परीक्षा अभ्यास

मानिसका समूहबिच हुने अन्तरक्रिया, सम्बन्ध र व्यवहारलाई समाज भनिन्छ। समाजमा व्यक्ति, परिवार, जातजाति र सङ्घसंस्था हुन्छन्। समाजका मानिस एकअर्कासँग कुनै न कुनै सम्बन्धमा जोडिएका हुन्छन्। समाज संसारका सबै ठाउँमा पाइन्छ र समयसँगै बदलिँदै जान्छ।

एउटै भूभागमा बसोबास गर्ने, एकअर्कामा भर पर्ने र साझा पहिचान भएका मानिसको समूहलाई समुदाय भनिन्छ। समुदाय जात, पेसा, वर्ण वा व्यवसायका आधारमा बन्छ, जस्तै: गुरुङ समुदाय, नेवार समुदाय, किसान समुदाय। समुदायमा सामूहिकता र स्थानीयताको भावना हुन्छ।

• क.खाना, लुगा, घर, शिक्षा र स्वास्थ्यजस्ता आवश्यकता पूरा गर्न सजिलो हुन्छ।
• ख.दुःख, बिरामी र विपत्का बेला सहयोग पाइन्छ।
• ग.जङ्गली जनावर, चोरी र अरू खतराबाट सुरक्षा पाइन्छ।
• घ.भाषा, संस्कार, सिप र ज्ञान सिक्न पाइन्छ।
• ङ.चाडपर्व र उत्सव मिलेर मनाउँदा खुसी र अपनत्व बढ्छ।

• क.दुवैमा सामूहिकताको भावना हुन्छ।
• ख.दुवैमा सदस्यहरूबिच काम र जिम्मेवारी बाँडिएको हुन्छ।
• ग.दुवैमा सुरक्षा र एकता पाइन्छ।
• घ.दुवैमा आपसी सहकार्य र मेलमिलाप हुन्छ।

• क.सुरक्षा: जङ्गली जनावर र शत्रुबाट बच्न मानिस झुन्डमा बस्न थाले।
• ख.आवश्यकता परिपूर्ति: खाना, लुगा, घरजस्ता आवश्यकता एक्लै पूरा गर्न नसकिने भएकाले मानिस मिलेर बसे।
• ग.सामूहिक कार्य: बाटो, पुल बनाउँदा र चाडपर्व मनाउँदा मानिस मिलेर काम गर्छन्।
• घ.जिम्मेवारी: काम बाँडिएकाले फरक पेसाका मानिस एकअर्कामा भर परेर सँगै बस्छन्।
• ङ.सहयोग र सद्भाव: आपसी सहयोग र राम्रो भावना भएमा साझा उद्देश्य पूरा गर्न सजिलो हुन्छ।
• च.सामाजिक परम्परा र संस्कार: पहिलेदेखि चलिआएका रीतिरिवाज र संस्कारबाट मानिस एकअर्कासँग जोडिन्छन्।
• छ.रुचि: उस्तै रुचि भएका मानिस भेला भएर विचार र व्यवहार साटासाट गर्छन्।

पहिलेदेखि चलिआएका रीतिथिति र चालचलनलाई परम्परा भनिन्छ। चाडपर्व, जात्रा, संस्कार र पर्म जस्ता परम्परामा मानिस भेला हुन्छन् र मिलेर काम गर्छन्। यसरी उनीहरूबिच सम्बन्ध, एकता र अपनत्व बढ्छ। परम्पराबाट समाजका आवश्यकता पूरा गर्न पनि सघाउ पुग्छ, जस्तै: सिठी नखःमा पानीका स्रोत सफा गरिन्छ। परम्परा एक पुस्ताबाट अर्को पुस्तामा सर्दै जान्छन्। त्यसैले समाज टिकिरहन्छ।

• क.सहयोग र सद्भाव: साथीले नबुझेको कुरा सिकाइदिन्छौँ।
• ख.सामूहिक कार्य: समूहकार्य, कक्षा सफाइ र कार्यक्रम मिलेर गर्छौँ।
• ग.जिम्मेवारी: कक्षा कप्तान, सफाइ समूह जस्ता काम बाँडिएका हुन्छन्।
• घ.रुचि: खेलकुद, गीत वा चित्र मन पराउने साथीहरूको समूह बन्छ।
• ङ.परम्परा: बिहानको प्रार्थना, शिक्षक दिवस र अभिभावक दिवस जस्ता चलन मनाउँछौँ।

गाउँपालिकामा ५ देखि २१ ओटासम्म वडा हुन्छन्।

गाउँपालिकाका अध्यक्ष नै गाउँसभाका अध्यक्ष हुन्छन्।

गाउँसभामा यी सदस्य हुन्छन्:

