र पस्न वा धारामा पानी भर्न नदिनुलाई छुवाछुत भनिन्छ। नेपालको संविधानको धारा २४ ले छुवाछुत र भेदभावविरुद्धको हक दिएको छ। छुवाछुत गर्नु कानुनअनुसार दण्डनीय अपराध हो।
सन्दर्भ ४: इँटाभट्टामा बालबालिका
हिजो प्रहरीले इँटाभट्टामा काम गरिरहेका पाँच जना बालबालिकाको उद्धार गर्यो। १२ वर्षभन्दा कम उमेरका ती बालबालिका गाउँबाट काठमाडौँ आएका थिए। प्रहरीका अनुसार उनीहरूलाई उद्धार गरी अभिभावकको जिम्मा लगाइएको छ।
बालबालिकालाई पढ्ने र खेल्ने उमेरमा ज्याला वा अरू कुनै कारणले कामदारका रूपमा काममा लगाउनुलाई बालश्रम भनिन्छ। कम उमेरमा गाह्रो काम गर्दा बालबालिकामाथि हिंसा हुन्छ र उनीहरूको शारीरिक तथा मानसिक विकासमा बाधा पुग्छ। नेपालको संविधानले बालबालिकालाई कलकारखाना, खानी वा यस्तै जोखिमपूर्ण काममा लगाउन रोक लगाएको छ।
अरू सामाजिक समस्या
माथिका बाहेक यस्ता सामाजिक समस्या र विकृति पनि छन्:
- क.छाउपडी: महिनावारी वा सुत्केरी हुँदा महिलालाई घरबाहिर गोठ वा छाप्रोमा राख्ने चलन। चिसो, सर्प र हिंसाका कारण यसले धेरै महिलाको ज्यान लिएको छ।
- ख.दाइजो प्रथा: विवाहमा छोरीका परिवारबाट धनसम्पत्ति माग्ने र दिने चलन।
- ग.बालविवाह: कानुनले तोकेको उमेर नपुगी गरिने विवाह। अहिलेको कानुनअनुसार नेपालमा केटा र केटी दुवैको विवाह गर्ने उमेर २० वर्ष पुगेको हुनुपर्छ।
- घ.मानव बेचबिखन: मानिसलाई ढाँटेर वा फकाएर अरूको हातमा बेच्ने अपराध।
- ङ.जुवातास र मद्यपान: पैसा थापेर जुवा खेल्ने र रक्सी खाने लत, जसले परिवारको सम्पत्ति र शान्ति दुवै खान्छ।
यस्ता विकृतिले सामाजिक समस्या बढाउँछन्। त्यसैले हामी सबै सचेत हुनुपर्छ।
तलकामध्ये कुन सामाजिक समस्या होइन?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
क्रियाकलाप
अभ्यास
सामाजिक समस्या तथा विकृति भनेको के हो?
उत्तर
तपाईँको समुदायमा विद्यमान सामाजिक समस्या तथा विकृतिको सूची बनाउनुहोस्।
उत्तर
घरेलु हिंसाले पार्ने कुनै दुईओटा असरहरू लेख्नुहोस्।
उत्तर
बालश्रम भन्नाले के बुझिन्छ, बालबालिकालाई गाह्रो काममा लगाउँदा पर्ने असरहरू लेख्नुहोस्।
उत्तर
पाठ २: सामाजिक समस्या र विकृतिको समाधान
अघिल्लो पाठमा सामाजिक समस्या र विकृति के हुन् भनेर पढियो। अब तिनका कारण र असर पहिचान गरी समाधानका उपाय खोजिन्छ। रोगको उपचार गर्न पहिले रोगको कारण थाहा पाउनुपर्छ। त्यस्तै समस्या हटाउन पहिले यसको कारण बुझ्नुपर्छ।
समस्या र विकृतिका कारण
१. चेतनाको कमी
चेतना कम हुँदा मानिसले के ठिक र के बेठिक भनेर छुट्याउन सक्दैन। समस्याको कारण र असर पनि चिन्न सक्दैन। यसले गर्दा सामाजिक समस्या बढ्दै जान्छ र विकृतिलाई बढावा मिल्छ।
२. अन्धविश्वास
