परीक्षा अभ्यास

• क.सूर्यको वरिपरि आफ्नो कक्षमा घुम्ने ठुलो गोलो पिण्डलाई ग्रह भनिन्छ। पृथ्वीले पनि करिब ३६५ दिनमा सूर्यको एक फन्को लगाउँछ।
• ख.पृथ्वी अरू ग्रहजस्तै झन्डै गोलो छ।
• ग.पृथ्वीको आफ्नै प्रकाश छैन। यो सूर्यको प्रकाशले उज्यालो हुन्छ, जसरी अरू ग्रह हुन्छन्।
• घ.पृथ्वी सूर्य र अरू ग्रहजस्तै धुलो र ग्यासको बादलबाट बनेको हो।
• ङ.चन्द्रमा पृथ्वीको उपग्रह हो। उपग्रहले ग्रहको परिक्रमा गर्छ।

त्यसैले पृथ्वी सौरमण्डलको एउटा ग्रह हो।

ग्रिनविच बेलायतको राजधानी लन्डनमा पर्ने एउटा ठाउँ हो। उत्तरी ध्रुवदेखि ग्रिनविच हुँदै दक्षिणी ध्रुवसम्म खिचिएको काल्पनिक रेखालाई प्रधान मध्याह्न रेखा (०° देशान्तर) भनिन्छ। यसले पृथ्वीलाई पूर्वी र पश्चिमी गोलार्धमा बाँड्छ। संसारभरिको देशान्तर र समय ग्रिनविचलाई आधार मानेर गनिन्छ।

• क.एक पटकमा आधा भागमा मात्र सूर्यको प्रकाश पर्छ; पृथ्वी घुम्दा दिन र रात पालैपालो हुन्छन्।
• ख.उत्तर वा दक्षिणतिर यात्रा गर्दा पहिले देखिएका तारा हराउँछन् र नयाँ तारा देखिन्छन्।
• ग.अग्लो ठाउँमा पुग्दा टाढा टाढाका वस्तु देखिन्छन्।
• घ.ध्रुवमा गुरुत्वाकर्षण अलि बढी र भूमध्यरेखामा अलि कम हुन्छ; त्यसैले वस्तुको तौल ध्रुवमा अलि बढी हुन्छ।

पृथ्वीको आन्तरिक संरचनालाई उसिनेको अन्डासँग तुलना गरिन्छ। यसका तीन तह छन्:

• क.स्थलमण्डल: सबैभन्दा बाहिरको तह, सतहदेखि करिब १०० कि.मि. सम्म। यहाँ ढुङ्गा, माटो र खनिज ठोस रूपमा छन्। यो अन्डाको बोक्राजस्तै हो।
• ख.मध्यमण्डल: स्थलमण्डलभन्दा भित्र करिब २,९०० कि.मि. गहिराइसम्म। यहाँका पदार्थ तातो र लचकदार छन्। यो अन्डाको सेतो भागजस्तै हो।
• ग.केन्द्रमण्डल: सबैभन्दा भित्री तह, केन्द्रसम्म (करिब ६,३७१ कि.मि.)। यहाँ सबैभन्दा गह्रौँ पदार्थ (फलाम र निकल) छन्। यो अन्डाको पहेँलो भागजस्तै हो।

परिभ्रमण (दैनिक गति): पृथ्वी आफ्नो अक्षमा पश्चिमबाट पूर्वतिर घुम्छ। एक फन्को घुम्न करिब २४ घण्टा लाग्छ। यसैले दिन र रात हुन्छन्।

परिक्रमण (वार्षिक गति): पृथ्वी अन्डाकार कक्षमा सूर्यको वरिपरि घुम्छ। एक फन्को लगाउन करिब ३६५ दिन ६ घण्टा अर्थात् एक वर्ष लाग्छ। ढल्किएको अक्षसहित परिक्रमा गर्दा ऋतु परिवर्तन हुन्छ।

भूमध्यरेखादेखि उत्तर वा दक्षिणतिरको कोणीय दुरीलाई अक्षांश भनिन्छ। यो पृथ्वीको केन्द्रबाट डिग्रीमा नापिन्छ। भूमध्यरेखा ०° र ध्रुव ९०° अक्षांशमा पर्छन्।