• क.गाउँपालिकाका अध्यक्ष (१ जना)
• ख.गाउँपालिकाका उपाध्यक्ष (१ जना)
• ग.हरेक वडाबाट निर्वाचित वडाध्यक्ष (जति वडा, त्यति जना)
• घ.हरेक वडाबाट निर्वाचित चार चार जना वडा सदस्य (कम्तीमा दुई जना महिला, तीमध्ये एक जना दलित महिला)
• ङ.गाउँसभाले दलित वा अल्पसङ्ख्यक समुदायबाट निर्वाचित गरेका सदस्य (२ जना)

उदाहरणका लागि ६ वडा भएको गाउँपालिकाको गाउँसभामा १ + १ + ६ + २४ + २ = ३४ जना हुन्छन्।

गाउँ कार्यपालिकामा यी सदस्य हुन्छन्:

• क.गाउँपालिकाका अध्यक्ष (१ जना)
• ख.गाउँपालिकाका उपाध्यक्ष (१ जना)
• ग.हरेक वडाका वडाध्यक्ष (जति वडा, त्यति जना)
• घ.गाउँसभाले आफ्ना सदस्यमध्येबाट निर्वाचित गरेका महिला सदस्य (४ जना)
• ङ.गाउँसभाले दलित वा अल्पसङ्ख्यक समुदायबाट निर्वाचित गरेका सदस्य (२ जना)

६ वडा भएको गाउँपालिकाको कार्यपालिकामा १ + १ + ६ + ४ + २ = १४ जना हुन्छन्। कार्यपालिकाका प्रमुख गाउँपालिकाका अध्यक्ष हुन्।

• क.जन्म, मृत्यु, विवाहको दर्ता जस्ता स्थानीय सेवा दिने
• ख.सडक, खानेपानी, सिँचाइ जस्ता स्थानीय विकास आयोजना चलाउने
• ग.स्थानीय एफ.एम. रेडियोको व्यवस्था गर्ने
• घ.स्थानीय तथ्याङ्क र अभिलेख राख्ने
• ङ.स्थानीय कर उठाउने
• च.सहकारीको रेखदेख गर्ने
• छ.आधारभूत र माध्यमिक शिक्षा, आधारभूत स्वास्थ्य, सरसफाइ र सामाजिक सुरक्षाको काम गर्ने

जनसङ्ख्या, भौगोलिक अवस्था र सहरी विकासका पूर्वाधारका आधारमा सहरी क्षेत्रमा बनाइएको स्थानीय तहलाई नगरपालिका भनिन्छ। नगरपालिकामा ९ देखि ३५ ओटासम्म वडा हुन्छन्। यसमा नगरसभा, नगर कार्यपालिका र न्यायिक समिति हुन्छन्। यसका प्रमुख र उपप्रमुख जनताले प्रत्यक्ष निर्वाचनबाट चुन्छन्। नगरपालिका तीन किसिमका छन्: महानगरपालिका, उपमहानगरपालिका र नगरपालिका।

नेपालमा २७६ नगरपालिका, ११ उपमहानगरपालिका र ६ महानगरपालिका छन्।

• क.प्रत्यक्ष निर्वाचित नगरपालिकाका प्रमुख (१ जना)
• ख.प्रत्यक्ष निर्वाचित नगरपालिकाका उपप्रमुख (१ जना)
• ग.हरेक वडाका वडाध्यक्ष (वडाको सङ्ख्याअनुसार)
• घ.नगरसभाले आफ्ना सदस्यमध्येबाट निर्वाचित गरेका महिला सदस्य (५ जना)
• ङ.नगरसभाले दलित वा अल्पसङ्ख्यक समुदायबाट निर्वाचित गरेका सदस्य (३ जना)

नगर कार्यपालिकाका प्रमुख नगरपालिकाका प्रमुख हुन्।

• क.स्थानीय सडक बनाउने र मर्मत गर्ने
• ख.खानेपानी, साना जलविद्युत् र ऊर्जासम्बन्धी काम गर्ने
• ग.स्थानीय एफ.एम. रेडियोको व्यवस्था गर्ने
• घ.तथ्याङ्क सङ्कलन र अभिलेख व्यवस्थापन गर्ने
• ङ.सम्पत्ति कर, घरजग्गा रजिस्ट्रेसन शुल्क, सवारीसाधन कर जस्ता स्थानीय कर उठाउने
• च.मालपोत उठाउने
• छ.आधारभूत तथा माध्यमिक शिक्षा, आधारभूत स्वास्थ्य र सामाजिक सुरक्षाको काम गर्ने
• ज.कृषि र पशुपालनमा सहयोग र सल्लाह दिने

