परीक्षा अभ्यास

निश्चित नियममा बसेर गरिने व्यवहारलाई अनुशासन भनिन्छ। विद्यार्थीले विद्यालयका नियम मानेर पढ्नु र घर तथा समाजमा नियमभित्र रहेर आफ्नो काम र कर्तव्य पूरा गर्नु अनुशासन हो।

• क.यसले कामप्रति सम्मान बढाउँछ।
• ख.आफूभन्दा ठुलाप्रति आदरभाव जगाउँछ।
• ग.अरूसँग आपसी विश्वास बढाउँछ।
• घ.नराम्रा बानी (जस्तै: झुटो बोल्ने, धूमपान, मद्यपान) बाट जोगाउँछ।
• ङ.परिवार र समाजमा शान्ति कायम राख्न सघाउँछ।
• च.सभ्य नागरिक बनाउँछ र सबैले मन पराउने मानिस बनाउँछ।

• क.आफूभन्दा ठुला मान्यजन, आमाबुबा र गुरुलाई सम्मान गर्नु
• ख.ठुलाले भनेको असल कुरा मान्नु
• ग.अरूको इज्जत गर्नु
• घ.असल व्यवहार गर्नु
• ङ.समाजले बनाएका नियम पालना गर्नु

• क.शिक्षकले पढाएको कुरा राम्रोसँग सुनिन्छ र बुझिन्छ।
• ख.पढाइ राम्रो हुन्छ र परीक्षामा राम्रो नतिजा आउँछ।
• ग.शिक्षक र साथीहरूले विश्वास गर्छन् र मन पराउँछन्।
• घ.साथीहरूको पढाइमा बाधा पुग्दैन।
• ङ.समयको सदुपयोग गर्ने बानी बस्छ।

नमुना चिठी:

भक्तपुर
२०८३ कात्तिक ५
प्रिय साथी सुजन,
नमस्ते! तिमीलाई सन्चै छ होला। म पनि सन्चै छु।
गएको हप्ता हाम्रो टोलको चौतारो भत्केको थियो। टोलका सबै घरबाट एक एक जना आएर एकै दिनमा मर्मत गर्‍यौँ। म पनि ढुङ्गा ओसार्न लागेँ। एक्लैले गर्न हप्तौँ लाग्ने काम सबै मिल्दा एकै दिनमा सकियो।
यसबाट मैले सहयोग र सहकार्यका धेरै फाइदा सिकेँ। काम छिटो र सजिलै सकिन्छ। खर्च पनि कम लाग्छ। एकअर्काको सिप सिक्न पाइन्छ। आपसी सम्बन्ध र विश्वास बढ्छ। आज हामीले अरूलाई सघायौँ भने भोलि हामीलाई चाहिँदा अरूले सघाउँछन्।
तिमीले पनि आफ्नो ठाउँमा यस्तै काममा भाग लिएर हेर है। उत्तरको आशामा छु।
तिम्रो साथी
अनिशा

• क.बिहान समयमै उठ्छु र आफ्नो ओछ्यान मिलाउँछु।
• ख.समयमै विद्यालय पुग्छु र गृहकार्य आफैँ सक्छु।
• ग.आमाबुबा, शिक्षक र ठुलालाई अभिवादन र सम्मान गर्छु।
• घ.सधैँ साँचो बोल्छु र गल्ती भए माफी माग्छु।
• ङ.घरमा बनेका स्वस्थकर खानेकुरा खान्छु।
• च.मोबाइल र टेलिभिजन तोकेको समयमा मात्र हेर्छु।
• छ.फोहोर तोकिएको ठाउँमा फाल्छु र पालो पर्खेर लाइनमा बस्छु।

समाजमा व्यक्ति वा समूहले एकअर्कासँग गर्ने व्यवहारलाई सामाजिक व्यवहार भनिन्छ। भेटघाट, घुलमिल, अनुभव साटासाट, चाडपर्व मिलेर मनाउनु र सामूहिक काम गर्नु सामाजिक व्यवहार हुन्। यसले मानिसबिच मेलमिलाप र सम्बन्ध बढाउँछ।

• क.भेटघाट र अभिवादन गर्नु
• ख.घुलमिल हुनु
• ग.अनुभव साटासाट गर्नु
• घ.चाडपर्व, मेलापात र संस्कारमा सहभागी हुनु
• ङ.बिरामी र दुःखमा परेकालाई भेट्न जानु र सघाउनु
• च.चौतारो, बाटो, अस्पताल बनाउने जस्ता सामूहिक काममा भाग लिनु
• छ.समुदायको सम्पत्तिको सुरक्षा गर्नु