भूमध्यरेखाको उत्तर र दक्षिणतिर, समान अक्षांश भएका ठाउँ जोडेर पृथ्वीलाई घेर्ने गरी खिचिएका काल्पनिक वृत्तलाई अक्षांश रेखा भनिन्छ। यी रेखा एकअर्कासँग नजोडिने हुनाले यिनलाई समानान्तर रेखा पनि भनिन्छ। ध्रुवतिर जाँदा यी रेखा छोटा हुँदै जान्छन् र ध्रुवमा बिन्दुमात्र हुन्छ।

उत्तरी ध्रुवदेखि दक्षिणी ध्रुवसम्म खिचिएका अर्धवृत्ताकार काल्पनिक रेखालाई देशान्तर रेखा भनिन्छ। ग्रिनविच हुँदै जाने रेखा ०° (प्रधान मध्याह्न रेखा) हो। यसको पूर्वतिर १८०° सम्म पूर्वी देशान्तर र पश्चिमतिर १८०° सम्म पश्चिमी देशान्तर हुन्छन्। सबै देशान्तर रेखा ध्रुवमा मिल्छन्। एक देशान्तरबाट अर्कोमा ४ मिनेटको समय फरक हुन्छ।

पूर्वी देशान्तर र पश्चिमी देशान्तर दुवै १८०° मा पुगेर एउटै रेखामा मिल्छन्। ग्रिनविचभन्दा पूर्वतिर जाँदा समय अगाडि र पश्चिमतिर जाँदा पछाडि हुँदै जान्छ। १८०° मा पुग्दा पूर्वबाट आएको समय ग्रिनविचभन्दा १२ घण्टा अगाडि र पश्चिमबाट आएको समय १२ घण्टा पछाडि हुन्छ। यी दुईबिच पूरै एक दिनको फरक पर्छ। त्यसैले यो रेखा पार गर्दा तिथि (गते) एक दिनले फेर्नुपर्छ। यसैकारण यस रेखालाई अन्तर्राष्ट्रिय तिथिरेखा भनिन्छ। टापुका देश नचिरिऊन् भनेर यो रेखा कतै कतै १८०° बाट अलि बाङ्गिएको छ।

• क.कुनै ठाउँ भूमध्यरेखादेखि कति टाढा छ भन्ने थाहा हुन्छ।
• ख.ठाउँको हावापानी अनुमान गर्न सकिन्छ: भूमध्यरेखा नजिक तातो, ध्रुवतिर चिसो।
• ग.दिन र रातको लम्बाइ थाहा हुन्छ।
• घ.देशान्तरसँगै प्रयोग गर्दा नक्सा र ग्लोबमा कुनै ठाउँको ठ्याक्कै अवस्थिति पत्ता लाग्छ।

पृथ्वीको सबैभन्दा माथिल्लो ठोस तहलाई स्थलमण्डल भनिन्छ। यो सतहदेखि करिब १०० कि.मि. गहिराइसम्म फैलिएको छ। यसमा ढुङ्गा, माटो र खनिज पाइन्छन्। पृथ्वीको सतहको करिब २९ प्रतिशत भागमा यसका जमिन माथि देखिन्छन्, जसलाई महादेश भनिन्छ। हामी यही तहमाथि बस्छौँ।

पृथ्वीमा पानीले ढाकिएका सबैभन्दा ठुला भागलाई महासागर भनिन्छ। पृथ्वीमा पाँचओटा महासागर छन्: प्रशान्त, आन्ध्र, हिन्द, कुमेरु र सुमेरु। यी सबै एकअर्कासँग जोडिएका छन्।

नाइट्रोजन (करिब ७८ प्रतिशत), अक्सिजन (करिब २१ प्रतिशत), आर्गन (करिब १ प्रतिशत), कार्बन डाइअक्साइड (करिब ०.०४ प्रतिशत), अनि थोरै मात्रामा नियोन, हिलियम र क्रिप्टन। यसबाहेक हावामा जलवाष्प पनि हुन्छ।

पानी तातेर बनेको बाफलाई जलवाष्प भनिन्छ। समुद्र, नदी, ताल र बोटबिरुवाबाट पानी वाष्पीकरण भएर हावामा मिसिन्छ। यो देखिँदैन। बादल, वर्षा, हिउँ, असिना, तुसारो र शीत सबै जलवाष्पबाट बन्छन्।

सबैभन्दा ठुलो महादेश एसिया (संसारको स्थलभागको करिब ३० प्रतिशत) र सबैभन्दा सानो महादेश अस्ट्रेलिया (करिब ६ प्रतिशत) हो।

