परीक्षा अभ्यास

“जन” र “सङ्ख्या” मिलेर बनेको जनसङ्ख्या शब्दको अर्थ मानिसको सङ्ख्या हो। कुनै निश्चित ठाउँ, सहर, जिल्ला, प्रदेश वा देशमा बसोबास गर्ने सबै उमेर, वर्ग र धर्मका मानिसको सङ्ख्यालाई जनसङ्ख्या भनिन्छ। जनसङ्ख्या सबै ठाउँमा एकैनासको हुँदैन। सुविधा भएका ठाउँमा धेरै मानिस बस्छन्। जनसङ्ख्याले उत्पादन, घरेलु काम, प्रशासन र विकासमा सघाउँछ।

जनसङ्ख्याको गणितीय अध्ययनलाई जनसाङ्ख्यिकी भनिन्छ। यसले जनसङ्ख्याको आकार (जम्मा कति), वितरण (कहाँ कति) र परिवर्तन (कति बढ्यो वा घट्यो) अध्ययन गर्छ। जनसङ्ख्यामा परिवर्तन ल्याउने जन्म, मृत्यु र बसाइँसराइलाई जनसाङ्ख्यिकीका तत्त्व भनिन्छ।

• क.मानिस बसाइँ गएको ठाउँको जनसङ्ख्या घट्छ, जस्तै: धेरै पहाडी गाउँमा घरहरू खाली हुँदै छन्।
• ख.मानिस बसाइँ आएको ठाउँको जनसङ्ख्या बढ्छ, जस्तै: काठमाडौँ, पोखरा र तराईका सहरमा भिड बढेको छ।
• ग.प्रायः युवा बसाइँ सर्छन्। त्यसैले गाउँमा बालबालिका र बुढापाका मात्र बाँकी रहन्छन्। यसले जनसङ्ख्याको बनोट पनि बदल्छ।
• घ.विदेश जानेको सङ्ख्या धेरै भए देशकै जनसङ्ख्या वृद्धि कम हुन्छ।

त्यसैले बसाइँसराइले जन्म र मृत्युले जस्तै जनसङ्ख्याको आकार, बनोट र वितरण तीनै बदल्छ।

हरेक भौगोलिक क्षेत्रको जमिन, हावापानी र सुविधा फरक हुन्छन्। तराई समथर र मलिलो छ। त्यहाँ खेती, उद्योग, बाटो र बजार बढी छन्। त्यसैले धेरै मानिस बस्छन्। पहाडमा भिरालो जमिन भए पनि उपत्यका र बेंसीमा मानिस धेरै छन्। हिमालमा चिसो धेरै हुन्छ, खेतीयोग्य जमिन थोरै छ र सुविधा पुर्‍याउन गाह्रो छ। त्यसैले हिमालमा थोरै मानिस बस्छन्।

• क.रोजगारी: काम र राम्रो कमाइको खोजीमा मानिस सहर र विदेश जान्छन्।
• ख.शिक्षा: राम्रो विद्यालय र कलेजमा पढ्न।
• ग.स्वास्थ्य सेवा: अस्पताल र उपचारको सुविधा भएको ठाउँमा बस्न।
• घ.सुविधा: बाटो, बिजुली, खानेपानी र बजार नजिक बस्न।
• ङ.खेतीयोग्य जमिन: उब्जाउ जमिन पाइने ठाउँमा जान।
• च.प्राकृतिक विपत्: बाढी, पहिरो वा भूकम्पले घर बिग्रिँदा।
• छ.पारिवारिक कारण: विवाह गरेर वा परिवारसँग बस्न।

कुनै निश्चित समयमा कुनै खास ठाउँमा बसोबास गर्ने सबै व्यक्तिको जनसाङ्ख्यिक, आर्थिक र सामाजिक विवरण सङ्कलन गरेर सही तथ्याङ्क प्रकाशन गर्ने प्रक्रियालाई जनगणना भनिन्छ। नेपालमा जनगणना करिब हरेक दश वर्षमा गरिन्छ।

नेपालमा गुठी र सेनाका लागि गणना पहिलेदेखि नै गरिन्थ्यो। जङ्गबहादुर राणाले पनि वि.सं. १९१०–१९१३ मा घरपरिवारको विवरण सङ्कलन गराएका थिए। तर देशभर नियमित र व्यवस्थित जनगणना वि.सं. १९६८ मा चन्द्रशमशेरको पालामा सुरु भयो। आधुनिक वैज्ञानिक विधिबाट जनगणना वि.सं. २००९/११ देखि गरिन थाल्यो।

जनगणना गर्न अपनाइने चरणलाई जनगणना प्रक्रिया भनिन्छ। यसका सात चरण छन्:

