टोलको धारा बिग्रियो भने के गर्ने? एक जनाले मात्र बनाउन सक्दैन। कसैले पैसा उठाउँछ। कसैले पाइप ल्याउँछ। कसैले खाल्डो खन्छ। केही दिनमा धारामा पानी आउँछ। सबैको अनुहारमा खुसी देखिन्छ।
मिलेर गरेको काममा यस्तै जादु हुन्छ। हामी एक्लै बाँच्दैनौँ। हाम्रो वरिपरि छिमेकी, आफन्त र साथीहरू छन्। किसान, शिक्षक, सिकर्मी र पसले छन्। यिनै सबै मिलेर हाम्रो समुदाय बन्छ।
यस एकाइमा समुदाय के हो भन्ने पढिन्छ। समुदायमा हुने कामहरूमा हामी कसरी सहभागी हुन सक्छौँ भन्ने जानिन्छ। मानिसबिचको सम्बन्ध किन चाहिन्छ भन्ने बुझिन्छ। अन्त्यमा हाम्रो समुदायका पेसा र व्यवसायबारे पढिन्छ।
पाठ १: हाम्रा सामुदायिक कार्य
समुदाय भनेको के हो?
गाउँ र टोल त हामीलाई थाहा छ, तर समुदाय भनेको के हो?
एउटै भौगोलिक क्षेत्रमा बस्ने मानिसको समूहलाई समुदाय भनिन्छ। भौगोलिक क्षेत्र भनेको जमिनको एउटा निश्चित ठाउँ हो, जस्तै: टोल वा गाउँ। समुदायका मानिसको भाषा, संस्कृति, धर्म र परम्परा प्रायः उस्तै हुन्छन्। उनीहरू एकअर्कालाई चिन्छन् र सघाउँछन्।
समाजको भलाइका लागि एउटै उद्देश्य लिएर काम गर्ने समूहलाई पनि समुदाय भनिन्छ। त्यसैले हामी बसेको गाउँ पनि एउटा समुदाय हो।
समुदायको महत्त्व
समुदायमा मिलेर बस्दा यस्ता फाइदा हुन्छन्:
- क.एकअर्कालाई सहयोग दिन र लिन पाइन्छ।
- ख.समुदायका काम छिटो र सजिलोसँग हुन्छन्।
- ग.एकअर्कासँग चिनजान र घुलमिल गर्न सजिलो हुन्छ।
- घ.आफ्नो संस्कृतिको पहिचान हुन्छ।
तलकामध्ये कुन समूह समुदाय हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
हाम्रो समुदायमा हुने काम
हाम्रो समुदायमा अहिले कस्ता काम भइरहेका छन्? एउटा समुदायमा भइरहेका छओटा काम चित्रमा हेरौँ।
यस्ता कामलाई सामुदायिक कार्य भनिन्छ। समुदायका सबैको भलाइका लागि मिलेर गरिने काम नै सामुदायिक कार्य हो। खानेपानीको ट्याङ्कीबाट धेरै घरमा पानी पुग्छ। पक्की बाटोबाट सबैले हिँड्न पाउँछन्। विद्यालयको भवनमा गाउँका सबै बालबालिका पढ्छन्।
तलकामध्ये कुन काम सामुदायिक कार्य हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
सामुदायिक कार्यको महत्त्व
सामुदायिक कार्यमा समुदायको साझा उद्देश्यका लागि सबै सक्रिय हुन्छन्। कामहरूमा सबैको सहभागिता बढ्छ। समुदायप्रति सबैको अपनत्व पनि बढ्छ।
अपनत्व भनेको “यो मेरो पनि हो” भन्ने भावना हो। आफैँले रोपेको बिरुवा हामी कहिल्यै भाँच्दैनौँ। आफैँले बनाएको बाटो हामी फोहोर गर्दैनौँ। त्यसैले मिलेर बनाएका कुरा धेरै समय टिक्छन्। असल बालबालिका बन्न हामीले पनि आजैदेखि सामुदायिक काममा सघाउनुपर्छ।
क्रियाकलाप
अभ्यास
समुदाय भनेको के हो?