हामी एसिया महादेशमा बस्छौँ।

• क.एसिया क्षेत्रफल र जनसङ्ख्या दुवैका हिसाबले संसारको सबैभन्दा ठुलो महादेश हो। यसले संसारको स्थलभागको करिब ३० प्रतिशत भाग ओगटेको छ।
• ख.यसको धेरैजसो भाग उत्तरी र पूर्वी गोलार्धमा पर्छ।
• ग.संसारका करिब १० जनामध्ये ६ जना मानिस एसियामा बस्छन्। नेपाल, चीन, भारत, जापान जस्ता देश यहीँ छन्।
• घ.संसारको सबैभन्दा अग्लो चुचुरो सगरमाथा र सबैभन्दा होचो स्थल भाग मृत सागरको किनार यहीँ छन्। त्यसैले यसलाई विषमताको महादेश भनिन्छ।
• ङ.यसको पश्चिममा युरोप र अफ्रिका, दक्षिणमा हिन्द महासागर, पूर्वमा प्रशान्त महासागर र उत्तरमा सुमेरु महासागर छन्।

पृथ्वीलाई चारैतिरबाट घेरेको हावाको खोललाई वायुमण्डल भनिन्छ। यसको संरचना यस्तो छ:

• क.ग्यास: नाइट्रोजन करिब ७८ प्रतिशत, अक्सिजन करिब २१ प्रतिशत र आर्गन, कार्बन डाइअक्साइड जस्ता अरू ग्यास करिब १ प्रतिशत।
• ख.जलवाष्प: समुद्र, नदी र तालबाट वाष्पीकरण भएर आउँछ; यसबाट बादल, वर्षा, हिउँ बन्छन्।
• ग.धुलकण: माटो, धुवाँ, नुनका मसिना कण, जो धेरैजसो तल्लो भागमा हुन्छन्।
• घ.गुरुत्वाकर्षणले हावालाई पृथ्वीतिर तानेकाले तल हावा बाक्लो र माथि पातलो हुन्छ। करिब ९९ प्रतिशत हावा ३० कि.मि. उचाइभित्रै छ।
• ङ.मौसमका गतिविधि सबैभन्दा तल्लो भागमा हुन्छन्। वायुमण्डल हजारौँ कि.मि. माथिसम्म पातलो हुँदै फैलिएको छ।

• क.प्रशान्त महासागर: सबैभन्दा ठुलो र गहिरो; सबै महासागरको झन्डै आधा भाग; औसत गहिराइ करिब ४,००० मिटर; सबैभन्दा गहिरो ठाउँ मरियाना खाडल (करिब १०,९०० मिटर)।
• ख.आन्ध्र महासागर: दोस्रो ठुलो; युरोप र अफ्रिकालाई अमेरिकाबाट छुट्याउँछ; व्यापार र वाणिज्यका लागि महत्त्वपूर्ण।
• ग.हिन्द महासागर: तेस्रो ठुलो; नेपालको नजिकको महासागर; यहाँबाट आउने मनसुनी वायुले वर्षा गराउने भएकाले मनसुनी महासागर पनि भनिन्छ।
• घ.कुमेरु महासागर: अन्टार्टिकालाई चारैतिरबाट घेरेको छ; चौथो ठुलो; बलियो हावा र ठुला छाल।
• ङ.सुमेरु महासागर: उत्तरी ध्रुववरिपरि; सबैभन्दा सानो र कम गहिरो (औसत करिब १,२०० मिटर); धेरैजसो समय हिउँले ढाकिएको।

नेपालबाट सबैभन्दा नजिकमा पर्ने खाडी बङ्गालको खाडी हो। यो हिन्द महासागरको भाग हो।

• क.मुख्य तराई समथर छ, त्यसैले खेती गर्न सजिलो छ।
• ख.यहाँको माटो नदीले बगाएर ल्याएको मलिलो पाँगो माटो हो।
• ग.हावापानी न्यानो छ र मनसुनमा प्रशस्त वर्षा हुन्छ।
• घ.नदीबाट सिँचाइ गर्न सजिलो छ।

यसैले यहाँ धान, गहुँ, मकै, दलहन, उखु जस्ता बाली धेरै उब्जन्छन्। देशभरि चाहिने धेरै अन्न यहीँबाट आउँछ। त्यसैले तराईलाई नेपालको अन्नभण्डार भनिन्छ।

