परीक्षा अभ्यास

आम्दानी गर्ने काम र माध्यमलाई आर्थिक क्रियाकलाप भनिन्छ। खेती, उद्योग, व्यापार, जागिर, सेवा, पर्यटन र वैदेशिक रोजगार आर्थिक क्रियाकलाप हुन्। यस्ता कामबाट स्थानीय स्रोतको सदुपयोग हुन्छ, रोजगारी पाइन्छ र जीवनस्तर सुध्रिन्छ। जस्तै: दिनेश चेपाङको मह व्यवसाय र बोझापोखरीको होमस्टे।

• क.खेतीपाती, पशुपालन, कुखुरापालन, माछापालन, मौरीपालन
• ख.घरेलु, साना, मझौला र ठुला उद्योग
• ग.पसल र आन्तरिक तथा बाह्य व्यापार
• घ.सरकारी र निजी जागिर
• ङ.शिक्षा, स्वास्थ्य, बैङ्क, यातायात, सूचना प्रविधि जस्ता सेवा
• च.होटल, होमस्टे र पर्यटन व्यवसाय
• छ.वैदेशिक रोजगार

• क.रोजगारीका अवसर बढ्छन् र आम्दानी बढ्छ।
• ख.दैनिक आवश्यकता पूरा गर्न सजिलो हुन्छ र जीवनस्तर सुध्रिन्छ।
• ग.स्थानीय स्रोत र साधनको परिचालन हुन्छ।
• घ.परिवारको एक सदस्यमाथिको भर कम हुन्छ।
• ङ.एउटा क्षेत्रको विकासले अर्को क्षेत्रलाई पनि सघाउँछ।
• च.राष्ट्रिय आय बढ्छ र देश आर्थिक रूपमा सक्षम हुन्छ।

• क.धान, मकै, गहुँ, कोदो, फापर, जौ जस्ता खाद्यान्न खेती
• ख.उखु, सनपाट, कपास, सुर्ती, तोरी जस्ता नगदे बाली खेती
• ग.स्याउ, जुनार, सुन्तला जस्ता फलफूल र तरकारी खेती
• घ.पशुपालन
• ङ.कुखुरापालन
• च.माछापालन
• छ.मौरीपालन

स्थानीय स्रोतसाधन र सिपको प्रयोगबाट चलाइने उद्योगलाई घरेलु उद्योग भनिन्छ। जस्तै: ढाका, डोको, नाङ्लो, अचार र राडीपाखी बनाउने उद्योग।

घरेलु उद्योगको महत्त्व:

• क.थोरै लगानीमा घरमै सुरु गर्न सकिन्छ।
• ख.गाउँमै रोजगारी पाइन्छ।
• ग.स्थानीय स्रोतसाधनको सदुपयोग हुन्छ।
• घ.परम्परागत सिप र संस्कृति जोगिन्छ।
• ङ.पर्यटकले मन पराउने हस्तकलाबाट विदेशी मुद्रा पनि आर्जन हुन्छ।

• क.उद्योग रोजगारीका प्रमुख आधार हुन्।
• ख.कच्चा पदार्थलाई प्रयोग गर्न तयार सामान बनाउँछन्।
• ग.उत्पादन बढ्छ र देश आत्मनिर्भर हुन्छ।
• घ.कृषि उब्जनीले बजार पाउँछ।
• ङ.बाहिरबाट सामान किन्नुपर्ने कम हुन्छ।
• च.सामान निर्यात गरेर विदेशी मुद्रा कमाउन सकिन्छ।
• छ.उद्योगधन्दा बढे देश विकसित हुन्छ।

आफ्नो सिप, ज्ञान र दक्षताले अरूलाई सेवा दिएर आम्दानी गर्ने कामलाई सेवामूलक आर्थिक गतिविधि भनिन्छ। यसमा कुनै सामान उत्पादन गरिँदैन। होटल, सूचना प्रविधि, स्वास्थ्य, शिक्षा, बैङ्क, यातायात, कानुनी सल्लाह र पर्यटन यसका उदाहरण हुन्। यस्तो काममा सिप, क्षमता, दक्षता र उद्यमशीलता चाहिन्छ। नोर्बु शेर्पा, आयुष मण्डल, सिर्जना तामाङ र तेजस्वी उपाध्याय सेवामूलक काम गर्छन्।

यो आफ्नो विचार लेख्ने प्रश्न हो। नमुना उत्तर: मलाई सेवामूलक आर्थिक क्रियाकलाप मन पर्छ। यसमा आफ्नो सिप र ज्ञान प्रयोग गर्न पाइन्छ। अरूलाई सहयोग गर्दा मन खुसी हुन्छ। डाक्टर, शिक्षक वा सूचना प्रविधि अधिकृत बनेर समाजको सेवा गर्न सकिन्छ। सेवा क्षेत्र नेपालमा सबैभन्दा ठुलो र बढ्दो क्षेत्र पनि हो। (व्यापार रोज्ने विद्यार्थीले नाफा कमाउने, अरूलाई काम दिने र देशका उत्पादनलाई बजार दिने जस्ता कारण लेख्न सक्छन्।)