तथ्य र प्रमाणबिनै परम्परादेखि मानिँदै आएका कतिपय चलनले कसैको अधिकार खोस्छन् र शान्ति तथा विकासमा बाधा पुर्याउँछन्। यस्ता चलन मान्नुलाई अन्धविश्वास भनिन्छ। तर सबै पुराना चलन नराम्रा होइनन्। पुराना राम्रा मौलिक (आफ्नै) चलनलाई समयअनुसार अपनाउँदै जानुपर्छ। यसले परम्पराको संरक्षण र सम्मान गर्छ।
३. गरिबी
गरिबीले गर्दा मानिस उपचारका लागि अस्पतालभन्दा धामीझाँक्रीकहाँ जान बाध्य हुन्छन्। गरिबीले मानिसको चेतनामा पनि असर पार्छ। बालविवाह, बालश्रम र महिलामाथि हिंसा जस्ता घटना पनि बढ्छन्। गरिब परिवारले उपचार र पोसिलो खाना पनि पाउँदैनन्।
४. बेरोजगारी
काम नपाउने अवस्थालाई बेरोजगारी भनिन्छ। बेरोजगार हुँदा कतिपय मानिस चोरी डकैती जस्ता असामाजिक काममा लाग्न सक्छन्। लागुपदार्थ, रक्सी र जुवाको कुलतमा फस्ने खतरा पनि हुन्छ। यसले समाजमा अशान्ति ल्याउँछ।
समाधानका उपाय
असल समाज बनाउन सामाजिक समस्या र विकृति हटाउनुपर्छ। यसका लागि यी उपाय अपनाउन सकिन्छ:
१. जनचेतना
सामाजिक समस्या र विकृतिको मुख्य कारण जनचेतनाको अभाव हो। त्यसैले मानिसलाई सचेत बनाउने कार्यक्रम गर्नुपर्छ। अन्तरक्रिया, र्याली, प्रभातफेरी (बिहान सबेरै नारा लगाउँदै गरिने यात्रा), सडक नाटक, गीत र कविताबाट जनचेतना जगाउन सकिन्छ।
२. रोजगारी सिर्जना
बेरोजगारी पनि सामाजिक समस्याको मूल कारण हो। रोजगारी भए मानिसको आम्दानी र चेतना बढ्छ, खाली समय कम हुन्छ र गरिबी घट्छ। यसरी रोजगारी सिर्जनाले सामाजिक समस्या समाधान गर्न सघाउँछ।
३. कानुनको पालना
देशको कानुन पालना गर्नु सबै नागरिकको कर्तव्य हो। सबैले कानुन माने कसैको अधिकार हनन हुँदैन। कानुन राम्रोसँग लागु भए घरेलु हिंसा, छुवाछुत, महिला हिंसा र चेलीबेटी बेचबिखन जस्ता समस्या घट्छन्। यसले शान्त समाज बनाउँछ।
४. मेलमिलाप
परिवार र समाजमा आपसमा मिलेर बस्ने बानी बसाल्नुपर्छ। मेलमिलाप भए शान्ति र सद्भाव कायम हुन्छ, आपसी सम्बन्ध बलियो हुन्छ र सामाजिक सुरक्षा पनि मजबुत हुन्छ। बलियो सम्बन्धले सामाजिक समस्या र विकृति हटाउन सघाउँछ।
| कारण | यसलाई हटाउने मुख्य उपाय |
|---|---|
| चेतनाको कमी | जनचेतना र शिक्षा |
| अन्धविश्वास | जनचेतना, स्वास्थ्य सेवामा पहुँच र कानुनको पालना |
| गरिबी | रोजगारी सिर्जना |
| बेरोजगारी | रोजगारी सिर्जना र सिप सिकाइ |
एउटा गाउँमा धेरै युवा काम नपाएर दिनभरि जुवा खेल्दै बस्छन्। यो समस्या समाधान गर्न सबैभन्दा उपयुक्त उपाय कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
क्रियाकलाप
अभ्यास
सामाजिक विकृति र समस्याका कारणहरू उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर
कानुनको पालना गर्दा कसरी सामाजिक समस्या निराकरण गर्न सहयोग पुग्छ?