पहाडी प्रदेश तराई र हिमाली प्रदेशको बिचमा ६०० मिटरदेखि ३,३०० मिटरसम्मको उचाइमा फैलिएको छ। यसले नेपालको करिब ६८ प्रतिशत भूभाग ओगटेको छ। यसमा महाभारत लेक, पहाडी श्रेणी, टार, बेँसी र काठमाडौँ, पोखरा जस्ता उपत्यका पर्छन्। यहाँको हावापानी रमाइलो र स्वस्थकर छ। मकै, कोदो, धान, फलफूल र चियाखेती तथा पशुपालन यहाँका मुख्य पेसा हुन्। यहाँ धेरै पुराना बस्ती र सहर छन्।

• क.यो नेपालको सबैभन्दा उत्तरी भागमा ३,३०० मिटरभन्दा माथि पर्छ।
• ख.संसारका ८,००० मिटरभन्दा अग्ला १४ हिमशिखरमध्ये सगरमाथासहित आठओटा यहीँ छन्।
• ग.यसका तीन भाग छन्: मुख्य हिमाल, भोट उपत्यका र सीमान्त हिमाल।
• घ.यहाँ धेरै चिसो हुन्छ र ५,००० मिटरभन्दा माथि बाह्रै महिना हिउँ रहन्छ।
• ङ.सीमान्त हिमालमा तिब्बत जाने नाका र भन्ज्याङ छन्।

कुनै ठाउँको वायुमण्डलको लामो समयको मौसमको सालाखाला अर्थात् औसत अवस्थालाई हावापानी भनिन्छ। यसलाई मुख्य गरी तापक्रम र वर्षाका आधारमा छुट्याइन्छ।

उत्तर आफ्नो ठाउँको उचाइअनुसार फरक हुन्छ। उदाहरणका लागि भक्तपुर करिब १,४०० मिटर उचाइमा छ। त्यसैले त्यहाँ न्यानो समशीतोष्ण हावापानी पाइन्छ। तराईका ठाउँमा उपोष्ण मनसुनी हावापानी पाइन्छ।

अग्लो पर्वतले बाफ बोकेको हावालाई छेक्दा पर्वतको हावा आउने भागमा धेरै वर्षा हुन्छ। पर्वत नाघेर अर्कोतिर पुग्दा हावामा पानी थोरै बाँकी हुन्छ। पर्वतको पछाडि यसरी निकै कम वर्षा हुने भागलाई वृष्टिछाया भनिन्छ। नेपालमा मनाङ, मुस्ताङ र डोल्पा वृष्टिछायामा पर्छन्।

उदाहरणका लागि भक्तपुर (न्यानो समशीतोष्ण हावापानी):

• क.गर्मीयाम न्यानो र जाडोयाम ठन्डा हुन्छ। जाडोयाममा बिहान तुसारो पर्छ।
• ख.धेरैजसो वर्षा असारदेखि भदौसम्म मनसुनमा हुन्छ।
• ग.जाडोयाममा पश्चिमी वायुले कहिलेकाहीँ पानी पार्छ।
• घ.हावापानी स्वस्थकर छ र धान, गहुँ, मकै, आलु र तरकारी राम्रो उब्जन्छ।

• क.गर्मीयामको मनसुनी वायु बङ्गालको खाडीबाट आउँछ र पहिले पूर्वी नेपाल पुग्छ। त्यहीँ धेरै वर्षा गराउँछ।
• ख.पश्चिमतिर जाँदै गर्दा हावाको बाफ घट्दै जान्छ, त्यसैले पश्चिममा ग्रीष्ममा कम वर्षा हुन्छ।
• ग.हिउँदमा पश्चिमतिरबाट पश्चिमी वायु आउँछ। यसले पहिले पश्चिमी नेपालमा वर्षा र हिउँ ल्याउँछ।
• घ.पूर्वतिर पुग्दासम्म यो हावा कमजोर हुन्छ, त्यसैले पूर्वमा हिउँदमा कम वर्षा हुन्छ।

तराईमा उपोष्ण मनसुनी हावापानी पाइन्छ। यसका विशेषता:

• क.यो तराई, भित्री मधेस र चुरेमा करिब १,२०० मिटरसम्म पाइन्छ।
• ख.गर्मीयाममा तापक्रम ३८ देखि ४२ °से. सम्म पुग्छ र जाडोयाममा ५ देखि १५ °से. सम्म झर्छ।
• ग.मनसुनी वायुले वर्षमा २०० से.मि. जति वर्षा गराउँछ; वर्षा पूर्वबाट पश्चिमतिर घट्दै जान्छ।
• घ.पश्चिमी तराईमा तातो हावाले गर्दा गर्मीयाममा बढी गर्मी हुन्छ र जाडोयाममा पश्चिमी वायुले केही वर्षा हुन्छ।
• ङ.यो हावापानी अन्नबालीका लागि राम्रो छ तर त्यति स्वस्थकर मानिँदैन।