उत्तर
समुदायको कुनै दुई महत्त्व लेख्नुहोस्।
उत्तर
सामुदायिक कार्यको सूची तयार पार्नुहोस्।
उत्तर
पाठ २: सामुदायिक कार्यमा सहभागी होऔँ
आज रश्मि गुरुआमा अरू दिनभन्दा फरक तरिकाले कक्षामा आउनुभयो। उहाँको हातमा केही चित्र थिए। सबै विद्यार्थीको ध्यान तिनैमा गयो।
गुरुआमाले वृक्षारोपण र विद्यालय सरसफाइका चित्र देखाउनुभयो। मन्दिर र धारा सफा गरेका चित्र पनि देखाउनुभयो। “यी सबै सामुदायिक कार्य हुन्,” उहाँले भन्नुभयो।
त्यसपछि उहाँले कक्षालाई तीन समूहमा बाँड्नुभयो। हरेक समूहले आफूले गरेको कामको अनुभव सुनाए।
विद्यालय सरसफाइ समूह
पहिलो समूहले गत हप्ता विद्यालय सफा गरेको थियो। खाजा खाँदा खसेका रोटी, चिउरा र बिस्कुटका टुक्रा उनीहरूले टिपे र चउरको छेउको कुहिने वस्तु राख्ने भाँडामा हाले। प्लास्टिक, सिसा, फलाम र स्टिलका टुक्रा अर्को भाँडामा हाले। यी नकुहिने वस्तु हुन्। यो काम गर्दा उनीहरूलाई निकै खुसी लागेको थियो।
कुहिने वस्तु केही समयमा सडेर माटोमा मिल्छन्। नकुहिने वस्तु धेरै वर्षसम्म माटोमा मिल्दैनन्। त्यसैले दुवैलाई छुट्टाछुट्टै राखिन्छ। कुहिने वस्तुबाट मल बन्छ। धेरैजसो नकुहिने वस्तु फेरि प्रयोग गर्न सकिन्छ।
वृक्षारोपण समूह
दोस्रो समूहले बर्खे बिदामा डाँडामाथिको चउरमा भएको वृक्षारोपण कार्यक्रम हेर्न गएको अनुभव सुनायो। तल्लाघरे रूपेश काकाले उनीहरूलाई एक एकओटा बिरुवा दिनुभयो। उमा ठुलीआमाले “सानाबाटै रोप्न सुरु गरौँ” भनेर हौसला दिनुभयो। सबैले खुसी हुँदै बिरुवा रोपे।
वृक्षारोपण भनेको बिरुवा रोप्ने काम हो। बर्खामा माटो ओसिलो हुन्छ। त्यसैले यो बेला रोपेका बिरुवा राम्ररी सर्छन्।
सरसफाइ समूह
तेस्रो समूहका विद्यार्थी एक शनिबार मन्दिरनजिकैको चउरमा खेल्दै थिए। चउरमा धेरै मानिस भेला भएका थिए। मन्दिर सफा गर्ने काम हुँदै थियो। विद्यार्थीले पनि सघाए। उनीहरूले झारपात उखेले र ससाना ढुङ्गा र कागज टिपेर छेउमा राखे। ठुलाले स्याबासी दिनुभयो। उनीहरूलाई निकै खुसी लाग्यो।
तीनै समूहको प्रस्तुति सकियो। गुरुआमाले सबैलाई स्याबासी दिनुभयो। उहाँले सामुदायिक काममा सहभागी हुँदा हुने तीन फाइदा भन्नुभयो।
- क.मानिसबिच मेलमिलाप बढ्छ।
- ख.सहयोगको भावना बढ्छ।
- ग.समुदायका काम समयमै पूरा हुन्छन्।