उत्तर
सामाजिक समस्या र विकृति समाधानका उपायहरू लेख्नुहोस्।
उत्तर
पाठ ३: समस्या समाधानमा व्यक्ति, परिवार र सङ्घसंस्थाको भूमिका
कक्षामा तीन जना विद्यार्थीले समूहकार्य गरेर सामाजिक समस्या समाधानबारे आफ्ना विचार प्रस्तुत गरे।
खेलमुनि राजवंशी: व्यक्तिको भूमिका
खेलमुनि राजवंशी: व्यक्ति व्यक्ति मिलेर समाज बन्छ। त्यसैले एक जनाको बानी र व्यवहारले पनि समाजलाई असर गर्छ। हामीले यसो गर्नुपर्छ:
- क.अरूको अनावश्यक देखासिकी (अरूले गरेको देखेर नसोची त्यस्तै गर्ने बानी) नगर्ने र असल बानी देखाउने
- ख.छुवाछुत, हिंसा र बालश्रम जस्ता समस्याविरुद्ध आवाज उठाउने
- ग.अनावश्यक खर्च नगर्ने र अन्धविश्वास नमान्ने अठोट लिने
- घ.स्वास्थ्यलाई हानि गर्ने बानी र खानपिन नगर्ने; अरूले गरेको देखे सम्झाउने
- ङ.गलत सङ्गत र अरूको लहैलहैमा नलाग्ने
- च.ठिक बेठिक छुट्याएर मात्र कुनै काम गर्ने
समाजमा चिनिएका प्रतिष्ठित व्यक्तिले अझ बढी ध्यान दिनुपर्छ, किनभने उहाँहरूको व्यवहार धेरैले सिक्छन्। व्यक्तिको व्यवहार परिवारमा र परिवारको व्यवहार समाजमा देखिन्छ। हरेक व्यक्ति आफ्नो बानीव्यवहारप्रति सचेत भए समस्या हटाउन सघाउ पुग्छ।
जयप्रकाश थारू: परिवारको भूमिका
जयप्रकाश थारू: परिवार हाम्रो पहिलो विद्यालय हो र आमाबुबा पहिलो शिक्षक हुनुहुन्छ। परिवारमा देखेका कुराले नै बालबालिकाको आचरण र बानी बन्छ।
सबै अभिभावक आफ्ना छोराछोरीको राम्रो भविष्य चाहनुहुन्छ। त्यसैले उहाँहरू सानैदेखि असल बानी र सामाजिक नियम सिकाउनुहुन्छ। छोराछोरीको आनीबानी र साथीसङ्गतबारे पनि जानकारी राख्नुहुन्छ।
परिवारका सदस्य नै रक्सी खाने, हिंसा गर्ने वा जुवा खेल्ने गरे बालबालिकाले पनि त्यही सिक्छन्। अभिभावकले समाजसेवा गर्ने, अरूलाई सहयोग गर्ने र सबैलाई सम्मान गर्ने गरे बालबालिकाले पनि त्यही सिक्छन्। त्यसैले अभिभावकले सधैँ राम्रो कुरा सिकाउनुपर्छ र नराम्रो आचरण लुकाउनु हुँदैन।
धनमाया मुखिया: स्थानीय सङ्घसंस्थाको भूमिका
धनमाया मुखिया: गाउँपालिका वा नगरपालिका, वडा कार्यालय, स्वास्थ्य केन्द्र, आमा समूह, युवा क्लब, प्रहरी चौकी र गैरसरकारी संस्थालाई स्थानीय सङ्घसंस्था भनिन्छ। हाम्रो विद्यालय पनि एउटा संस्था हो। कुनै संस्था राष्ट्रिय स्तरका हुन्छन्, कुनै स्थानीय स्तरका।
यी संस्थाले यस्ता काम गर्छन्:
- क.सामाजिक समस्या पहिचान गर्छन् र तिनका असरबारे बताउँछन्।
- ख.समस्याविरुद्ध चेतना जगाउँछन्।
- ग.समस्यामा परेकालाई उद्धार गर्छन्।
उदाहरणका लागि हाम्रो विद्यालयको बालक्लबले बालअधिकारका लागि र बालविवाहविरुद्ध आवाज उठाएको छ। पल्लो गाउँको आमा समूहले रक्सी बनाउने, बेच्ने र खाने तथा जुवाविरुद्ध चेतनामूलक कार्यक्रम चलाउँछ। प्रहरी चौकीले अपराध नियन्त्रण गर्छ। विद्यालयले शिक्षाबाट चेतना जगाउँछ र बेलाबेलामा र्याली र गोष्ठी गर्छ। वडा कार्यालयले समस्याविरुद्धका कानुन लागु गर्छ।
अन्त्यमा, यस्ता कार्यक्रममा हामी सबै सहभागी हुनुपर्छ। सबै मिलेर समस्या समाधानमा लागौँ। धन्यवाद।
गाउँमा एउटी १५ वर्षकी छात्राको विवाह गर्ने तयारी हुँदै छ भन्ने कुरा साथीले थाहा पायो। उसले सबैभन्दा पहिले के गर्नु उपयुक्त हुन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
क्रियाकलाप
अभ्यास
स्थानीय सङ्घसंस्था भन्नाले के बुझ्नुहुन्छ?