जमिनको सतहमा बगेको पानी निश्चित बाटो बनाएर नियमित रूपमा बग्छ र ताल, सागर वा महासागरसम्म पुग्छ। यसरी बग्ने पानीको प्रणालीलाई नदी भनिन्छ, जस्तै: कोसी, नारायणी, कर्णाली।

वरिपरि जमिनले घेरिएको ठाउँमा पानी जमेर बनेको ठुलो दहलाई ताल भनिन्छ, जस्तै: रारा, फेवा, फोक्सुन्डो। हिमालमा बनेका ताललाई हिमताल भनिन्छ।

उच्च हिमाली क्षेत्रमा वर्षौँसम्म थुप्रिएको हिउँ थिचिएर बरफ बन्छ र त्यो आफ्नै भारले ढाल हुँदै बिस्तारै तलतिर बग्छ। यसरी बगिरहेको बरफको ठुलो खण्डलाई हिमनदी भनिन्छ, जस्तै: खुम्बु, ङोजुम्पा हिमनदी।

कोसी (सप्तकोसी), गण्डकी (नारायणी), कर्णाली, महाकाली, मेची, कन्काई, कमला, बागमती, राप्ती र बबई।

उत्पत्तिका आधारमा नेपालका नदीलाई तीन भागमा बाँड्न सकिन्छ:

• क.पहिलो स्तरका नदी: हिमाल वा तिब्बतबाट सुरु हुने र बाह्रै महिना प्रशस्त पानी हुने, जस्तै: कोसी, नारायणी, कर्णाली, महाकाली।
• ख.दोस्रो स्तरका नदी: महाभारत र मध्य पहाडबाट सुरु हुने र सुक्खायाममा केही कम पानी हुने, जस्तै: मेची, कन्काई, कमला, बागमती, राप्ती।
• ग.तेस्रो स्तरका नदी: चुरेबाट सुरु हुने र हिउँदमा सुक्खा वा थोरै पानी हुने, जस्तै: रातु, रतुवा, सिर्सिया, बाणगङ्गा।

नदी प्रवाह प्रणालीका आधारमा नेपालका नदीलाई तीन भागमा बाँड्न सकिन्छ:

• क.कोसी नदी प्रवाह क्षेत्र: कञ्चनजङ्घादेखि लाङटाङ हिमालसम्म। सुनकोसी, इन्द्रावती, तामाकोसी, लिखु, दुधकोसी, अरुण र तमोर मिलेर बनेकाले सप्तकोसी भनिन्छ। चतराबाट तल कोसी भनिन्छ। यो नेपालको सबैभन्दा ठुलो नदी हो र बिहारमा बाढी ल्याउने भएकाले बिहारको शोक भनिन्छ।
• ख.गण्डकी नदी प्रवाह क्षेत्र: लाङटाङदेखि धौलागिरि हिमालसम्म। त्रिशूली, बुढीगण्डकी, दरौँदी, मर्स्याङ्दी, मादी, सेती र कालीगण्डकी मिलेकाले सप्तगण्डकी भनिन्छ। देवघाटदेखि तल नारायणी भनिन्छ।
• ग.कर्णाली नदी प्रवाह क्षेत्र: धौलागिरिदेखि व्यासऋषि हिमालसम्म। हुम्ला कर्णाली, मुगु कर्णाली, ठुलीभेरी, सानीभेरी, सेती, बुढीगङ्गा र तिला यसका सहायक नदी हुन्। यो नेपालको सबैभन्दा लामो नदी हो र भारतमा घाघरा भनिन्छ।

• क.खानेपानी, खाना पकाउन, नुहाउन र लुगा धुन पानी दिन्छन्।
• ख.खेतबारीमा सिँचाइ गर्न सकिन्छ।
• ग.नदीबाट जलविद्युत् अर्थात् बिजुली उत्पादन गर्न सकिन्छ।
• घ.माछापालन र माछा मार्ने व्यवसाय गर्न सकिन्छ।
• ङ.डुङ्गा चलाउन, राफ्टिङ गर्न र पर्यटन बढाउन सकिन्छ।
• च.धेरै धार्मिक स्थल र मेला नदीको किनार र तालमा हुन्छन्।
• छ.जीवजन्तु र बोटबिरुवालाई बस्ने ठाउँ र पानी दिन्छन्।