• क.नबुझेको कुरा साथीबाट सिक्न पाइन्छ।
• ख.फरक फरक विचार र अनुभव थाहा हुन्छन्।
• ग.मित्रता र आपसी विश्वास बढ्छ।
• घ.समूहमा मिलेर काम गर्ने सिप बढ्छ।
• ङ.फरक जाति, भाषा र धर्मका साथीको संस्कृति बुझिन्छ र सम्मान गर्ने बानी बस्छ।
• च.बोल्ने र आफ्नो कुरा राख्ने आत्मविश्वास बढ्छ।

संलग्नता भनेको कुनै काममा आफू पनि भाग लिनु हो। समुदायका सबै मानिस चाडपर्व, मेलापात र सामूहिक काममा संलग्न हुँदा एकअर्कासँग भेटघाट र घुलमिल बढ्छ। एकले अर्कालाई सहयोग गर्दा विश्वास र मेलमिलाप बढ्छ। चौतारो वा अस्पताल जस्ता ठुला काम पनि सबैको सहयोगले सजिलै पूरा हुन्छन्। दुःख पर्दा सहयोग पाइने भएकाले मानिस एक्लो महसुस गर्दैनन्। यसरी आपसी सहयोग र संलग्नताले सामाजिक व्यवहारलाई बलियो बनाउँछ र सामाजिक सम्बन्ध दरिलो बनाउँछ।

कुनै निश्चित दिन वा तिथिमा पूजाआजा, भोजभतेर, जात्रा, उत्सव र खेलका माध्यमबाट हाँसीखुसी र रमाइलो गर्ने दिनलाई चाडपर्व भनिन्छ। चाडपर्व गतेअनुसार वा तिथिअनुसार मनाइन्छन्, जस्तै: माघी, दसैँ, छठ, ल्होसार, इद, क्रिसमस।

यो उत्तर समुदायअनुसार फरक हुन्छ। उदाहरणका लागि भक्तपुरको एउटा समुदायमा: नयाँ वर्ष (बिस्का: जात्रा), दसैँ, तिहार, गाईजात्रा, इन्द्रजात्रा, माघेसङ्क्रान्ति, बुद्ध जयन्ती, तिज। आफ्नो समुदायमा मनाइने कम्तीमा पाँचओटा चाडको नाम लेख्नुपर्छ।

नमुना उत्तर (तिहार):

• क.मनाउने समय: कात्तिक कृष्ण त्रयोदशीदेखि शुक्ल द्वितीयासम्म पाँच दिन।
• ख.पहिलो दिन: कागलाई खाना दिइन्छ।
• ग.दोस्रो दिन: कुकुरलाई माला लगाएर पूजा गरिन्छ।
• घ.तेस्रो दिन: बिहान गाई र बेलुका लक्ष्मीको पूजा गरिन्छ। घर सफा गरेर बत्ती बालिन्छ। भैलो खेलिन्छ।
• ङ.चौथो दिन: गोरु वा गोवर्धन पूजा गरिन्छ। देउसी खेलिन्छ।
• च.पाँचौँ दिन: भाइटीकामा दिदीबहिनीले दाजुभाइलाई सप्तरङ्गी टीका, मखमलीको माला र सिसाकलम लगाइदिन्छन्।
• छ.खानेकुरा: सेलरोटी, फलफूल, मिठाई र मसलादार खाना।

धार्मिक महत्त्व

• क.देवीदेवता, प्रकृति र पितृको पूजा तथा प्रार्थना गरिन्छ।
• ख.धार्मिक परम्परा र विश्वास जोगिन्छन्।
• ग.दान, व्रत र असल कामबाट मन शुद्ध र शान्त हुन्छ।

सामाजिक महत्त्व

• क.परिवार, आफन्त र इष्टमित्र भेला हुन्छन् र सम्बन्ध बलियो हुन्छ।
• ख.सामाजिक एकता, सद्भाव र भाइचारा बढ्छ।
• ग.फरक धर्म मान्नेहरू सँगै मनाउँदा सहिष्णुता बढ्छ।
• घ.आपसी रिसराग र झगडा मेटिन्छन्।
• ङ.संस्कृति, नाच, गीत र परिकार एक पुस्ताबाट अर्को पुस्तामा सर्छन्।

