परीक्षा अभ्यास

कुनै राज्यमा बसोबास गर्ने र राज्यबाट निश्चित अधिकार पाएको व्यक्तिलाई नागरिक भनिन्छ। राज्यले नागरिकलाई आफ्नो भनेर पहिचान दिन्छ। नागरिकले मतदान गर्ने जस्ता विशेष अधिकार पाउँछ र राज्यप्रति दायित्व तथा कर्तव्य पनि पूरा गर्छ। देशमा बस्ने विदेशी त्यस देशका नागरिक हुँदैनन्। नेपाली नागरिकको प्रमाण नागरिकताको प्रमाणपत्र हो।

• क.इमानदार र राम्रो आचरण भएको
• ख.देशप्रति माया र गर्व भएको
• ग.कानुन र नियम पालना गर्ने
• घ.कर तिर्ने र सार्वजनिक सम्पत्तिको रक्षा गर्ने
• ङ.मतदान गर्ने र देश कसरी चल्छ भन्नेमा चासो राख्ने
• च.अरूको फरक विचार पनि धैर्यसाथ सुन्ने
• छ.समाजका काममा सहयोग गर्ने

व्यक्ति वा समूहको सबै किसिमको विकासका लागि राज्यले दिएको विशेष सुविधालाई अधिकार भनिन्छ। समाजले यसलाई स्वीकार गर्छ र राज्यले कानुनबाट लागु गर्छ। उदाहरणका लागि आधारभूत तहसम्म निःशुल्क पढ्न पाउनु शिक्षाको अधिकार हो। १८ वर्ष पूरा भएपछि मतदान गर्न पाउनु राजनीतिक अधिकार हो। सम्पत्ति राख्न र रोजगारी गर्न पाउनु आर्थिक अधिकार हो।

• क.अधिकारले व्यक्तिको क्षमता विकास गर्छ। पढ्ने, बोल्ने र सिक्ने अधिकारबाट व्यक्तित्व बन्छ।
• ख.पेसा व्यवसाय गर्न र समाजमा अघि बढ्न अधिकार चाहिन्छ। यसले सबैलाई बराबर अवसर दिन्छ।

नेपालको संविधानको भाग ३ मा धारा १६ देखि ४६ सम्म ३१ ओटा मौलिक हकको व्यवस्था छ। यसमा सम्मानपूर्वक बाँच्ने, समानता, शिक्षा, बालबालिका, स्वच्छ वातावरण, छुवाछुतविरुद्ध जस्ता हक छन्। सबै नागरिकले यी हक बराबर उपयोग गर्न पाउँछन् र राज्यले कुनै भेदभाव गर्दैन। कसैको हक हनन भएमा अदालतमा उजुरी गर्न सकिन्छ र अदालतले कानुनबमोजिम हक दिलाउँछ।

आफ्नो अधिकार प्रयोग गर्दा अरूको अधिकारमा बाधा पुग्यो भने अधिकारको दुरुपयोग भएको मानिन्छ। उदाहरणका लागि सार्वजनिक धारा, चौर वा बाटो आफूले मात्र ओगटेर अरूलाई प्रयोग गर्न नदिनु, वा राति ठुलो आवाजमा गीत बजाएर छिमेकीलाई दुःख दिनु अधिकारको दुरुपयोग हो।

अधिकार र कर्तव्य सँगसँगै हुन्छन्। अरूले कर्तव्य पूरा गरे मात्र हाम्रो अधिकार सुरक्षित हुन्छ।

कसैले कर नलगाए पनि र कानुनले नतोके पनि ठिक र असल भनेर मनैदेखि गरिने कर्तव्यलाई नैतिक कर्तव्य भनिन्छ। ठुलालाई आदर गर्नु, सानालाई माया गर्नु, सबैसँग नम्र भएर बोल्नु र दुःखमा परेकालाई सहयोग गर्नु नैतिक कर्तव्यका उदाहरण हुन्।

• क.घरका ठुलालाई आदर गर्छु र उहाँहरूको सल्लाह मान्छु।
• ख.भाइबहिनीलाई पढ्न सिकाउँछु र घरको काममा सघाउँछु।
• ग.नियमित विद्यालय जान्छु, गृहकार्य गर्छु र विद्यालयका नियम मान्छु।
• घ.टोलको सरसफाइ कार्यक्रममा भाग लिन्छु र सार्वजनिक ठाउँमा फोहोर फाल्दिनँ।