साल, सिसौ, खयर, सिमल, चिलाउने, कटुस, ओखर, गुराँस, बाँस, उत्तिस, धुपी, सल्लो, देवदार, भोजपत्र, निगालो र बुकीफूल। साथै यार्चागुम्बा, पाँचऔँले जस्ता जडीबुटी पनि पाइन्छन्।

उत्तर आफ्नो ठाउँअनुसार फरक हुन्छ। उदाहरणका लागि काठमाडौँ उपत्यकाका डाँडामा चिलाउने, कटुस, सल्लो, उत्तिस, गुराँस, बाँस र विभिन्न घाँस तथा झाडी पाइन्छन्।

पहाडी प्रदेशमा हिउँद चिसो र सुक्खा हुन्छ। यस बेला पानी थोरै पर्छ र जाडोले जराले पानी राम्ररी तान्न सक्दैनन्। पातबाट भने पानी उडिरहन्छ। त्यसैले बोटबिरुवाले पात झारेर आफूभित्रको पानी जोगाउँछन् र जाडो कटाउँछन्। वर्षा र न्यानो सुरु भएपछि नयाँ पात पलाउँछन्।

उदाहरणका लागि:

• क.सामुदायिक वन उपभोक्ता समूह बनाएर वनको हेरचाह गरिएको छ।
• ख.खाली जमिनमा वृक्षरोपण गरिएको छ।
• ग.वनमा आगो लगाउन र अवैध रूपमा रुख काट्न रोक लगाइएको छ।
• घ.दाउराको सट्टा ग्यास, बायोग्यास र सुधारिएको चुलो प्रयोग गर्न प्रोत्साहन गरिएको छ।
• ङ.विद्यालयमा वन संरक्षणसम्बन्धी चेतना कार्यक्रम गरिएको छ।

नेपालमा ५९ मिटरदेखि ८,८४८.८६ मिटरसम्मको उचाइ छ। उचाइअनुसार तापक्रम र वर्षा फरक हुन्छ। त्यसैले भौगोलिक क्षेत्रअनुसार वनस्पति पनि फरक पाइन्छ:

• क.तराई, भित्री मधेस र चुरेमा (१,२०० मि. सम्म) साल, सिसौ, खयरको घना उपोष्णप्रदेशीय जङ्गल।
• ख.महाभारत र मध्य पहाडमा (१,२००–२,१०० मि.) चिलाउने, कटुस, ओखर, गुराँसको समशीतोष्ण पतझड जङ्गल।
• ग.उच्च पहाडमा (२,१००–३,३०० मि.) उत्तिस, धुपी, सल्लोको सदाबहार कोणधारी जङ्गल।
• घ.लेकमा (३,३००–५,००० मि.) घाँसे मैदान, बुकीफूल र जडीबुटी।
• ङ.हिमालमा (५,००० मि. भन्दा माथि) काई र लेउ मात्र।

यसरी भौगोलिक क्षेत्रअनुसार वनस्पतिमा विविधता छ भन्ने पुष्टि हुन्छ।

• क.हावापानीअनुसार मानिसको पेसा फरक हुन्छ: हिमालमा पशुपालन, पहाडमा फलफूल खेती र पशुपालन, तराईमा अन्नबाली खेती।
• ख.हावापानीअनुसार पहिरन फरक हुन्छ: जाडो ठाउँमा बाक्ला उनी र गर्मी ठाउँमा पातला सुती लुगा।
• ग.हावापानीअनुसार घर र बस्ती फरक हुन्छन्: हिमालमा साना, जोडिएका, थोरै झ्याल भएका घर।
• घ.हावापानीअनुसार खानेकुरा र बाली फरक हुन्छन्: तराईमा धान, हिमालमा जौ, आलु र फापर।

उत्तर आफ्नो ठाउँअनुसार फरक हुन्छ। उदाहरणका लागि बागमती प्रदेशमा बागमती, त्रिशूली, सुनकोसी, इन्द्रावती र तामाकोसी नदी छन्।