• क.तयारी र प्रश्नावली निर्माण: योजना बनाइन्छ र सोधिने प्रश्नको सूची तयार गरिन्छ।
• ख.पूर्वपरीक्षण: प्रश्नावली केही ठाउँमा सोधेर जाँचिन्छ र सच्याइन्छ।
• ग.तालिम: गणक र सुपरिवेक्षकलाई तालिम दिइन्छ।
• घ.गणना: गणकले घरघरमा गएर विवरण टिप्छन्।
• ङ.प्रश्नावलीको सङ्कलन: भरिएका प्रश्नावली जम्मा गरिन्छन्।
• च.सम्पादन र साङ्केतीकरण: गल्ती जाँचिन्छ र उत्तरलाई सङ्केत दिइन्छ।
• छ.तालिकामा प्रस्तुतीकरण र प्रकाशन: नतिजा तालिका र चार्टमा प्रकाशन गरिन्छ।

जनगणना देशको जनसङ्ख्याबारे सबैभन्दा भरपर्दो जानकारी दिने स्रोत हो। यसबाट:

• क.वडा तहसम्मको जनसङ्ख्या र परिवार सङ्ख्या थाहा हुन्छ।
• ख.उमेर, लिङ्ग, जातजाति, भाषा, धर्म र अपाङ्गताको सूचना पाइन्छ।
• ग.मानिसको पेसा र आर्थिक अवस्था थाहा हुन्छ।
• घ.साक्षरता र शिक्षाको अवस्था थाहा हुन्छ।
• ङ.बसाइँसराइ, प्रजननदर र मृत्युदर थाहा हुन्छ।

यी जानकारीका आधारमा सरकारले विद्यालय, अस्पताल, खानेपानी र सडकको योजना बनाउँछ र बजेट बाँड्छ। त्यसैले जनगणना महत्त्वपूर्ण छ।

• क.जनगणना
• ख.पञ्जीकरण (व्यक्तिगत घटना दर्ता)
• ग.अभिलेख, जस्तै: मतदाता नामावली, नागरिकताको लगत, विद्यालय भर्ना लगत
• घ.नमुना सर्वेक्षण
• ङ.जनसङ्ख्या रजिस्ट्रेसन

नेपालमा पहिलो जनगणना वि.सं. १९६८ मा चन्द्रशमशेरको पालामा भएको थियो। पछिल्लो, अर्थात् बाह्रौँ, जनगणना वि.सं. २०७८ मा भएको थियो। यसअनुसार नेपालको जनसङ्ख्या २,९१,६४,५७८ थियो।

जन्म, मृत्यु, विवाह, बसाइँसराइ र सम्बन्धविच्छेद जस्ता व्यक्तिगत घटना दर्ता गरेर अभिलेख अद्यावधिक गर्नुलाई पञ्जीकरण भनिन्छ। यसलाई व्यक्तिगत घटना दर्ता पनि भनिन्छ। नेपालमा पञ्जीकरण वि.सं. २०३४ वैशाख १ देखि सुरु भएको हो।

जन्म, मृत्यु र बसाइँसराइका कारण कुनै निश्चित समयमा कुनै देशको जम्मा जनसङ्ख्याको आकारमा आउने परिवर्तनलाई जनसङ्ख्या वृद्धि भनिन्छ। हरेक सय जनामा एक वर्षमा कति जना थपिए भन्ने सङ्ख्यालाई जनसङ्ख्या वृद्धिदर भनिन्छ। नेपालको वार्षिक वृद्धिदर वि.सं. २०६८ मा १.३५ प्रतिशत र वि.सं. २०७८ मा ०.९२ प्रतिशत थियो।

हरेक सय जना महिलामा कति जना पुरुष छन् भन्ने सङ्ख्यालाई लैङ्गिक अनुपात भनिन्छ। यसलाई यसरी निकालिन्छ:
लैङ्गिक अनुपात = पुरुषको सङ्ख्या ÷ महिलाको सङ्ख्या × १००
उदाहरण: वि.सं. २०७८ मा नेपालमा १,४२,५३,५५१ पुरुष र १,४९,११,०२७ महिला थिए। त्यसैले लैङ्गिक अनुपात = १,४२,५३,५५१ ÷ १,४९,११,०२७ × १०० = ९५.५९।

• क.भौगोलिक अवस्था: समथर र मलिलो जमिनमा धेरै मानिस बस्छन्, जस्तै: तराई र उपत्यका। भिरालो र चट्टानी जमिनमा थोरै।
• ख.हावापानी: समशीतोष्ण र न्यानो हावापानीमा धेरै, धेरै चिसो हिमालमा थोरै मानिस बस्छन्।
• ग.पानीको स्रोत: नदी, खोला र मुहान नजिक बस्ती बाक्लो हुन्छ।
• घ.सुविधा: सडक, बिजुली, विद्यालय, अस्पताल र बजार भएका सहरमा धेरै मानिस बस्छन्।
• ङ.रोजगारी: उद्योग, व्यापार र कार्यालय भएका ठाउँमा मानिस बसाइँ आउँछन्।
• च.जन्म, मृत्यु र बसाइँसराइ: यिनले कुन ठाउँमा कति मानिस हुन्छन् भन्ने बदल्छन्।