• क.होटल, रिसोर्ट र होमस्टे
• ख.रेस्टुरेन्ट र क्याफे
• ग.ट्राभल एजेन्सी र ट्रेकिङ एजेन्सी
• घ.हवाई, बस र अन्य यातायात सेवा
• ङ.प्याराग्लाइडिङ, र्‍याफ्टिङ, बन्जी जम्प जस्ता साहसिक खेल व्यवसाय
• च.हस्तकला र घरेलु उद्योग (थाङ्का, काठका मूर्ति, ढाका, पस्मिना)
• छ.पथप्रदर्शक र भरिया सेवा

• क.सगरमाथा जस्ता हिमालमा पर्वतारोहण
• ख.अन्नपूर्ण, सगरमाथा, लाङटाङ जस्ता क्षेत्रमा पदयात्रा
• ग.हिमाल हेर्ने माउन्टेन फ्लाइट
• घ.पोखरामा प्याराग्लाइडिङ, नदीमा र्‍याफ्टिङ, बन्जी जम्प र रक क्लाइम्बिङ
• ङ.चितवन र बर्दियामा जङ्गल सफारी
• च.लुम्बिनी, पशुपतिनाथ, मुक्तिनाथ, जनकपुर जस्ता ठाउँमा धार्मिक पर्यटन
• छ.सम्पदा र संस्कृति अवलोकन तथा होमस्टे

नेपालमा धार्मिक पर्यटनका लागि सबैभन्दा धेरै भारतका नागरिक आउँछन्। उनीहरू पशुपतिनाथ, मुक्तिनाथ, जनकपुरधाम र मनकामना जस्ता हिन्दु तीर्थस्थलको दर्शन गर्न आउँछन्। बुद्धको जन्मस्थल लुम्बिनी हेर्न श्रीलङ्का, थाइल्यान्ड, म्यानमार, चीन, जापान र कोरिया जस्ता बौद्ध धर्म मान्ने देशका नागरिक पनि धेरै आउँछन्।

प्रकृतिमा निःशुल्क पाइने स्रोत र साधनलाई प्राकृतिक स्रोत भनिन्छ। भूमि, जलस्रोत, वन र खनिज नेपालका प्रमुख प्राकृतिक स्रोत हुन्। यिनको सही सदुपयोग भए जीवन सजिलो हुन्छ र देशको आर्थिक विकास हुन्छ।

• क.भूमिमा खेती गरेर अन्न, फलफूल र तरकारी उब्जाइन्छ।
• ख.खेतीयोग्य जमिन धेरै भए उब्जनी बढ्छ र धेरै किसिमका बाली लगाउन सकिन्छ।
• ग.ठाउँअनुसार फरक माटामा फरक बाली फल्छन्: तराईको पाँगो माटामा धान, उखु, सुर्ती; उपत्यकाको तलैया माटामा धान, गहुँ, सागपात; पहाडको रातो माटामा मकै र फलफूल; हिमालमा जौ, आलु, फापर।
• घ.पशुपालन, घर, उद्योग र सडक बनाउन पनि भूमि चाहिन्छ।

त्यसैले भूमिलाई महत्त्वपूर्ण आर्थिक स्रोत मानिन्छ।

• क.नदीनालाबाट खेतमा सिँचाइ गर्न सकिन्छ।
• ख.जलविद्युत् उत्पादन गर्न सकिन्छ र बढी भएको बिजुली बेच्न सकिन्छ।
• ग.ठुला नदीमा जल यातायात चलाउन सकिन्छ।
• घ.र्‍याफ्टिङ, बोटिङ जस्ता साहसिक पर्यटन बढाउन सकिन्छ।
• ङ.माछापालन गर्न र खानेपानी उपलब्ध गराउन सकिन्छ।

फलाम, तामा, म्याग्नेसाइट, चुनढुङ्गा, खरी, मार्बल, स्लेट, गेरु, सुन, चाँदी, सोडा, बिरेनुन, निकल र कोइला। पेट्रोलियम र प्राकृतिक ग्यासको खोजी भइरहेको छ।

• क.वनबाट काठ, दाउरा, घाँस, स्याउला, सोत्तर र जडीबुटी पाइन्छ।
• ख.वन वन्यजन्तु र चराचुरुङ्गीको वासस्थान हो।
• ग.रुखका जराले माटो समातेर बाढी र पहिरो रोक्छन्।
• घ.वनले हावा सफा राख्छ र पानीका मुहान जोगाउँछ।
• ङ.वनले निकुञ्ज र पर्यटनबाट आम्दानी दिन्छ।
• च.वन नष्ट भए यी सबै फाइदा गुम्छन् र भावी पुस्ताले पनि पाउँदैनन्।

दक्ष, सक्षम र सिप भएका मानिसलाई मानव संसाधन भनिन्छ। शिक्षित, स्वस्थ, तालिम पाएका, सिर्जनशील र उद्यमशील मानिस मानव संसाधनका आधार हुन्। भूमि, जलस्रोत, वन र खनिज जस्ता प्राकृतिक स्रोतको सही उपयोग मानव संसाधनले नै गर्छ। जस्तै: इन्जिनियरले नदीबाट बिजुली निकाल्छन् र कृषि प्राविधिकले उब्जनी बढाउन सघाउँछन्।