• क.त्रिशूली, तामाकोसी र सुनकोसीमा जलविद्युत् आयोजना छन्।
• ख.इन्द्रावती र सुनकोसी किनारका बेँसीमा सिँचाइ गरेर धान खेती गरिन्छ।
• ग.त्रिशूली र सुनकोसीमा राफ्टिङ गरिन्छ।
• घ.काठमाडौँको बागमती भने फोहोरले धेरै प्रदूषित छ। यसलाई सफा गर्न अभियान चलिरहेको छ।

तराईमा उपोष्ण मनसुनी हावापानी पाइन्छ।

• क.न्यानो हावापानी, मलिलो माटो र मनसुनको वर्षाले धान, गहुँ, उखु, जुट र तरकारी खेती राम्रो हुन्छ। त्यसैले तराईका धेरै मानिसको मुख्य पेसा खेती हो।
• ख.गर्मी धेरै हुने भएकाले मानिस पातला सुती लुगा लगाउँछन्।
• ग.घर हावा छिर्ने, ठुला झ्याल र अग्लो छाना भएका बनाइन्छ; बाढीबाट जोगिन कतै खम्बामाथि घर बनाइन्छ।
• घ.समथर जमिन भएकाले सडक, उद्योग र सहर धेरै बनेका छन्।
• ङ.गर्मीयाममा लू र जाडोयाममा शीतलहरले स्वास्थ्यमा असर गर्छ।

• क.वनस्पतिले सास फेर्न चाहिने अक्सिजन दिन्छन् र हावा सफा राख्छन्।
• ख.घर बनाउन काठ, खाना पकाउन दाउरा र गाईबस्तुलाई घाँस र स्याउला दिन्छन्।
• ग.बिरामी हुँदा उपचार गर्न जडीबुटी पाइन्छ।
• घ.रुखका जराले माटो समातेर भूक्षय र पहिरो रोक्छन्।
• ङ.वनले मूल र पानीका स्रोत जोगाउँछ।
• च.वन्यजन्तु र चराचुरुङ्गीलाई बस्ने ठाउँ दिन्छ।
• छ.कागज, फर्निचर र जडीबुटी उद्योगलाई कच्चा पदार्थ दिन्छ र धेरै मानिसलाई रोजगारी दिन्छ।
• ज.सुन्दर वनले पर्यटक आकर्षित गर्छ।

प्रकृतिबाट पाइने र मानिसलाई काम लाग्ने माटो, पानी, वन, खनिज, हावा र घाम जस्ता कुरालाई प्राकृतिक स्रोतसाधन भनिन्छ।

उत्तर आफ्नो ठाउँअनुसार फरक हुन्छ। उदाहरणका लागि: मलिलो माटो र नदीको पानी; वा वन र ढुङ्गागिट्टी।

उत्तर आफ्नो समुदायअनुसार फरक हुन्छ। उदाहरणका लागि भक्तपुरमा नेवार र क्षेत्री; तराईमा थारु र यादव; हिमालमा शेर्पा र थकाली।

उत्तर आफ्नो ठाउँअनुसार फरक हुन्छ। उदाहरणका लागि: कृषि र व्यापार; वा पशुपालन र पर्यटन।

कुनै ठाउँलाई निश्चित नापमा सानो बनाएर स्केल र सङ्केतको प्रयोग गरी समतल सतह वा कागजमा उतारेको चित्रलाई नक्सा भनिन्छ।

नक्साको दुरी र जमिनको वास्तविक दुरीबिचको अनुपातलाई स्केल भनिन्छ। जस्तै: १ से.मि. = ५० कि.मि. भनेको नक्साको १ से.मि.ले जमिनको ५० कि.मि. जनाउँछ भन्ने हो।

नक्सा बनाउँदा यी कुरा ध्यान दिनुहोस्:

• क.कागजको माथि उत्तर देखाउने तीर बनाउनुहोस्।
• ख.घर र विद्यालयलाई सङ्केतले देखाउनुहोस्।
• ग.बाटो (सडक वा गोरेटो), बाटोमा पर्ने खोला, पुल, मन्दिर, पसल, चौतारो जस्ता चिनिने ठाउँ देखाउनुहोस्।
• घ.नक्साको कुनामा सङ्केतको सूची दिनुहोस्।
• ङ.घरदेखि विद्यालयसम्म कति मिनेट लाग्छ वा कति टाढा छ, लेख्नुहोस्।