समानता

• क.दुवै नगरपालिकाका अङ्ग हुन्।
• ख.दुवैका प्रमुख नगरपालिकाका प्रमुख हुन्छन्।
• ग.दुवैमा प्रमुख, उपप्रमुख, वडाध्यक्ष र दलित वा अल्पसङ्ख्यक समुदायका ३ सदस्य हुन्छन्।
• घ.दुवैको काम नगरबासीको सेवा र नगरको विकास हो।

भिन्नता

यो उत्तर हरेक विद्यार्थीको फरक हुन्छ। गाउँपालिका भए अध्यक्ष र उपाध्यक्ष, नगरपालिका भए प्रमुख र उपप्रमुखको नाम लेख्नुपर्छ। नाम पालिकाको वेबसाइट, वडा कार्यालयको सूचना पाटी वा घरका ठुला मानिसबाट थाहा पाउन सकिन्छ। उत्तर यसरी लेख्न सकिन्छ: “म … नगरपालिकामा बस्छु। यसका प्रमुख … र उपप्रमुख … हुनुहुन्छ।” धेरैजसो पालिकामा उहाँहरू वि.सं. २०७९ को स्थानीय तह निर्वाचनबाट पाँच वर्षका लागि चुनिनुभएको हो।

मानिसको जीवनलाई सजिलो, सुरक्षित र राम्रो बनाउन गरिने कामलाई विकास कार्य भनिन्छ। सडक, पुल, खानेपानी, बिजुली, विद्यालय र स्वास्थ्य चौकी बनाउनु, वन र वातावरण जोगाउनु विकास कार्यका उदाहरण हुन्।

यो सूची हरेक ठाउँको फरक हुन्छ। आफ्नो टोल र वडामा हेरेर र ठुला मानिससँग सोधेर यस्तो सूची बनाउन सकिन्छ:

• क.टोलसम्म सडक कालोपत्रे वा ग्राभेल गरिएको
• ख.खानेपानीको धारा र ट्याङ्की बनाइएको
• ग.सामुदायिक विद्यालयमा नयाँ कक्षाकोठा थपिएको
• घ.स्वास्थ्य चौकी वा आधारभूत अस्पताल बनाइएको
• ङ.फोहोर उठाउने व्यवस्था मिलाइएको
• च.खोलामा तटबन्ध वा झोलुङ्गे पुल बनाइएको

विकासका काम अघि बढाउन चाहिने आधारभूत स्रोतसाधनलाई विकासका पूर्वाधार भनिन्छ। शिक्षा, स्वास्थ्य, सञ्चार, यातायात, खानेपानी र बिजुली विकासका मुख्य पूर्वाधार हुन्। यी नभई अरू विकासका काम गर्न गाह्रो हुन्छ।

• क.सडक नहुँदा हिँडेरै टाढा जानुपर्छ र सामान ल्याउन गाह्रो हुन्छ।
• ख.स्वास्थ्य संस्था नहुँदा बिरामीले समयमा उपचार पाउँदैनन्।
• ग.विद्यालय नहुँदा पढ्न टाढा जानुपर्छ, कतिपय बालबालिकाले पढाइ नै छोड्छन्।
• घ.खानेपानी नहुँदा पानी बोक्नमै धेरै समय जान्छ र पानीजन्य रोग लाग्छन्।
• ङ.बिजुली र सञ्चार नहुँदा उद्योग चल्दैनन् र देशविदेशको खबर थाहा हुँदैन।
• च.उत्पादन बेच्ने बजार र रोजगारी नहुँदा मानिस काम खोज्दै गाउँ छोड्न बाध्य हुन्छन्।

• क.उपलब्ध स्रोतसाधनको राम्रो उपयोग नहुनु
• ख.बाढी, पहिरो, भूकम्प जस्ता प्राकृतिक प्रकोपबाट बारम्बार क्षति पुग्नु
• ग.भौगोलिक जटिलताका कारण निर्माण गाह्रो र महँगो हुनु
• घ.जनचेतनाको अभाव
• ङ.जनसहभागिता कम हुनु
• च.दक्ष जनशक्तिको अभाव
• छ.प्रविधि र पुँजीको अभाव

• क.विकास निर्माणका काममा सहयोग पुग्छ।
• ख.स्थानीय स्रोतसाधनको उपयोग हुन्छ।
• ग.जनचेतना बढ्छ।
• घ.स्थानीय उत्पादनको बजार फैलिन्छ।
• ङ.रोजगारीका अवसर बढ्छन्।
• च.कृषिमा आधुनिक प्रविधिको प्रयोग हुन्छ।