नमुना उत्तर: गत वर्ष मेरो साथी जफिरले मलाई इदुल फित्रमा आफ्नो घर बोलाएको थियो। उसको परिवारले मलाई सेवई र बिरयानी खुवायो। महिनाभर रोजा बसेपछि उनीहरू कति खुसी थिए, मैले देखेँ। मैले पनि उसलाई दसैँमा टीका लगाउन बोलाएँ। यसरी एकअर्काको चाडमा जाँदा नयाँ परिकार, चलन र विश्वासबारे थाहा भयो। हाम्रो मित्रता झन् बलियो भयो। धर्म फरक भए पनि खुसी, परिवार र सहयोगको भावना सबैमा उस्तै रहेछ भन्ने मैले बुझेँ।

देशलाई संसारमा चिनाउने र देशवासीलाई आफ्नो देशप्रति गर्व गराउने कुरालाई राष्ट्रिय गौरव भनिन्छ। सगरमाथासहितका अग्ला हिमाल, सामाजिक सांस्कृतिक विविधता, प्राकृतिक सौन्दर्य, ऐतिहासिक सम्पदा, गौतम बुद्ध जस्ता ऐतिहासिक व्यक्तित्व, शान्ति र सहिष्णुता तथा विश्व सम्पदा सूचीका सम्पदा नेपालका राष्ट्रिय गौरव हुन्।

आफ्नो धर्म मान्दै अरूको फरक धर्म, विश्वास र चलनलाई पनि सम्मान गर्नु धार्मिक सहिष्णुता हो। एउटा धर्मले अर्को धर्मलाई हेला नगर्नु र धर्मका नाममा झगडा नगर्नु यसका उदाहरण हुन्।

महत्त्व:

• क.समाजमा शान्ति र एकता कायम रहन्छ।
• ख.फरक धर्मका मानिस मिलेर बस्छन् र चाडपर्व सँगै मनाउँछन्।
• ग.धर्मका नाममा झगडा र द्वन्द्व हुँदैन।
• घ.सबै धर्मका सम्पदा र परम्परा जोगिन्छन्।
• ङ.नेपाल संसारमा शान्तिप्रिय देशका रूपमा चिनिन्छ र पर्यटक आकर्षित हुन्छन्।

प्राकृतिक सम्पदा

• क.सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्ज
• ख.चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज

सांस्कृतिक सम्पदा

• ग.लुम्बिनी
• घ.काठमाडौँ उपत्यकाका सात स्थल: हनुमानढोका दरबार क्षेत्र, पाटन दरबार क्षेत्र, भक्तपुर दरबार क्षेत्र, पशुपतिनाथ क्षेत्र, स्वयम्भूनाथ, बौद्धनाथ र चाँगुनारायण

जम्मा चार सम्पदा र दश सम्पदास्थल।

मुक्तिनाथ मुस्ताङ जिल्लाको बाह्रगाउँ मुक्तिक्षेत्र गाउँपालिकामा पर्छ।

मुक्तिक्षेत्र हिन्दु र बौद्ध दुवैका लागि पवित्र तीर्थस्थल हो। हिन्दुहरू मुक्तिनाथलाई विष्णुको रूप मानेर पुज्छन्। बौद्धमार्गीहरू यसलाई लोकेश्वरका रूपमा पुज्छन् र ज्वाला बल्ने ठाउँमा गुम्बा बनाएका छन्। दुवै धर्मका मानिस एउटै ठाउँमा मिलेर आआफ्नो तरिकाले पूजा गर्छन्, कसैले कसैलाई हेला गर्दैनन्। त्यसैले मुक्तिनाथलाई धार्मिक सहिष्णुताको उदाहरण मानिन्छ।

यो उत्तर ठाउँअनुसार फरक हुन्छ। उदाहरणका लागि भक्तपुरमा: न्यातपोल मन्दिर, दत्तात्रेय मन्दिर, भैरवनाथ मन्दिर, पचपन्न झ्याले दरबार, चाँगुनारायण मन्दिर, सूर्यविनायक मन्दिर। आफ्नो ठाउँका मन्दिर, गुम्बा, मस्जिद, चर्च, दरबार वा पोखरीका नाम लेख्नुपर्छ।

• क.धार्मिक स्थल: पशुपतिनाथ, स्वयम्भू, बौद्धनाथ, जामे मस्जिद, जानकी मन्दिर, मायादेवी मन्दिर, मुक्तिनाथ, पाथीभरा, हलेसी महादेव, स्वर्गद्वारी, मनकामना, गढीमाई
• ख.दरबार र गढी: हनुमानढोका, पाटन र भक्तपुर दरबार क्षेत्र, नुवाकोटको साततले दरबार, सिन्धुलीगढी
• ग.चाडपर्व र जात्रा: दसैँ, तिहार, छठ, ल्होसार, चासोक ताङनाम, माघी, इद, क्रिसमस, इन्द्रजात्रा
• घ.नाचगान: मारुनी, साकेला, डेउडा, सोरठी, झिझिया, च्याब्रुङ