वडा कार्यालय वा स्थानीय तहको वेबसाइटबाट वडाको नक्सा लिन सकिन्छ। त्यसमा सङ्केत प्रयोग गरी यी कुरा भर्नुहोस्: मन्दिर, गुम्बा, मस्जिद, चर्च जस्ता धार्मिक स्थल; मेला लाग्ने ठाउँ, सामुदायिक भवन जस्ता सांस्कृतिक स्थल; नदी, खोला, ताल, डाँडा, वन र खेत जस्ता भौगोलिक तथ्य; विद्यालय, स्वास्थ्य संस्था र सडक। अन्त्यमा सङ्केतको सूची र उत्तर दिशा देखाउनुहोस्।

कुनै ठाउँमा प्राकृतिक प्रकोप वा महामारीका कारण आपत्कालीन अवस्था सिर्जना भई धनजनको क्षति हुनुलाई विपत् भनिन्छ, जस्तै: भूकम्प, बाढी, पहिरो, आगलागी।

• क.प्राकृतिक कारण: भूकम्प, अत्यधिक वर्षा, हुरीबतास, असिना, चट्याङ, खडेरी।
• ख.मानवीय कारण: आगोको असावधानी, वन फँडानी, नदीकिनार र भिरालो जमिनमा घर बनाउनु, अवैज्ञानिक तरिकाले सडक खन्नु, कमजोर घर बनाउनु, खोलाबाट धेरै बालुवा र ढुङ्गा निकाल्नु, प्रदूषण।

सुक्खायाममा वनजङ्गलमा लाग्ने आगलागीलाई डढेलो भनिन्छ। धेरैजसो डढेलो मानिसको असावधानी वा जानाजान आगो लगाउँदा लाग्छ।

धेरै वर्षा हुँदा नदी वा खोलामा अचानक पानी बढेर किनारका भाग डुबाउनु र कटान गर्नुलाई बाढी भनिन्छ। बाढीले घर, खेत, रुख र पुल बगाउँछ र धनजनको क्षति गर्छ।

• क.सलाई र लाइटर केटाकेटीले नभेट्ने ठाउँमा राख्ने।
• ख.भान्सामा आगो वा ग्यास बालेर बाहिर नजाने।
• ग.काम सकिएपछि ग्यास सिलिन्डरको रेगुलेटर बन्द गर्ने।
• घ.बिजुलीका तार र सामग्री समय समयमा जाँच गर्ने।
• ङ.चुरोट र बिँडीको ठुटो जथाभाबी नफ्याँक्ने।
• च.घरमा पानी, बालुवा वा आगो निभाउने यन्त्र राख्ने।

• क.पहिले आफू सुरक्षित रहेर ठुला मानिस, प्रहरी वा एम्बुलेन्सलाई तुरुन्तै खबर गर्छु।
• ख.घाइतेलाई प्राथमिक उपचार गर्न र सुरक्षित ठाउँमा पुर्‍याउन सहयोग गर्छु।
• ग.साथीहरूसँग मिलेर खाना, लुगा, पानी, कापीकलम जस्ता राहत सामग्री सङ्कलन गर्छु।
• घ.विपत्मा परेका साथीलाई सान्त्वना दिन्छु र विद्यालय आउन सहयोग गर्छु।
• ङ.पुनर्निर्माणमा आफूले सक्ने काममा हात बटाउँछु।

विद्यालयको भूमिका:

• क.विद्यार्थीलाई विपत्सम्बन्धी जानकारी दिने र भूकम्पको अभ्यास गराउने।
• ख.अभिभावकसँग भेला गरेर जोखिम घटाउने उपायबारे सचेत गराउने।
• ग.वृक्षरोपण, वन संरक्षण र र्‍याली जस्ता कार्यक्रम गर्ने।
• घ.विपत्मा परेकालाई विद्यालयमा बस्ने व्यवस्था मिलाउने।
• ङ.विद्यालय वरिपरिका जोखिमका ठाउँ पहिचान गरी आवतजावत नियन्त्रण गर्ने।

समुदायको भूमिका:

• क.विपत्का कारण र असरबारे छलफल गर्ने र जोखिमका ठाउँ पहिचान गर्ने।
• ख.वन संरक्षण गर्ने, फँडानी रोक्ने र पहिरो जाने ठाउँमा वृक्षरोपण गर्ने।
• ग.नदीकिनारमा तटबन्ध बनाउने।
• घ.विपत्मा परेकालाई उद्धार र सहयोग गर्ने।
• ङ.स्थानीय तहसँग मिलेर सुरक्षित ठाउँमा बस्ती विकास गर्ने।