उत्तर
तपाईँको समुदायमा कुन कुन स्थानीय सङ्घसंस्थाहरू छन्?
उत्तर
सामाजिक समस्या समाधानमा तपाईँले खेल्न सक्ने भूमिका उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर
सामाजिक समस्या समाधानमा परिवारको भूमिका लेख्नुहोस्।
उत्तर
सामाजिक समस्या समाधानमा शिक्षक र विद्यालयको भूमिका लेख्नुहोस्।
उत्तर
स्थानीय सङ्घसंस्थाले सामाजिक समस्या समाधानमा खेलेको भूमिका संवादका रूपमा प्रस्तुत गर्नुहोस्।
उत्तर
पाठ ४: विवाद
कुनै विषयमा दुई जनाको विचार र बुझाइ मिलेन भने के हुन्छ? धेरैजसो कुरा गरेर मिल्छ। तर कहिलेकाहीँ रिस उठ्छ र झगडा पर्छ। विचार र बुझाइको यस्तो भिन्नतालाई विवाद भनिन्छ।
विवाद समयमै मिलाइएन भने बढ्दै जान्छ। व्यक्ति वा समूहबिच लामो समयसम्म रहने बेमेल, खटपट र मनमुटावलाई द्वन्द्व भनिन्छ। द्वन्द्व व्यक्ति व्यक्तिबिच, समूह समूहबिच, समाजबिच र सङ्घसंस्थाबिच हुन सक्छ। परिवारका सदस्यबिच पनि हुन्छ।
परिवारमा हुने विवाद
परिवारमा हुने दुई उदाहरण हेरौँ।
रमेश र आमा: रमेश कक्षा ६ मा पढ्छन्। विद्यालयबाट घर फर्केपछि उनी एकछिन टिभी हेर्न चाहन्छन्। आमा भने पहिले गृहकार्य गर्न र पढ्न भन्नुहुन्छ। रमेशलाई यो कुरा मन पर्दैन। दुवैको विचार मिल्दैन, दुवैलाई रिस उठ्छ र विवाद हुन्छ।
सबिता र बुबा: सबिताले भर्खरै कक्षा १२ पास गरिन्। उनी शिक्षा विषय पढेर शिक्षक बन्न चाहन्छिन्। बुबा भने उनलाई डाक्टर बनाउन चाहनुहुन्छ र विज्ञान पढ्न कर गर्नुहुन्छ। सबितालाई यो मन पर्दैन। यहाँ सबिता र बुबाबिच विवाद छ।
परिवारका सदस्यका विचारमा फरक पर्दा विवाद हुन्छ। परिवारमा विवादका यस्ता कारण हुन्छन्:
- क.माया ममताको कमी
- ख.अनावश्यक खर्च
- ग.व्यक्तिगत रुचि र आनीबानी नमिल्नु
- घ.परिवारका सदस्यबिच भेदभाव
- ङ.गलत सूचना र फरक सोचाइ
- च.पुस्ताको अन्तर, अर्थात् हजुरबा, बुबा र छोराछोरीको समयअनुसार सोचमा फरक
- छ.कुनै सदस्यले रक्सी वा लागुपदार्थ सेवन गर्नु
विवाद राम्रो कुरा होइन। समयमै कारण नबुझे परिवारमा झगडा बढ्छ, द्वन्द्व हुन्छ र परिवार नै छिन्नभिन्न हुन सक्छ। त्यसैले:
- क.परिवारका सबै सदस्य आपसमा कुरा गर्ने
- ख.नबुझेका कुरा प्रस्ट पार्ने
- ग.सानाको कुरा ठुलाले र ठुलाको कुरा सानाले सुन्ने
- घ.सबैलाई मान्य हुने उपाय खोज्ने
विवाद हुनुको कारण बुझेर त्यहीअनुसार व्यवहार गरे विवाद समाधान हुन्छ।
कक्षाकोठामा हुने विवाद
विद्यालय पनि एउटा सानो समाज हो। यहाँ फरक फरक विचारका विद्यार्थी हुन्छन्। उनीहरूबिच यस्ता कुरामा विवाद हुन सक्छ:
- क.कक्षामा कहाँ बस्ने भन्ने कुरामा
- ख.सह तथा अतिरिक्त क्रियाकलाप (खेलकुद, वक्तृत्वकला, गीत, चित्रकला जस्ता पढाइबाहेकका काम) मा कसले भाग लिने भन्नेमा