जनताको चाहनाअनुसार चल्ने शासनलाई लोकतन्त्र भनिन्छ। यसमा जनताले निर्वाचनबाट आफ्ना प्रतिनिधि छान्छन् र तिनै प्रतिनिधिमध्येबाट सरकार बन्छ। जनताबाट बनेको सरकार जनताप्रति जिम्मेवार हुन्छ। लोकतन्त्रमा नागरिकले मौलिक हक उपयोग गर्न पाउँछन् र स्वतन्त्र भएर विचार राख्न पाउँछन्।

• क.जनताले निर्वाचनबाट प्रतिनिधि छान्छन् र तिनैबाट सरकार बन्छ।
• ख.सरकार जनताप्रति जिम्मेवार हुन्छ र शासनमा नागरिकको सहभागिता हुन्छ।
• ग.नागरिकले मौलिक हक उपयोग गर्छन् र कर्तव्य पूरा गर्छन्।
• घ.सबै जाति, धर्म, भाषा र संस्कृतिको संरक्षण हुन्छ।
• ङ.महिला र पुरुषबिच भेदभाव हुँदैन।
• च.सबैले कानुनबमोजिम काम गर्न र स्वतन्त्र भएर विचार राख्न पाउँछन्।
• छ.बहुमतको निर्णय मानिन्छ र अल्पमतको पनि सम्मान गरिन्छ।

• क.केही विद्यार्थीले मात्र बोल्छन्, अरूको कुरा सुनिँदैन।
• ख.कप्तान र जिम्मेवारी एक दुई जनाले मात्र ओगट्छन्; अरूले अवसर पाउँदैनन्।
• ग.साथीहरूबिच झगडा, गुटबन्दी र मनमुटाव बढ्छ।
• घ.कमजोर र नयाँ साथीमाथि भेदभाव हुन्छ।
• ङ.समूहकार्य राम्रोसँग हुँदैन र सबैको पढाइमा असर पर्छ।
• च.विद्यार्थीमा आत्मविश्वास र नेतृत्वको सिप विकास हुँदैन।

बालबालिकाको सबै किसिमको विकासका लागि राज्यबाट विशेष संरक्षण र सुविधा पाउने हकलाई बालअधिकार भनिन्छ। नेपालमा १८ वर्ष नपुगेका सबै बालबालिका हुन्। बाँच्न पाउने, संरक्षण, सहभागिता, खेलकुद र संस्कृति तथा शिक्षाको अधिकार बालअधिकार हुन्। नेपालको संविधानको धारा ३९ मा बालबालिकाको हक मौलिक हकका रूपमा छ।

• क.बाँच्न पाउने अधिकार (जन्मदर्तासहित)
• ख.संरक्षणको अधिकार
• ग.सहभागिताको अधिकार
• घ.खेलकुद, मनोरञ्जन र सांस्कृतिक अधिकार
• ङ.शिक्षाको अधिकार

• क.पढ्ने अधिकार पाएकाले नियमित विद्यालय जानुपर्छ र मन लगाएर पढ्नुपर्छ।
• ख.खेल्ने अधिकार पाएकाले खेलका सामान जोगाउनुपर्छ र साथीलाई पनि पालो दिनुपर्छ।
• ग.विचार राख्ने अधिकार पाएकाले अरूको कुरा पनि ध्यान दिएर सुन्नुपर्छ।
• घ.आमाबुबा, शिक्षक र ठुलाको सल्लाह मान्नुपर्छ र सबैलाई आदर गर्नुपर्छ।
• ङ.विद्यालयका नियम मान्नुपर्छ र अनुशासित हुनुपर्छ।
• च.घरको काममा सक्दो सघाउनुपर्छ।

यो उत्तर हरेक विद्यार्थीको फरक हुन्छ। उदाहरणका लागि:

• क.विद्यालयको बालक्लबको सदस्य भएर बालविवाह र सरसफाइबारे चेतना फैलाउने कार्यक्रममा भाग लिएँ।
• ख.कक्षा कप्तान छान्ने चुनावमा मत दिएँ।
• ग.घरमा मेरो पढाइ र विद्यालयबारे निर्णय गर्दा आमाबुबालाई मेरो विचार भनेँ।
• घ.विद्यालयको भेलामा खेल मैदान सफा राख्ने सुझाव दिएँ।