विद्यालयका विद्यार्थीले चउरमा भेटेको रोटीको टुक्रा कहाँ राख्नु ठिक हुन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
अनिषाको अनुभव
सामाजिक काम सरसफाइ र वृक्षारोपण मात्र होइनन्। मेला, विवाह र पूजामा पनि मानिस मिलेर काम गर्छन्। अनिषाको अनुभव पढौँ।
आज अनिषा आमासँग मामाको छोराको व्रतबन्धमा गइन्। व्रतबन्धमा छोराको कपाल खौरिन्छ र उसलाई जनै लगाइन्छ। त्यहाँ धेरै मानिस जम्मा भएका थिए। मामाको छोराले पहेँलो वस्त्र लगाएका थिए। काकी, माइजू र अरू आफन्तले उनलाई भिक्षा दिए। यज्ञमा हवन पनि गरियो। अनिषालाई यी सबै रमाइलो लाग्यो।
मामाघरबाट फर्कँदा उनीहरू देवघाटको मकर सङ्क्रान्ति मेलामा गए। आमाले नुहाउनुभयो। अनिषाले विभिन्न खेल खेलिन्। मेलामा धेरै मानिसको आउजाउ थियो।
गत हप्ता उनी छिमेकी दिदीको विवाहमा गएकी थिइन्। सबैले रमाइलो गरे। पन्चेबाजा बजाएर नाचे। त्यसै दिन डाँडाघरे पेम्बाको भाइको छेवर पनि थियो। छेवर भनेको केटाको पहिलो पटक कपाल खौरिने संस्कार हो। अनिषा बुबासँग त्यहाँ पनि गइन्।
यी सबै ठाउँमा अनिषाले एउटै कुरा देखिन्। मानिसहरू मिलेर काम गर्छन्। एकअर्कालाई सहयोग गर्छन्। भेटघाट हुँदा खुसी हुन्छन्। अब उनलाई अर्को महिना फुपूदिदीकहाँ हुने पूजामा जान मन लागेको छ।
क्रियाकलाप
अभ्यास
सामुदायिक कार्य भनेको के हो?
उत्तर
सार्वजनिक स्थलहरूको सरसफाइ किन गर्नुपर्छ?
सङ्केत
उत्तर
वृक्षारोपण गर्दा हामीलाई के के फाइदा पुग्छ, लेख्नुहोस्।
उत्तर
समुदायमा मिलेर बस्दा हुने फाइदा लेख्नुहोस्।
उत्तर
पाठ ३: समुदायमा सामाजिक सम्बन्ध
बेलुकाको खाना खाएपछि हजुरआमा महेश र महिमालाई कथा सुनाउनुहुन्छ। आज उनीहरूका साथी पनि आएका छन्। सबै हजुरआमाको नजिकै बसेका छन्। हजुरआमाले आफ्नो पुरानो अनुभव सुनाउनुभयो।
हजुरआमाको पहिलो कथा: बाटो बनाउने चलन
हजुरआमाका अनुसार पहिले उहाँको गाउँमा राम्रा चलन थिए। दसैँ आउन लागेपछि गाउँका सबै मानिस गाउँको बाटो खन्न जान्थे, किनभने बर्खे भेलले बाटो बिगारेको हुन्थ्यो।
हरेक घरबाट एक एक जना कुटो, कोदालो र हँसिया बोकेर आउँथे। गाउँको सिरानदेखि पुछारसम्म एउटै मूल बाटो थियो। कसैले खाल्डाखुल्टी पुर्थे। कसैले पर्खाल लगाउँथे। कसैले बाटोछेउमा बोटबिरुवा र फूल रोप्थे।
बालबालिकादेखि वृद्धसम्म सबैले आफूले जानेको काम गर्थे। सबै जातिका मानिस आउँथे। महिला र पुरुष बराबर सहभागी हुन्थे। एउटाले जानेको सिप अर्कालाई सिकाउँथे। दसैँमा आउने पाहुनाले उनीहरूको काम देखेर प्रशंसा गर्थे।