- ग.कसले नेतृत्व गर्ने भन्नेमा
- घ.खेलकुदका सामग्री र खेलमा सहभागिताबारे
यस्ता विवाद समयमै मिलाए द्वन्द्व हुँदैन। त्यसका लागि:
- क.विवादका कारण समयमै थाहा पाउने र त्यहीअनुसार उपाय अपनाउने
- ख.बसाइका कारण हुने विवाद कक्षा शिक्षकले मिलाउने
- ग.खेलकुदका सामग्री पालैपालो बाँड्ने
- घ.सह तथा अतिरिक्त क्रियाकलापमा सबै विद्यार्थीलाई सहभागी गराउने
- ङ.मौका नपाएकालाई मौका दिने
- च.विद्यार्थीबिच आत्मीय (आफ्नोपनको) भावना बढाउने र सहयोग गरेर सिक्ने वातावरण बनाउने
- छ.कमजोर र अब्बल (पढाइमा राम्रो) दुवै खाले विद्यार्थीलाई परिस्थितिअनुसार काममा सहभागी गराउने
- ज.शिक्षकले मध्यस्थकर्ताको भूमिका खेल्ने, अर्थात् कुनै पक्ष नलिई तटस्थ भएर दुवै पक्षको समस्या मिलाउने
कक्षाका विवाद मिलाउन शिक्षक र प्रधानाध्यापक पनि उत्तिकै चनाखो (सजग) हुनुपर्छ। सबैको प्रयासले यस्ता समस्या समाधान भए विद्यालयले प्रगति गर्छ।
खेल्ने घन्टीमा एउटै फुटबलका लागि कक्षा ६ का दुई समूहबिच हरेक दिन झगडा हुन्छ। कुन उपाय सबैभन्दा राम्रो हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
क्रियाकलाप
अभ्यास
विवाद भनेको के हो?
उत्तर
“विवाद बढ्दै गएमा द्वन्द्व हुन्छ” यस भनाइलाई पुष्टि गर्नुहोस्।
उत्तर
परिवारमा हुने विवाद भन्नाले के बुझिन्छ?
उत्तर
परिवारमा हुने विवादका कारणहरू र समाधानका उपायहरू लेख्नुहोस्।
उत्तर
कक्षाकोठामा हुने विवादका कारण र समाधानका उपाय चर्चा गर्नुहोस्।
उत्तर
पाठ ५: विवाद समाधान
अघिल्लो पाठमा असहमति, असमझदारी र विचारको बेमेलले विवाद हुन्छ भनेर पढियो। विवादसँगै सहमति र समाधानको कुरा पनि जोडिन्छ। विवाद अन्त्य गर्न गरिने प्रयासलाई विवाद समाधान भनिन्छ। यसको लक्ष्य मनमुटाव र असहमति हटाएर दुवै पक्षलाई मिलेर बस्ने बनाउनु हो।
विवाद समाधानमा दुई कुराको ठुलो भूमिका हुन्छ: दोहोरो सञ्चार र समभाव। एउटा उदाहरण हेरौँ।
कुलोको पानी: एउटा उदाहरण
कुलोको पानी लगाउने कुरामा रमिताका बुबा र रोनिशका बुबाबिच झगडा भयो। झगडा बढ्दै जाँदा छिमेकी पनि दुई समूहमा बाँडिए। धेरैले रमिताका बुबालाई र थोरैले रोनिशका बुबालाई साथ दिए।
रोनिशका बुबाको कुरा सुन्ने मानिस कम थिए। उनी रिसाउँदै वडाध्यक्षकहाँ पुगे। वडाध्यक्षले दुवै पक्षलाई बोलाउनुभयो। पहिले रमिताका बुबाको कुरा सुन्नुभयो, त्यसपछि रोनिशका बुबाको। कुरा सुनिसकेपछि उहाँले पहिले गल्ती रमिताका बुबाले गरेको पत्ता लगाउनुभयो। रोनिशका बुबालाई पनि अनावश्यक गालीगलौज गर्नु हुँदैनथ्यो भनेर सम्झाउनुभयो। दुवैलाई अबदेखि झगडा नगरी मिलेर बस्न अनुरोध गर्नुभयो।