उपलब्ध स्रोतसाधनको न्यायोचित उपयोग हुने गरी जनसङ्ख्यालाई सही रूपले मिलाउने र वितरण गर्ने कामलाई जनसङ्ख्या व्यवस्थापन भनिन्छ। जनसङ्ख्यासँगै प्राकृतिक स्रोत बढाउन सकिँदैन। त्यसैले जनसङ्ख्या वृद्धिदरलाई उपयुक्त सीमाभित्र राख्ने, बसाइँसराइ व्यवस्थित गर्ने र नागरिकलाई सानो, सुखी र गुणस्तरीय परिवार बनाउन जिम्मेवार बनाउने काम जनसङ्ख्या व्यवस्थापनमा पर्छन्।

• क.आर्थिक विकासमा टेवा पुग्छ।
• ख.गाँस, बास, कपास, शिक्षा र स्वास्थ्य जस्ता आधारभूत आवश्यकता सबैलाई पूरा गर्न सजिलो हुन्छ।
• ग.प्राकृतिक स्रोत, वातावरण र मानव जीवनबिच सन्तुलन कायम हुन्छ।
• घ.नागरिकको जीवन गुणस्तरीय हुन्छ।
• ङ.गुणस्तरीय र दक्ष जनशक्ति तयार हुन्छ र स्रोतसाधनको अधिकतम परिचालन हुन्छ।

जनसङ्ख्या धेरै बढे दाउरा, घाँस, घर र खेतका लागि वन फाँडिन्छ, पानीका स्रोत सुक्छन् र फोहोर बढ्छ। जनसङ्ख्या व्यवस्थापनले जनसङ्ख्या स्रोतसाधनअनुसार राख्छ। यसले वन, पानी र जमिनको जथाभाबी दोहन रोक्छ। बसाइँसराइ व्यवस्थित हुँदा एकै ठाउँमा धेरै भिड हुँदैन, त्यसैले प्रदूषण र फोहोर पनि कम हुन्छ। जनसङ्ख्या शिक्षाले मानिसमा वातावरण संरक्षणको चेतना फैलाउँछ। यसरी प्राकृतिक स्रोत, वातावरण र मानव जीवनबिच सन्तुलन कायम हुन्छ।

• क.बालविवाह: सानै उमेरमा विवाह हुँदा सानै उमेरमा बच्चा जन्मन्छन्। यसले आमा र बच्चाको स्वास्थ्य बिगार्छ।
• ख.स्वास्थ्य सेवाको अभाव: दुर्गम गाउँमा परिवार नियोजन र आमा–शिशुका सेवा सजिलै पाइँदैनन्।

(अरू चुनौती: लैङ्गिक विभेद, अशिक्षा, आर्थिक विभेद, अव्यवस्थित बसाइँसराइ।)

• क.स्वास्थ्य चौकी वा स्वास्थ्य केन्द्र: परिवार नियोजनका साधन, गर्भवती जाँच, सुत्केरी सेवा र खोप दिन्छ। महिला सामुदायिक स्वास्थ्य स्वयंसेविकामार्फत घरघरमा सल्लाह पुर्‍याउँछ।
• ख.वडा कार्यालय: जन्म, मृत्यु, विवाह र बसाइँसराइ दर्ता गर्छ, जसले जनसङ्ख्याको अद्यावधिक तथ्याङ्क दिन्छ। जनसङ्ख्यासम्बन्धी सचेतना कार्यक्रम पनि चलाउँछ।

(अरू: स्वास्थ्य तथा जनसङ्ख्या मन्त्रालयले नीति बनाउँछ; राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालयले जनगणना गर्छ।)

• क.जनसङ्ख्या शिक्षा पढाएर जनसङ्ख्या, परिवार, स्वास्थ्य र वातावरणबिचको सम्बन्ध बुझाउँछ।
• ख.छोरा र छोरी दुवैलाई पढाएर लैङ्गिक विभेद घटाउँछ।
• ग.बालविवाहका नराम्रा असरबारे विद्यार्थी र अभिभावकलाई सचेत बनाउँछ।
• घ.सिप र ज्ञान दिएर दक्ष जनशक्ति तयार गर्छ, जसले पछि रोजगारी पाउँछ।
• ङ.वक्तृत्वकला, नाटक र र्‍याली जस्ता कार्यक्रमबाट समुदायमा चेतना फैलाउँछ।