कथा सुनेर दुवै जना दङ्ग परे। महेशले हजुरआमाको काखमा पल्टिँदै अर्को कथा सुनाउन कर गरे।
हजुरआमाको दोस्रो कथा: कुलो र रोपाइँ
हजुरआमाको दोस्रो कथा धान रोपाइँको थियो। बर्खामा सबैका खेतमा धान रोपिन्थ्यो। धान रोप्न प्रशस्त पानी चाहिन्थ्यो। त्यसैले सबै घरका मानिस असारको पहिलो हप्ता कुलो सफा गर्न जान्थे। कुलो भनेको खेतमा पानी लैजाने सानो नहर हो।
कुलाभरि पानी आएपछि मात्र समयमा धान रोप्न पाइन्थ्यो। चाडबाड सुरु हुने बेला गाउँले मिलेर कुवा, धारा र पँधेरा सफा गर्थे। बाली भित्र्याएपछि वनभोज जान्थे। सबै मिलेर खान्थे, नाच्थे र गाउँथे।
हजुरआमाका कथामा वर्षभरिका काम छन्। यसलाई तालिकामा हेरौँ।
| कहिले? | गाउँले मिलेर के गर्थे? | किन? |
|---|---|---|
| असारको पहिलो हप्ता | कुलो मर्मत र सरसफाइ | समयमा धान रोप्न पानी चाहियो |
| चाडबाड सुरु हुने बेला | कुवा, धारा र पँधेरा सफा | सफा पानी र सफा ठाउँ चाहियो |
| दसैँ आउन लागेपछि | बाटो खन्ने र मर्मत गर्ने | बर्खे भेलले बिगारेको बाटो बनाउनु थियो |
| बाली भित्र्याएपछि | वनभोज, नाचगान | मिलेर रमाइलो गर्न र थकाइ मार्न |
यस्ता काम अहिले पनि गाउँघरमा परम्पराकै रूपमा हुँदै आएका छन्।
सामाजिक सम्बन्धको महत्त्व
हजुरआमाले अन्त्यमा एउटा महत्त्वपूर्ण कुरा भन्नुभयो। समुदायका मानिसबिचको चिनजान, माया र भरोसालाई सामाजिक सम्बन्ध भनिन्छ। मिलेर काम गर्दा यो सम्बन्ध बलियो हुन्छ।
सामाजिक सम्बन्ध किन चाहिन्छ?
- क.समाजमा सहयोग र सहकार्य बढाउन।
- ख.मिलेर बस्न।
- ग.मिलेर विकासका काम गर्न।
- घ.शान्ति र सद्भाव कायम राख्न।
सद्भाव भनेको एकअर्काप्रतिको असल भावना हो। सहकार्य भनेको सँगै मिलेर काम गर्नु हो।
यी कुरा सुन्दा सुन्दै महेश र महिमा हजुरआमाको काखमा लुटुक्क निदाए।
हजुरआमाका कथामा गाउँमा बाटो बनाउन को को आउँथे?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
क्रियाकलाप
अभ्यास
समुदायमा आपसी सम्बन्ध बढाउन के गर्नुपर्दछ?
उत्तर
समुदायमा आपसी सम्बन्धको आवश्यकता किन पर्छ, लेख्नुहोस्।
उत्तर
मिलेर काम गर्दा हुने फाइदाको सूची तयार पार्नुहोस्।
उत्तर
हजुरआमाले सुनाउनुभएको कथाको मुख्य सन्देश के हो?