अहिले दुवै परिवार मिलेर बसेका छन्।
धेरै मानिस एउटा पक्षमा भए पनि त्यो पक्ष सही नहुन सक्छ। वडाध्यक्षले समर्थक गनेर होइन, दुवैको कुरा सुनेर र तथ्य बुझेर निर्णय गर्नुभयो। त्यसैले दुवै पक्षले निर्णय माने।
दोहोरो सञ्चार
दुई व्यक्ति, समूह वा पक्षबिच दुवैतिरबाट हुने कुराकानीलाई दोहोरो सञ्चार भनिन्छ। एकले मात्र बोल्ने र अर्कोले मात्र सुन्ने होइन, दुवैले बोल्ने र दुवैले सुन्ने।
विवाद मिलाउने तेस्रो व्यक्तिलाई मध्यस्थकर्ता भनिन्छ। मध्यस्थकर्ताले यसो गर्नुपर्छ:
- क.द्वन्द्वमा परेका दुवै पक्षको कुरा सुन्ने
- ख.दुवैलाई आफ्ना सबै कुरा भन्ने मौका दिने
- ग.आवश्यक परे प्रतिप्रश्न गर्ने, अर्थात् कुरा प्रस्ट पार्न फेरि सोध्ने
- घ.सही सूचना लिएर मात्र निर्णय गर्ने
सही सूचना पाए मात्र राम्रो समाधान गर्न सजिलो हुन्छ। त्यसैले विवाद समाधानमा सञ्चार सिप, अर्थात् राम्रोसँग बोल्ने र सुन्ने सिप महत्त्वपूर्ण हुन्छ। दोहोरो कुराकानीले एकअर्कालाई बुझ्न सघाउँछ। चित्त नबुझेका कुरा राख्दा अर्को पक्षले पनि आफ्नो कुरा प्रस्ट पार्ने मौका पाउँछ। यसरी दुवै पक्षले जित महसुस गर्ने अवस्था बन्छ।
समभाव
सबैलाई एउटै नजरले हेर्ने, कसैको पक्ष नलिने भावनालाई समभाव भनिन्छ।
साथीहरूबिच खेल्दा कहिलेकाहीँ झगडा हुन्छ। त्यस बेला हामी कसैको पक्ष र कसैको विपक्षमा उभिन्छौँ। यो ठिक होइन। पक्ष विपक्षमा नलागी वास्तविक कुरा बुझेर मात्र शिक्षकलाई बताउनुपर्छ। यसो गरे गल्ती गर्नेले आफ्नो गल्ती महसुस गर्छ र गल्ती नगर्नेले दण्ड पाउँदैन। यसरी मेलमिलाप कायम हुन्छ। साथीहरूबिचको विवादमा हामीले पनि समभाव राखेर समस्या समाधान गर्ने प्रयास गर्नुपर्छ।
दुई साथी चित्रकलाको रङ कसको हो भन्नेमा झगडा गर्दै छन्। एउटा तपाईँको मिल्ने साथी हो। समभाव राख्ने मध्यस्थकर्ताले के गर्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
क्रियाकलाप
अभ्यास
विवादको समाधान भनेको के हो?
उत्तर
विवादको समाधान कसरी गर्न सकिन्छ?
उत्तर
तपाईँले विवाद समाधानमा कुनै भूमिका खेलेको भए उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर
विवाद समाधानमा सञ्चारको के भूमिका हुन्छ, लेख्नुहोस्।
उत्तर
समभाव भनेको के हो, विवाद व्यवस्थापनमा समभावको महत्त्व लेख्नुहोस्।
उत्तर
यस विषयक्षेत्रको क्विज खेल्नुहोस्: समाज र संस्कृति (कक्षा ६–१०) →
पुस्तकका सबै प्रश्नको अभ्यास गर्नुहोस्; नमिलेका प्रश्न छुट्टै देखिन्छन् →
यो पाठ्यपुस्तकको सहायक सामग्री हो, पाठ्यपुस्तकको सट्टा होइन। विद्यालयमा पढाइने पुस्तक नै पढ्नुहोस् र कुनै कुरा फरक परे शिक्षकको कुरा मान्नुहोस्। गल्ती भेटे हामीलाई भन्नुहोस्।