• क.मन्दिरको संरक्षण र व्यवस्थापनका लागि मुक्तिनाथ विकास समिति बनाइएको छ।
• ख.मन्दिरको जीर्णोद्धार गरिएको छ।
• ग.मन्दिर जोगाउन वरिपरि व्यवस्थित बार लगाइएको छ।
• घ.मन्दिरक्षेत्रमा फोहोर व्यवस्थापनमा जोड दिइएको छ।

बालबालिकाको हकहितका लागि बालबालिका आफैँले खोलेको संस्थालाई बालक्लब भनिन्छ। यो बालबालिकाको सङ्गठन हो। बालक्लब समुदायमा आधारित, विद्यालयमा आधारित, विषयगत तथा विशेष र बाल समूह सञ्जाल गरी चार किसिमका हुन्छन्।

• क.नेपाली र स्थानीय भाषामा बालक्लब गठनको सूचना तयार पारिन्छ।
• ख.विद्यालय, वडा कार्यालय, स्वास्थ्य केन्द्र जस्ता ठाउँमा सूचना टाँसिन्छ।
• ग.कम्तीमा २५ जना बालबालिका, सबैले सजिलै पुग्ने ठाउँमा भेला हुन्छन्।
• घ.फरक उमेर, जाति र लिङ्गका बालबालिकालाई सहभागी गराइन्छ।
• ङ.बालक्लबको उद्देश्यबारे जानकारी दिइन्छ।
• च.सहमतिका आधारमा अध्यक्ष र समितिका सदस्य छानिन्छन्।
• छ.बालक्लबलाई स्थानीय तहमा दर्ता गरिन्छ।

• क.बाल संरक्षण: गाउँघरमा बालबालिकालाई हिंसा, दुर्व्यवहार र शोषणबाट जोगाउन सघाउने।
• ख.बाल अधिकार: बाल अधिकारबारे कार्यक्रम चलाउने र सबै बालबालिका विद्यालय जाऊन् भनेर सचेतना फैलाउने।
• ग.सचेतना: लागुपदार्थ, धूमपान, मद्यपान र बालविवाहविरुद्ध परिवार र समुदायमा सचेतना जगाउने।
• घ.सहभागिता: घर, विद्यालय र स्थानीय तहका निर्णयमा बालबालिकाको आवाज पुर्‍याउने।
• ङ.कर्तव्य: सरसफाइ, वृक्षरोपण र सम्पदा संरक्षण जस्ता काममा भाग लिएर आफ्ना कर्तव्य पनि पूरा गर्ने।

स्काउटको स्थापना रोबर्ट बेडेन पावेलले सन् १९०७ मा बेलायतमा गरेका हुन्।

• क.चरित्र निर्माण र अनुशासनको विकास गर्छ।
• ख.समाज सेवामा योगदान दिन्छ।
• ग.मेला, जात्रा र विपत्का बेला भिडभाड र ट्राफिक व्यवस्थापनमा सघाउँछ।
• घ.प्राथमिक उपचार, खुला ठाउँमा बस्ने जस्ता जीवनोपयोगी सिप सिकाउँछ।
• ङ.आत्मविश्वास र नेतृत्व क्षमता बढाउँछ।
• च.देश र समाजप्रति उत्तरदायी नागरिक तयार पार्छ।

स्काउटमा सदस्यहरू नियम र प्रतिज्ञाअनुसार चल्छन्। हरेक दिन एउटा असल काम गर्ने बानी बसाल्छन्। प्याट्रोलमा मिलेर काम गर्दा जिम्मेवारी बाँडेर पूरा गर्न सिक्छन्। समयमा भेला हुने, पोसाक मिलाउने र अगुवाको निर्देशन मान्ने बानीले अनुशासन बढ्छ। शिविरमा आफ्नो काम आफैँ गर्दा आत्मनिर्भरता र आत्मविश्वास बढ्छ। मेला र विपत्मा सेवा गर्दा अरूलाई सघाउने भावना जाग्छ। ब्याजका लागि नयाँ सिप सिक्दा मिहिनेत गर्ने बानी बस्छ। यसरी स्काउटले चरित्र विकास र अनुशासित हुन मदत गर्छ।