उत्तर
पाठ ४: हाम्रा पेसा तथा व्यवसाय
बिहान किसान खेतमा जान्छन्। नर्स अस्पताल पुग्छिन्। मिस्त्री गाडी बनाउँछन्। मानिसले कमाइ गर्न नियमित रूपमा गर्ने कामलाई पेसा भनिन्छ। पैसा कमाउन चलाइने काम वा कारोबारलाई व्यवसाय भनिन्छ।
समयसँगै फेरिने पेसा
हिजोआज गाउँमा पनि धेरैले टनेल बनाएर खेती गर्न थालेका छन्। गाई र बाख्रा पाल्न पनि थालेका छन्। समय फेरिएसँगै नयाँ पेसा र काम आउँछन्। पहिले टनेलमा खेती गर्ने चलन थिएन। ट्याक्टरले खेत जोत्ने चलन पनि थिएन। अहिले आधुनिक प्रविधिले खेती गरिन्छ।
टनेल भनेको प्लास्टिकले छोपेको लामो घरजस्तो संरचना हो। त्यसभित्र न्यानो हुन्छ। पानी र चिसोबाट बिरुवा जोगिन्छन्। त्यसैले चिसोमा पनि तरकारी फलाउन सकिन्छ।
हाम्रो समुदायका पेसा
हाम्रो समुदायमा अहिले मौरीपालन र व्यावसायिक तरकारी खेती गरिन्छ। फलफूल र अन्न खेती पनि हुन्छ। माछापालन र पशुपालन पनि छन्।
कृषिबाहेक सिलाइबुनाइ, नेपाली कागज बनाउने, धारा जडान गर्ने र बत्ती जडान गर्ने जस्ता सिप भएका काम छन्। कोही शिक्षण पेसामा छन्। कोही सरकारी सेवामा छन्। कोही सङ्घसंस्थामा काम गर्छन्।
व्यापार गर्ने मानिस पनि छन्। साना तथा घरेलु उत्पादन र स्थानीय व्यापार हुन्छन्। अचार बनाउने, डोको र डालो बुन्ने, राडीपाखी बनाउने साना तथा घरेलु उद्योग छन्। अनलाइन व्यापार पनि सुरु भएको छ।
यी पेसा तालिकामा हेरौँ।
| पेसाको समूह | उदाहरण |
|---|---|
| कृषि | मौरीपालन, तरकारी, फलफूल र अन्न खेती, माछापालन, पशुपालन |
| सिपमूलक काम | सिलाइबुनाइ, नेपाली कागज बनाउने, धारा र बत्ती जडान |
| सेवा र जागिर | शिक्षण, सरकारी सेवा, सङ्घसंस्थाको काम |
| साना तथा घरेलु उद्योग | अचार, डोको, डालो, राडीपाखी बनाउने |
| व्यापार | स्थानीय व्यापार, अनलाइन व्यापार |
घरेलु उद्योग भनेको घरमै थोरै मानिसले चलाउने सानो काम हो। यसमा प्रायः गाउँमै पाइने कच्चा सामान प्रयोग हुन्छ। बाँसबाट डोको बन्छ। भेडाको ऊनबाट राडीपाखी बन्छ। काँचो फलफूल र तरकारीबाट अचार बन्छ।
अनलाइन व्यापार
अनलाइन व्यापार भनेको के हो?
इन्टरनेट प्रयोग गरेर सामान किन्ने र बेच्ने काम अनलाइन व्यापार हो। सामान इन्टरनेटबाटै मगाइन्छ। पैसा पनि इन्टरनेटबाटै तिर्न सकिन्छ। यसका लागि मोबाइल फोन वा कम्प्युटर चाहिन्छ।
पेसाले एकअर्कालाई सघाउँछन्
यस्ता पेसाबाट कमाइ पनि हुन्छ र रोजगारी पनि पाइन्छ। यिनले आफैँ काम गरेर कमाउन मदत गर्छन्। अरूलाई पनि रोजगारी दिन्छन्। एउटा पेसा गर्ने मानिसले अर्को पेसाका मानिसलाई सघाउँछन् र सम्मान गर्छन्।
आफ्नै काम गरेर कमाउनुलाई स्वरोजगार भनिन्छ। अरूलाई काम दिएर कमाउने बाटो खोलिदिनुलाई रोजगारी दिनु भनिन्छ।
कुनै पनि पेसा एक्लै चल्दैन। तलको चित्रमा एउटा पेसा छानेर हेरौँ।
त्यसैले हामीले समुदायका सबै पेसा र व्यवसायको सम्मान गर्नुपर्छ। हरेक पेसाको महत्त्व बुझ्नुपर्छ। त्यस्ता काम गर्ने मानिसलाई सक्ने सहयोग पनि गर्नुपर्छ।
तलकामध्ये कुन भनाइ ठिक हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
क्रियाकलाप
अभ्यास
तपाईँको समुदायमा भइरहेका पेसाहरूको सूची तयार पार्नुहोस्।
उत्तर
एक पेसा गर्ने व्यक्तिले अर्को पेसा गर्ने व्यक्तिप्रति सम्मान गर्नुपर्छ, किन? कुनै दुई कारण दिनुहोस्।
उत्तर
एक पेसाले अर्को पेसालाई कसरी मदत पुर्याउँछ, लेख्नुहोस्।
उत्तर
पेसाको महत्त्व किन हुन्छ? चर्चा गर्नुहोस्।
उत्तर
स्वप्रतिबिम्बन
स्वप्रतिबिम्बन भनेको आफैँले सिकेको र गरेको कुरा फर्केर हेर्नु हो। यो एकाइ पढेपछि आफैँलाई यी प्रश्न सोधौँ।
सामाजिक कार्यको अनुभव
तलका अनुभव पढेर प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्।
गत महिना हाम्रो टोलमा सरसफाइ कार्यक्रम थियो। हाम्रो कक्षाका केही साथी पनि गयौँ। समुदायका धेरै मानिस त्यहाँ थिए। हामीले फोहोर बढार्ने र उठाउने काममा सघायौँ। सबै मिलेर सामाजिक काम गर्दा रमाइलो हुने रहेछ।
यो अनुभवबाट के सिक्न सकिन्छ?