समाजलाई व्यवस्थित बनाउन परम्परादेखि सबैले मान्दै र गर्दै आएका व्यवहार र चलनलाई सामाजिक नियम भनिन्छ। समाजका सबैले यिनलाई स्वीकार गरेका हुन्छन्। यिनलाई सामाजिक मूल्यमान्यता पनि भनिन्छ। ठुलालाई आदर गर्नु, पर्म लगाउनु र श्रमदान गर्नु सामाजिक नियमका उदाहरण हुन्।

• क.समाजलाई व्यवस्थित बनाउँछ र सामाजिक शिष्टता कायम राख्छ।
• ख.सभ्य र असल समाज निर्माण गर्छ।
• ग.मिलेर सेवा गर्ने भावना र सहयोग बढाउँछ।
• घ.अधिकार र कर्तव्यको पालना गराउँछ।
• ङ.संस्कृति, परम्परा र रीतिरिवाजको संरक्षण गर्छ।
• च.सामाजिक र धार्मिक सहिष्णुता बढाउँछ।
• छ.सार्वजनिक सम्पत्तिको संरक्षण र सदुपयोग गराउँछ।

अचानक हुने घटना र खतराबाट आफूलाई जोगाउन व्यक्तिले देखाउने सचेत व्यवहार र सजगतालाई व्यक्तिगत सुरक्षा भनिन्छ। अपरिचितले दिएको खानेकुरा नखानु, बाहिर जाँदा परिवारलाई बताउनु, सामाजिक सञ्जालमा होसियार हुनु र आपत्कालीन नम्बर याद गर्नु व्यक्तिगत सुरक्षाका उपाय हुन्।

• क.घरका सबै बाहिर जाँदा झ्याल, ढोका र गेट राम्रोसँग बन्द गर्ने
• ख.कुनै सदस्य बाहिर जाँदा कहाँ जाने हो, परिवारलाई बताउने
• ग.घरबाट टाढा गएको कुरा सामाजिक सञ्जालमा नराख्ने
• घ.एम्बुलेन्स, दमकल र प्रहरीका नम्बर घरमा टाँसेर राख्ने
• ङ.गोप्य र संवेदनशील कुरा फोनबाट नगर्ने
• च.सरकारले बनाएका सुरक्षासम्बन्धी नियम पालना गर्ने

यो उत्तर हरेक विद्यार्थीको फरक हुन्छ। उदाहरणका लागि: म विद्यालयबाट सिधै घर फर्कन्छु र कतै जानुपरे आमालाई भन्छु। अपरिचितले दिएको चकलेट वा खानेकुरा खाँदिनँ। सडकमा फुटपाथबाट हिँड्छु र जेब्रा क्रसिङबाट मात्र बाटो काट्छु। मोबाइलमा अपरिचित मानिसको सन्देशको जवाफ दिन्नँ। प्रहरी १०० र एम्बुलेन्स १०२ नम्बर याद गरेको छु।

सडक प्रयोग गर्दा वा यात्रा गर्दा अपनाउनुपर्ने सावधानीसम्बन्धी नियमलाई ट्राफिक नियम भनिन्छ। यो सडक सुरक्षाको नियम हो। ट्राफिक सङ्केत, ट्राफिक बत्ती, जेब्रा क्रसिङबाट बाटो काट्नु, हेलमेट र सिटबेल्ट लगाउनु ट्राफिक नियमका उदाहरण हुन्। यसको पालना गरे सडक दुर्घटनाबाट बच्न सकिन्छ।

• क.व्यक्तिगत सुरक्षा हुन्छ।
• ख.सबै किसिमका सवारीसाधन व्यवस्थित गर्न सजिलो हुन्छ।
• ग.नियम र कानुनको पालना हुन्छ।
• घ.सडक दुर्घटना कम हुन्छन्।
• ङ.मानिसको ज्यान र सम्पत्तिको क्षति कम हुन्छ।
• च.सडकमा जाम कम हुन्छ र समय बच्छ।

• क.जेब्रा क्रसिङ नभएको ठाउँबाट बाटो काट्दा पैदल यात्रीलाई गाडीले ठक्कर दिनु
• ख.रातो बत्तीमा नरोक्दा चोकमा गाडी एकअर्कामा ठोक्किनु
• ग.हेलमेट नलगाउँदा मोटरसाइकल दुर्घटनामा टाउकोमा चोट लाग्नु
• घ.गाडीको ढोकामा झुन्डिँदा खसेर घाइते हुनु
• ङ.तीव्र गति र रक्सी खाएर चलाउँदा गाडी बाटोबाट खस्नु
• च.गलत ठाउँमा पार्किङ गर्दा जाम हुनु र एम्बुलेन्स समयमा नपुग्नु