देशलाई शिक्षा, समाजसेवा, कला, साहित्य, विज्ञान, राजनीति जस्ता क्षेत्रमा महत्त्वपूर्ण योगदान दिने व्यक्तिलाई राष्ट्रिय व्यक्तित्व भनिन्छ। उनीहरूको योगदानबाट देश र समाजलाई फाइदा पुगेको हुन्छ र अरूलाई प्रेरणा मिल्छ, जस्तै: जयपृथ्वीबहादुर सिंह, खगेन्द्रबहादुर बस्नेत।

जयपृथ्वीबहादुर सिंहको जन्म वि.सं. १९३४ भदौ ७ गते बझाङ जिल्लाको चैनपुरमा भएको थियो।

• क.राणा शासनमा आम मानिसलाई पढ्न नदिइने बेलामा पनि उनले शिक्षा फैलाउने काम गरे।
• ख.उनले अक्षराङ्क शिक्षा, बालबोध, ज्ञानमाला, शिक्षा दर्पण र प्राकृत व्याकरण जस्ता पुस्तक प्रकाशित गरे।
• ग.काठमाडौँको नक्सालमा सत्यवादी पाठशाला खोले र पछि बझाङमा सारे।
• घ.त्यो पाठशालामा दलित समुदायका बालबालिकालाई पनि पढ्ने व्यवस्था गरे।

त्यसैले उनलाई शैक्षिक अभियन्ताका रूपमा चिनिन्छ।

जयपृथ्वीबहादुर सिंह बझाङका राजा र राणा शासकका नातेदार थिए, तर उनले आफ्नो जीवन शिक्षा र समाजसेवामा लगाए। उनले बालबालिकाका लागि अक्षराङ्क शिक्षा, बालबोध, ज्ञानमाला, शिक्षा दर्पण र प्राकृत व्याकरण जस्ता पुस्तक प्रकाशित गरे; अक्षराङ्क शिक्षालाई नेपालको पहिलो पाठ्यपुस्तक मानिन्छ। गोरखापत्रको सुरुका वर्षमा यसको सम्पादन र व्यवस्थापनको जिम्मा सम्हालेर पत्रकारितामा पनि योगदान दिए। वि.सं. १९६३ मा नक्सालमा सत्यवादी पाठशाला खोले र पछि बझाङमा सारे, जहाँ दलित समुदायका बालबालिकाले पनि पढ्न पाए। पछि उनले मानवतावादको प्रचार गरे। उनको योगदानको सम्मानमा नेपाल सरकारले उनलाई राष्ट्रिय विभूति घोषणा गरेको छ।

• क.वि.सं. २०२५ मा नेपाल अपाङ्ग सङ्घ स्थापना गरे र यसका अध्यक्ष भएर काम गरे।
• ख.वि.सं. २०२६ मा अपाङ्गता भएका पुरुषका लागि र वि.सं. २०३१ देखि महिलाका लागि पनि बस्ने व्यवस्था सुरु गराए।
• ग.अपाङ्गता भएका व्यक्तिलाई पढाइ र सिप सिकाएर आत्मनिर्भर बनाउने काम सुरु गरे।
• घ.आफैँ कम्मरमुनि चल्न नसक्दा पनि पढाइ र अध्यापन नछोडेर अरूलाई हार नमान्ने प्रेरणा दिए।

• क.अपाङ्गता भएका महिला र पुरुषलाई बस्ने ठाउँ (आवासीय व्यवस्था) दिन्छ।
• ख.पढाइ र सिप सिकाउने तालिम दिन्छ।
• ग.पुनःस्थापना अर्थात् फेरि सामान्य जीवनमा फर्कन सहयोग गर्छ।
• घ.आत्मनिर्भर बन्न सहयोग गर्छ।

• क.शिक्षा सबैका लागि हो; कसैलाई पनि जात, धन वा अवस्थाका कारण पढ्नबाट वञ्चित गर्नु हुँदैन।
• ख.आफूसँग भएको धन, पद र सिप समाजको भलाइमा लगाउनुपर्छ।
• ग.शारीरिक कठिनाइ आए पनि हार मान्नु हुँदैन; मिहिनेत गरे ठुलो काम गर्न सकिन्छ।
• घ.अरूलाई आत्मनिर्भर बनाउने काम नै सबैभन्दा ठुलो सेवा हो।
• ङ.कठिन समयमा पनि सत्य र न्यायका लागि साहस गर्नुपर्छ।