उत्तर
लाक्पाको घरमा भएको घेवामा यशोदा र उनका साथीहरू पनि गएका थिए। घेवा भनेको मृतकको सम्झनामा गरिने संस्कार हो। लामाले पितृप्रति श्रद्धा देखाए र आत्माको चिरशान्तिको कामना गरे। छिमेकी सबैलाई बोलाइएको थियो। सबै मिलेर विभिन्न काममा सघाए। यशोदा र साथीहरूले पनि आफूले सक्ने काममा सघाए। सबै मिलेर काम गरेको देखेर उनीहरू खुसी भए।
घेवामा छिमेकीले किन सघाउँछन्?
उत्तर
तपाईँ पनि समुदायका कार्यमा सहभागी हुनुभएको होला। तपाईँले अनुभव गरेका कुरा यस्तो तालिकामा लेख्नुहोस्।
| विवाहमा सहभागी हुँदाको अनुभव | व्रतबन्ध वा छेवरमा सहभागी हुँदाको अनुभव | सरसफाइमा सहभागी हुँदाको अनुभव | घेवा वा श्राद्धमा सहभागी हुँदाको अनुभव |
|---|---|---|---|
उत्तर
तीन दृश्य
यी तीन दृश्य कल्पना गर्नुहोस्। हरेकले समुदायमा के के फाइदा पुर्याउँछ, सूची बनाउनुहोस्।
क. मानिसहरू मिलेर बिरुवा रोप्दै छन्।
ख. बालबालिकाले फोहोर छुट्याएर भाँडामा हाल्दै छन्।
ग. महिला र बालिका मिलेर पूजाको तयारी गर्दै छन्।
उत्तर
पेसाका मुख्य काम
तपाईँको समुदायका पेसा व्यवसायका मुख्य कार्य र तिनले समुदायमा पुर्याएका फाइदा तालिकामा लेख्नुहोस्।
| पेसा वा व्यवसाय | मुख्य कार्यहरू | समुदायमा पुर्याएका फाइदा |
|---|---|---|
| कृषि पेसा | ||
| व्यापार | ||
| शिक्षण | ||
| घरेलु उद्योग | ||
| स्वरोजगारका कामहरू | ||
| अन्य |
उत्तर
छाप्न मिल्ने PDF
- कार्यपत्र 4 पृष्ठ उत्तरकुञ्जिका
यस विषयक्षेत्रको क्विज खेल्नुहोस्: समाज र संस्कृति (कक्षा ६–१०) →
पुस्तकका सबै प्रश्नको अभ्यास गर्नुहोस्; नमिलेका प्रश्न छुट्टै देखिन्छन् →
यो पाठ्यपुस्तकको सहायक सामग्री हो, पाठ्यपुस्तकको सट्टा होइन। विद्यालयमा पढाइने पुस्तक नै पढ्नुहोस् र कुनै कुरा फरक परे शिक्षकको कुरा मान्नुहोस्। गल्ती भेटे हामीलाई भन्नुहोस्।
